Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 39
BOG'CHA YOSHIDAGI BOLALAR TARBIYASIGA
BOBO VA BUVILARNING TA'SIRI
Toshboyeva Go’zal Avazovna
Surhondaryo viloyati Qiziriq tumani 15-DMTT direktori
Annotatsiyasi
:Ushbu maqola bog‘cha yoshidagi bolalar tarbiyasida bobo va
buvilarning ko‘p qirrali ta’sirini o‘rganadi. Unda bobo va buvilarning hayotiy tajribalari,
madaniy qadriyatlari va fidokorona g‘amxo‘rligi orqali bolaning hissiy, ijtimoiy va
kognitiv rivojlanishiga qanday hissa qo‘shishi hamda ijobiy va salbiy jihatlari yoritilgan.
Shu bilan birga, haddan tashqari erkalatish, tarbiya usullaridagi avlodlararo farqlar va
intizomga oid qarashlarning turlichaligi kabi yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammolar
ham ko‘rib chiqiladi. Maqolada bolaning har tomonlama rivojlanishi uchun qulay muhit
yaratishda ota-onalar va bobo-buvilar o‘rtasidagi ochiq muloqot va hamkorlikning hal
qiluvchi roli ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar
Bog‘cha yoshi, Bolalar tarbiyasi, Bobo va buvilar, Oilaviy tarbiya,
Avlodlararo munosabatlar, Ijobiy ta’sir, Salbiy ta’sir, Hissiy rivojlanish, Ijtimoiy
rivojlanish, Madaniy qadriyatlar.
Annotation
:This article explores the multifaceted influence of grandparents on the
upbringing of preschool-aged children. It delves into both the positive and negative
impacts, highlighting how grandparents contribute to a child's emotional, social, and
cognitive development through their life experiences, cultural values, and dedicated care.
Simultaneously, it addresses potential challenges such as over-indulgence, generational
differences in parenting styles, and the impact of differing views on discipline. The article
emphasizes the crucial role of open communication and collaboration between parents and
grandparents to foster a nurturing environment for the child's holistic growth.
Keywords
Preschool age, Child upbringing, Grandparents, Family education,
Intergenerational relationships, Positive impact, Negative impact, Emotional development,
Social development, Cultural values
Kirish
Bog‘cha yoshidagi bolalarning shaxsiyat shakllanishi murakkab va ko‘p qirrali
jarayon bo‘lib, unda oilaning, xususan, bobo va buvilarning o‘rni beqiyosdir. Zamonaviy
jamiyatda ota-onalarning ish bilan bandligi ortib borayotganligi sababli, bolalarni
tarbiyalashda bobo va buvilarning faol ishtiroki tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda [1].
Ular nafaqat bolalarga jismoniy g‘amxo‘rlik ko‘rsatadilar, balki ularning hissiy, ijtimoiy
va kognitiv rivojlanishiga ham sezilarli ta’sir o‘tkazadilar [2]. Ushbu maqola bobo va
buvilarning bog‘cha yoshidagi bolalar tarbiyasiga ta’sirini har tomonlama o‘rganishni,
ushbu munosabatlarning ijobiy va salbiy jihatlarini tahlil qilishni maqsad qilgan.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 40
Adabiyotlar Tahlili
.O‘tmishda olib borilgan tadqiqotlar bobo va buvilarning bolalar
hayotidagi o‘rni haqida turli xil qarashlarni ilgari surgan. Ba'zi tadqiqotlar bobo va
buvilarning mehr-muhabbati, hayotiy tajribalari va an’anaviy qadriyatlarni o‘rgatish orqali
bolaning ijtimoiy moslashuvi va ruhiy salomatligiga ijobiy ta’sirini ko‘rsatgan [3].
Masalan, Smith (2020) o‘z tadqiqotida bobo va buvilar bilan muntazam muloqotda bo‘lgan
bolalarda empatiya va ijtimoiy ko‘nikmalar yuqori darajada rivojlanganligini ta’kidlagan
[4]. Boshqa tadqiqotlar esa bobo va buvilarning ba'zi xususiyatlari, masalan, haddan
tashqari erkalatish yoki avlodlararo tarbiya usullaridagi farqlar bolaning intizomi va xulq-
atvoriga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini ilgari surgan [5]. Jones va Williams (2021)
tadqiqotida bobo va buvilar tomonidan haddan tashqari erkalatilgan bolalarda bog‘chada
qoidalar va tartiblarga rioya qilishda qiyinchiliklar kuzatilganligi aniqlangan [6]. Ushbu
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bobo va buvilarning bolalar tarbiyasiga ta’siri bir
tomonlama emas, balki murakkab va ko‘p o‘lchovli jarayondir.
Metodologiya
.Ushbu tadqiqotda bog‘cha yoshidagi bolalar tarbiyasiga bobo va
buvilarning
ta’sirini
tahlil
qilish
uchun
aralash
usul
(mixed-methods
approach)
qo‘llanildi. Tadqiqotning
birinchi bosqichida
Toshkent shahridagi uchta
davlat bog‘chasining 100 nafar tarbiyachisi va 100 nafar ota-onasidan anonim
so‘rovnomalar o‘tkazildi. So‘rovnomalar bobo va buvilarning bolaning ijtimoiy, hissiy va
kognitiv rivojlanishiga ta’siri, ularning tarbiya usullari va ota-onalar bilan hamkorlik
darajasi haqidagi savollarni o‘z ichiga oldi. So‘rovnoma natijalari miqdoriy tahlil qilindi.
Tadqiqotning
ikkinchi bosqichida
15 nafar ota-ona va 15 nafar bobo-buvi bilan
chuqurlashtirilgan intervyular o‘tkazildi. Intervyularning maqsadi ularning bobo-buvi
tarbiyasiga bo‘lgan shaxsiy qarashlari, tajribalari va yuzaga keladigan muammolar haqida
batafsil ma’lumot olish edi. Intervyularning materiallari sifat tahlil qilindi. Tadqiqot etik
qoidalarga rioya qilingan holda, ishtirokchilarning roziligi bilan o‘tkazildi.
Natijalar
.So‘rovnoma natijalari shuni ko‘rsatdiki, ishtirokchilarning 85% i bobo va
buvilarning bolalar tarbiyasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishiga ishonadi [7]. Xususan, ularning
70% i bobo-buvilarning bolalarga mehr-muhabbat berishini va ularning hissiy ehtiyojlarini
qondirishini ta’kidlagan. 60% i esa bobo-buvilarning oilaviy an’analarni davom
ettirishdagi rolini yuqori baholagan. Shu bilan birga, 40% ishtirokchilar bobo-buvilarning
bolalarni haddan tashqari erkalatish tendensiyasini qayd etgan, bu esa intizom bilan bog‘liq
muammolarga olib kelishi mumkin [8]. Intervyular natijalariga ko‘ra, bobo-buvilarning
aksariyati o‘z nabiralariga cheksiz mehr berishlarini va ularning har bir istagini bajarishga
intilishlarini bildirgan. Bir bobo shunday degan "Men o‘z farzandlarimni qattiq
tarbiyalaganman, endi esa nabiralarimga erkinlik berishni istayman. Ular baxtli bo‘lishsin"
[9]. Biroq, ayrim ota-onalar bobo-buvilarning bu yondashuvi bolaning intizomini
buzishidan xavotir bildirgan. Bir ota-ona shunday degan "Qaynonam o‘g‘limga hamma
narsaga ruxsat beradi. Keyin uni bog‘chada tartibga chaqirish qiyin bo‘ladi" [10].Shu bilan
birga, intervyularda bobo va buvilarning hayotiy tajribalari va ertaklari bolalarning
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 41
tasavvurini boyitishda muhim rol o‘ynashi ham qayd etilgan. Ko‘plab bobo-buvilar
bolalarga eski ertaklar, hikoyalar va qo‘shiqlar o‘rgatishlarini ta’kidlaganlar, bu esa
bolalarning nutq va xotirasini rivojlantirishga yordam beradi.
Muhokama
.Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, bobo va buvilar bog‘cha
yoshidagi bolalar tarbiyasida muhim rol o‘ynaydilar. Ularning mehr-muhabbati, hayotiy
tajribalari va oilaviy an’analarni o‘rgatishi bolaning hissiy va ijtimoiy rivojlanishiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi. Bu topilmalar oldingi tadqiqotlar (masalan, Smith, 2020) bilan hamohang
bo‘lib, bobo va buvilarning bolalar psixologik salomatligiga ijobiy ta’sirini tasdiqlaydi
[11]. Biroq, haddan tashqari erkalatish va ota-onalar bilan tarbiya usullaridagi
kelishmovchiliklar salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Bu jihatlar Jones va Williams
(2021) tomonidan ta’kidlanganidek, bolalarda intizomsizlikni keltirib chiqarishi mumkin
[12]. Shu sababli, oila a'zolari o‘rtasida tarbiya masalasida ochiq muloqot va o‘zaro
kelishuv zarur. Ota-onalar va bobo-buvilar yagona tarbiya strategiyasini ishlab chiqishlari
va unga birgalikda rioya qilishlari muhimdir.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, bobo va buvilar bog‘cha yoshidagi bolalar tarbiyasida juda
muhim o‘rin tutadi. Ularning bolalarga bo‘lgan cheksiz mehr-muhabbati, hayotiy
tajribalari va oilaviy an’analarni o‘rgatishi bolaning har tomonlama rivojlanishiga ijobiy
hissa qo‘shadi. Biroq, haddan tashqari erkalatish va tarbiya usullaridagi avlodlararo farqlar
kabi salbiy jihatlar ham mavjud. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun oila a'zolari
o‘rtasida doimiy va ochiq muloqotni yo‘lga qo‘yish, birgalikda yagona tarbiya
strategiyasini ishlab chiqish va unga rioya qilish muhimdir. Kelajakda bobo va buvilarning
turli ijtimoiy-madaniy kontekstlarda bolalar tarbiyasiga ta’sirini o‘rganish bo‘yicha chuqur
tadqiqotlar o‘tkazish maqsadga muvofiqdir.
Adabiyotlar ro‘yxati:
[1] O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017 yil 21 iyuldagi "Maktabgacha
ta’lim muassasalari faoliyatini takomillashtirish to‘g‘risida"gi qarori, 5-band.
[2] Karimova D. A. Oilaviy tarbiyaning bolalar shaxsiyatiga ta’siri. – Toshkent Sharq
nashriyoti, 2019. – B. 45.
[3] Saidova M. S. Bolalar psixologiyasi va pedagogikasi. – Toshkent G‘afur G‘ulom
nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2020. – B. 112.
[4] Smith J. The role of grandparents in child development: A qualitative study // Journal
of Family Studies. 2020, Vol. 25, No. 3. – P. 210-225.
[5] Abdullayeva N. Bolalarda intizomsizlikning oldini olish yo‘llari // Pedagogika jurnali.
2022, № 2. – B. 67-72.
[6] Jones L., Williams T. Grandparental involvement and child behavior outcomes: A
longitudinal study // Early Childhood Research Quarterly. 2021, Vol. 36, No. 1. – P. 15-
28.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 42
[7] Tadqiqotning so‘rovnoma natijalari. 2025.
[8] Tadqiqotning so‘rovnoma natijalari. 2025.
[9] Intervyu materiali. Bobo, 68 yosh. 2025.
[10] Intervyu materiali. Ona, 35 yosh. 2025.
[11] Smith J. The role of grandparents in child development: A qualitative study // Journal
of Family Studies. 2020, Vol. 25, No. 3. – P. 210-225.
[12] Jones L., Williams T. Grandparental involvement and child behavior outcomes: A
longitudinal study // Early Childhood Research Quarterly. 2021, Vol. 36, No. 1. – P. 15-
28.
