Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 9
ОШҚОЗОН ВА
ЎН ИККИ БАРМОКЛИ ИЧАК ХАВФЛИ ЎСМА
КАСАЛЛИКЛАРИ БЎЛГАН БЕМОРЛАРДА ШАХСИЯТ
БУЗИЛИШЛАРИНИНГ ТУЗИЛИШИ ВА ТАРҚАЛИШИ
Рустамов У.Т.
Тадқиқот ошқозон ва ўн икки бармокли ичак хавфли ўсма касалликлари бўлган
беморларда шахсият бузилишларининг тарқалиши, таркибий хусусиятлари ва
коморбидлиги тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига олади.
Ошқозон
ва ўн икки
ичак хавфли ўсма касалликлари бўлган беморларда
шахсиятнинг бузилиши ва психопатологик касалликларнинг тарқалиши,
полиморфизми аниқланиб, шизотипик бузилиш билан оғриган беморларнинг
клиник мисоли келтирилган.
Калит сўзлар:
шахсиятнинг бузилиши, аралаш касалликлар,ошқозон ва ўн
икки бармокли ичак хавфли ўсма патологияси
Ўрганилган илмий тадқиқод ишлари, тиббиётнинг турли соҳаларидаги
мутахассисларнинг тажрибаси, умумий соматик амалиётда беморларда руҳий
касалликларнинг тарқалишининг кўпайишини кўрсатади. [7 ]Ошқозон-ичак хавфли
ўсма касалликлари бўлган беморларда руҳий касалликларни ўрганишга
бағишланган тадқиқотлар ўларнинг кенг тарқалганлигини (54 дан 100% гача) ва
полиморфизмни кўрсатади. Руҳий касалликлар орасида онкологик патологияси
бўлган беморларда аффектив ва невротик бузилишлар билан бир қаторда,
шахсиятнинг бузилиши муҳим ўрин тутади.[1.3.5.6.]. Маьлумотларга қараганда ичак
таьсирланиш синдроми ва шахсиятнинг бузилиши 16% ҳолларда коморбид эканлиги
аниқланган, ўлар орасида шизотипик бузилишлар устунлик қилган(4). Ошқозон ва
ўн икки хавфли ўсмаси билан оғриган беморларнинг шахс хусусиятларини
ўрганишда кўпинча ҳиссий қўзғалувчанлик, қўрқув-хавотир ва вахимали
ҳиссиётларига мойиллик аниқланган. Ўтказилган тадқиқотлар шуни кўрсатяпдики
ошқозон ва ўн икки бармоқли ичак хавфли ўсмаси билан оғриган беморларда юқори
даражадаги бетоқатлик, ҳиссий лабиллик ва нотурғунлилик кузатилган[8]. Руҳий
касалликларнинг клиник кўринишлари, ошқозон-ичак патологияси билан бирга
келадиган муносабатларнинг тузилиши, шунингдек, ушбу ҳолатларни ташхислаш ва
даволашнинг мураккаб усўлларини ишлаб чиқиш кейинги тадқиқотлар мавзуси
бўлиб қолмоқда.
Тадқиқотнинг мақсади:
Ичак таьсирланиши синдроми, гастроэзофагеал
рефлюкс касаллиги, ошқозон ва ўн икки бармоқли ичак хавфли ўсма касалликлари
билан оғриган беморларда шахсият бузилишларининг тузилиши ва тарқалишини
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 10
ўрганиш, шунингдек, ушбу беморлар гуруҳлари ўртасидаги ўхшашлик ва фарқларни
аниқлаш .
Материаллар ва усуллар.
МКБ-10 мезонларига кўра, анамнез маълумотлари, социодемоғрафик
маълумотлар ва синдромларнинг клиник қисмини ўз ичига олган харитадан
фойдаланган ҳолда тузилган .Сухбат усўлидан фойдаланган ҳолда,ичак
таьсирланиши билан касалланган 37 бемор, Гастроэзофагеал рефлюкс билан 57
бемор, ошқозон ва ўн икки бармоқли ичак хавфли ўсмаси бўлган 57та бемор олинди.
Республика ихтисослаштирилган онкология илмий-амалий маркази Бухоро филиали
абдоминал хирургия бўлимидаги беморлар билан сухбат ўтказилди. Беморларнинг
ўртача ёши 41,8±13,2 йил. Олинган маълумотлар патологияга қараб бир-бири билан,
шунингдек ахоли билан боғлиқ эди [2].
Натижа ва тахлиллар
.
Тадқиқот давомидаОшқозон ва ўн икки бармокли ичак хавфли ўсма
касалликлари бўлган барча текширилган беморларда текширув вақтида ва бутун
ҳаёти давомида руҳий соғломлилик билан боғлиқ муаммолар борлиги аниқланди:
руҳий касалликларга ирсий мойиллик (алкоголизм, аффектив касалликлар,
шизофрения ва бошқалар),болалик даврида психоэмоционал мослашувчанлик
эпизодларининг мавжудлиги ( турига кўра: тунги энурез, бош оғриғи, тунги қўрқув,
қичқириқ, уйқуда юриш; невротик ҳаракатларнинг бузилиши: тиклар, дудуқланиш;
аффектив бузилишлар: қўрқув, депрессив реакциялар, қўзғалувчанлик; ҳаддан
ташқари ўзига юкори бахо беришлар: дисморфофобия, невр анорексияси;
гиперактивлик; ақлий заифлик), меҳнат ва ижтимоий хаётга мослашишнинг
қийинлашиши, спиртли ичимликлар ва носга қарамлик (1-жадвал).
Рухий соғломлилик билан боғлик
муаммолар
Бемор
ИТС
(n=37)
Бемор
О ва
ЎБИХ
ЎК
(n=57
)
Бемор
ГЭРК
(n=57
)
p
Рухий касалликнинг ирсийлиги
43,2%
52,6%
45,6%
p>0,05
Болаликдаги мослашув эпизодлари
54,4%
56,8%
57,9%
p>0,05
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 11
Жадвал 1
. Текширилган беморларда рухий соғломлилик билан боғлик
муаммоларнинг таркалиши.
Эслатма
. Жадвалда. 1: ИТС – ичак таьсирланиши синдроми; 2
О ва ЎБИХЎК-
Ошкозон ва ўн иккибармокли ичак хавфли ўсма касаллиги
3 ГЭРК –
гастроэзофагеал рефлюкс.
Психопатологик ирсий мойиллик хар хил гастроэнтерологик патологиялари
бўлган беморларда бир хил нисбатда учрайди(52,6; 43,2 ва 45,6%, п>0,05), аҳоли
билан солиштирганда (15,5%, п<0,001)га тенг. Суров утказилган болаларда эса
дезадаптация эпизодлари бир хил микдорда аниқланди.(54,4; 56,8 ва 57,9%,
п>0,05).Ошқозон ва ўн икки бармокли ичак хавфли ўсма касалликлари бўлган
беморларда дезадатацион эпизодлар аҳоли билан солиштирганда, сезиларли
даражада тез-тез учрайди (30%, п<0,001).Ижтимоий мослашувнинг пасайиши
ошқозон ва ўн икки бармоқли ичак хавфли ўсма касаллиги билан оғриган
беморларда, ичак таьсирланиши синдроми ва гастроэзофагеал рефлюкс касаллиги
билан оғриган беморларга нисбаттан сезиларли даражада юкорилиги аниқланди
Ижтимоий мослашувнинг кийинлашуви
13,5%
54,4%
26,8%
p1–
2<0,001;
p1–
3>0,05
p2–
3<0,05
Мехнатга мослашувнинг кийинлашуви
49,1%,
21,6%
36,8%
p1–
2<0,05
p1, 2–
3>0,05
Спиртли
ичимликларни
истемол килиш
Қабўл килмади
43,9%
21,6%
38,6%
p1–
2<0,05
p1, 2–
3>0,05
Спиртли
ичимликларгамойиллик
билан даволанган и
чувчилар
1,8%
2,7%
10,5%
p>0,05
Носга
қарамлилик
Доимий фойдаланиш
13,5%
11,8%
21,1%
p>0,05
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 12
(54,4; 36,8 ва 13,5%, п<0,001 ва п<0,05) ва ўзини олдинги қизиқишларни йўқотиш,
бефарқлик, низо, оилавий муносабатларнинг бузилиши сифатида намоён бўлди.
Aҳоли орасида ошқозон хавфли ўсмаси ва ўн икки бармокли ичак хавфли ўсмаси
билан оғриган беморларни солиштирганда сезиларли фарқлар аниқланмади (54,4;
36,8 ва 14,5%, п<0,001). (13,5 ва 14,5%, п>0,05). Ичак таьсирланиш синдроми ва
гастроэзофагеал рефлюкс касаллиги билан оғриган беморларда меҳнатга
мослашишнинг пасайиши (меҳнатдаги хатолар, меҳнат интизомини бузиш, турли
сменаларда ишламаслик, иш суръати ва ритмини ушлаб туролмаслик) ошкозон ва
ўн икки бармокли ичак хавфли ўсма касаллиги билан оғриган беморларга қараганда
юкорилиги аниқланди (49,1) ва 21,6%, п<0,05) нисбатга тенглиги аниқланди. Ичак
таьсирланиши синдроми, ошкозон ва ўн икки бармокли ичак хавфли ўсма касаллиги
бўлган беморларга қараганда анча тез-тез спиртли ичимликларни истеъмол
қилишни истисно қилдилар (43,9 ва 21,6%, п<0,05). Ичак таьсирланиши синдроми
ва гастроэзофагеал рефлюкс билан оғриган беморларда ошкозон ўн икки бармокли
ичак хавфли ўсма касаллиги бор беморларга нисбатдан спиртли ичимликлар
истемол килиш камлиги аникланди. (43,9 ва 38,6%, п>0,05). Бирок гастроэзофагеал
рефлюкс билан оғриган беморлар орасида, ичак таьсир ланиши синдроми билан
касалланганларга нисбатдан ичимликка ружу куйиш ва носга қарамлик кўпрок
учради (1,8; 2,7 ва 10,5%, п>0,05). Носга қарамлилик оқибатида гастроэзофагеал
рефлюкс касаллигининг учраш частотаси ичак таьсир ланиш синдроми, ошкозон ва
ўн икки бармокли ичак хавфли ўсма касалликларига караганда юкорилиги
аникланди (11,8; 13,5 ва 21,1%, п>0,05). Ошкозон ва ўн икки бармокли ичак хавфли
ўсма касаллиги ва ичак таьсирланиш синдроми касаллигида эса носга қарамлилик
қандайдир психоген, эндоген омиллар билан қушилиб келиши аниқланди.Стресс
омили биз ўрганаётган касалларда яьни, ичак таьсирланиш синдроми,
гастроэзофагеал рефлюкс касаллиги, ошкозон ва ўн икки бармокли ичак хавфли
ўсма касалликларида, касалликнинг бошланиши ёки такрорланишига сабаб бўлиши
тенг равишда қайд этилган (66,7; 66,7 ва 67,6%, п>0,05). МКБ-10 мезонларига
кўра,ошқозон ва ўн икки бармокли ичак хавфли ўсма касалликлари билан оғриган
беморларда у ёки бу кўринишидаги шахсият бузилишлари кузатилди.
Гастроэзофагеал рефлюкс касаллиги билан оғриган беморларда шахсиятнинг
бузилиши ошкозон ва ўн икки бармоқли ичак хавфли ўсма касаллиги ва ичак
таьсирланиш синдроми бўлган беморларга қараганда сезиларли даражада кўпрок
аниқланди. (64,9 ва 35,1%, п<0,01).
Шахсият бузилишларининг тарқалишини таққосланганда, гастроэзофагеал
рефлюкс, ошкозон ва ўн икки бармоқли ичак хавфли ўсма касаллиги, ичак таьсир
ланиш синдроми бўлган беморларда параноид, шизотипиал, қўрқув вахималар
орасидаги фарқлар топилмади (п>0,05).
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 13
Жадвал 2. Текширилаётган беморларда шахс узгаришларининг
таркалиши.
Шахс узгаришлари
Бемор
ИТС
БеморО
ва
ЎБИХЎК
Бемор
ГЭРК
p
Параноид бузилиш
19,3%
13,5%
7,1%
p>0,05
Шизотипик бузилиш
24,6%
18,9%
17,5%
p>0,05
Истерик шахс бузилишлари
19,3%
2,7%
3,5%
p1–2,
3<0,05, p2–
3>0,05
Куркув вахимали бузилишлар
33,3%
21,6%
26,3%
p>0,05
Қарамлиликга оид шахс бузилишлари
14%
2,7%
15,8%
p>0,05
Истерик шахсият бузилиши гастроэзофагеал рефлюкс ва ошкозон ва ўн икки
бармоқли ичак хавфли ўсма касаллиги билан касалланган беморлар гуруҳларида
эмас, балки ичак таьсирланиш синдроми бўлган беморларда аниқланди (19,3; 3,5 ва
2,7%, п<0,05).
Гастроэнтерологик патологияси бўлган беморларда параноид (19,3; 7,1; 13,5 ва
1,2%, п<0,001), шизотипал (24,6; 17,5; 18,9 ва 0,9%, п<0,001) ва шахсиятнинг
бузилиши (33.33) ; 26,3; 21,6 ва 3%, п<0,001) соғлом аҳолига қараганда сезиларли
даражада кўпрок учраши аникланди.Бундан ташқари ичак таьсирланиш синдроми
ва гастроэзофагеал рефлюкс билан оғриган беморларда истерик (19,3; 3,5; 1,1%,
п<0,001 ва п<0,05) ва шахсга оид қарамлилик холатлари ошкозон ва ўн икки
бармоқли ичак хавфли
ўсма касаллигига нисбатдан кўпрок учради (14; 15,8 ва 3,5%,
п<0,001). Ичак таьсир ланиш синдроми билан оғриган беморларда 40,4% ҳолларда
шахсиятнинг бузилиши бошқа шахс патологиялари билан биргаликда кузатилди.
Беморларнинг 8,8 фоизида қўрқув хавотир ва параноид бузилишларнинг
комбинацияси, бир хил частотада қўрқув хавотир ва истерик, шизотипал ва
параноид шахсият касалликлари комбинацияси аникланди.Гастроэзофагеал
рефлюкс билан оғриган беморларнинг 26,3 фоизида шахсиятнинг бузилиши билан
кушилиб келган. Беморларнинг 5,3 фоизида қўрқув хавотир ва шизотипал
касалликларнинг комбинацияси аниқланди, худди шу курсаткич қўрқув хавотир ва
параноид шахсият бузилиши комбинацияси холатида хам кузатилди. Қўрқув
хавотир ва истерик, қўрқув хавотир ва қарамлилик, шизотипал ва қарамлилик
холатлари комбинацияси 3,5% ҳолларда аниқланди. Ошкозон ва ўн икки бармоқли
ичак хавфли ўсма касаллигига билан оғриган беморлар орасида 24,3% ҳолларда
шахсият бузилишларининг комбинацияси аниқланди, 10,8% ҳолларда параноид ва
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 14
шизотипиал бузилиш комбинацияси қайд етилди, беморларда 8,1% холларда қўрқув
хавотир бузилиши шизотипиал шахс бузилиши билан бирга келганлиги кзатилди.
5,4% холларрда эса параноидал ва шизоид касалликларнинг комбинацияси
аниқланган, бир хил частотада параноид бузилиш қўрқув хавотир шахсият
бузилиши билан кушилиб келганлиги кузатилди. Ичак таьсир ланиш синдроми
билан оғриган беморларнинг 22,8 фоизида, гастроэзофагеал рефлюкс билан оғриган
беморларнинг 26,3 фоизида, ошкозон ва ўн икки бармоқли ичак хавфли ўсма си
бўлган беморларнинг 10,8 фоизида (п>0,05) шахсият бузилишининг аффектив
куриниши билан биргаликда келганлиги аниқланди. Ичак таьсир ланиш синдроми
билан касалланганларнинг 29,8 фоизида, гастроэзофагеал рефлюкс билан оғриган
беморларнинг 22,8 фоизида ва ошкозон ва ўн икки бармоқли ичак хавфли ўсма си
бўлган беморларнинг 13,5 фоизида фобик ва шахсият бузилишларининг
комарбидлиги аниқланди (п>0,05). Ичак таьсирланиш синдроми ва гастроэзофагеал
рефлюкс билан оғриган беморларда ошкозон ва ўн икки бармоқли ичак хавфли ўсма
си бўлган беморларга қараганда сезиларли даражада, коғнитив бузилишлар (28,1;
26,3 ва 8,1%, п<0,05), соматоформ бузилишлар (36,8; 24,6 ва 2,7)
кузатилди.Ошкозон ва ўн икки бармоқли ичак хавфли ўсма си билан оғриган
беморларнинг характер хусусиятлари орасида бошқалар билан суҳбатда унга
нисбатдан яширин душманлик килиш (34,4%), алданиб қолишдан қўрқиш, у
ҳақидаги маълумотларни узига қарши ишлатилиши мумкинлигидан қўрқиб,
одамларга ишонишни истамаслик устунлик қилди, (31,8%), шубҳалилик (31,1%),
ҳиссий сўниш етишмовчилик ёки номувофиқлик (суҳбат давомида ҳар қандай
ҳиссий реакциянинг йўқлиги, нотўғри ҳиссий реакциялар) (25,2%), ғайриоддий
эътиқод ёки фантастик фикрлашга мойиллик (21,2%) ни ташкил килди. Беморларда
20,5% холларда муносабат ғоялари патологиялари кузатилди ва кейинчалик бошқа
психопатологик бузилишлар билан урин алмашди. Бундай беморларнинг 16,6
фоизида яқин дўстлари йўқ ва ўлар мўлоқотга кам киришадиган бўлишади. 13,9%
ҳолларда эса беморларда ("ошқозоннинг тўсатдан дам бўлиши", юракнинг тез-тез
уриши, "қўлларда титроқ", "томоқ тиқилиши", "ичаклардаги дискомфорд") каби
танадаги ғайриоддий, ғалати ҳис-туйғўлар кузатилди. Ичак таьсирланиш синдроми
(64,9%), гастроэзофагеал рефлюкс (66,7%) ва ошкозон ва ўн икки бармоқли ичак
хавфли ўсма си (83,3%) бўлган беморлар орасида руҳий баркарорликнинг
бузилишига қарамай психиатрларга бирор маротаба мурожаат қилмаган холатлар
хам кузатилди.
Хулоса.
Тадқиқот давомида ошқозон ва ўн икки бармоқли ичак хавфли ўсмаси
патологияси бўлган барча текширилган беморларда соғлом аҳолига қараганда
кўпроқ руҳий бузилишлар ва болалик давридаги нотўғри мослашув эпизодларининг
ирсий аломатлари аниқланди. Ижтимоий мослашувнинг пасайиши кўпинча , ичак
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 15
таьсирланиши синдроми, гастроэзофагеал рефлюкс билан оғриган беморларда,
ошкозон ва ўн икки бармоқли ичак хавфли ўсмаси билан оғриган беморларга
нибатдан кўпрок аниқланди. Мехнатга лаёкатсизлик ичак таьсирланиши синдроми,
гастроэзофагеал рефлюкс билан оғриган беморларда ахолига нисбатдан кўпрок
учради. Шуни таъкидлаш керакки, ичак таьсирланиши синдроми билан оғриган
беморлар орасида соғлом аҳолига қараганда носга қарамлиликни истисно қилганлар
кўпроқ бўлди, аммо гастроэзофагиеал рефлюкс билан оғриган беморларда соғлом
ахолига караганда кўпроқ спиртли ичимликларни истеъмол қилиш ва спиртли
ичимликларга қарамлик холатлари кўпрок учради . Ошкозон ва ўн икки бармоқли
ичак хавфли ўсмаси патологияси бўлган беморлар орасида носга қарамлилик
холатлари соғлом ахолига нисбатдан кўпрок кузатилганлиги аникланди.Ошкозон ва
ўн икки бармоқли ичак хавфли ўсмаси патологияси бўлган беморларда шахсиятнинг
бузилиши кўпрок учради. Ошкозон ва ўн икки бармоқли ичак хавфли ўсмаси
патологияси бўлган беморларда параноид, шизотипал ва қурқув-вахима
характердаги бузилишлар аҳолига қараганда сезиларли даражада тез-тез
кузатилди.Ичак таьсирланиши синдроми ва гастроэзофагеал рефлюкс билан оғриган
беморларда истерик синдромлар, соғлом ҳолига қараганда кўпрок
кузатилди.Шундай қилиб, олинган маълумотларга караб шуни хулоса килиш
мумкинки, ошкозон ва ўн икки бармоқли ичак хавфли ўсмаси, гастроэзофагеал
рефлюкс айниқса ичак таьсирланиши синдроми бўлган беморларда психиатрик
ёрдамни жорий килиш катта ахамиятга эга эканлигини кўрсатади.
Адабиётлар:
1. Антоненко О.М. Аффективные и тревожные расстройства у пациентов с
гастроэзофагеальной рефлюксной болезнью : дис. … канд. мед. наук. М., 2002. 6 с
2. Касимова Л.Н. Психическое здоровье населения крупноғо промышленноғо
центра (клинико-эпидемиологические и социокўльтуральные аспекты) : дис. … д-ра
мед. наук. М., 2000. 404 с.
3. Коркина М.В., Марилов В.В. Особенности формирования и течения
психосоматических заболеваний желудочно-кишечноғо тракта // Журн. невропатол.
и психиатр. им. С. С. Корсакова. 1987. № 1. С. 1697–1700.
4. Кузмичев А.Ф. Психические расстройства при синдроме функциональной
диспепсии : дис. … канд. мед. наук. М., 2010. С. 10–12.
5. Марилов В.В. Клинические варианты психосоматической патологии
желудочно-кишечноғо тракта : автореф. дис. … канд. мед. наук. М., 1993. 9 с.
6. Палий И.Г., Резниченко И.Г., Севак Н.М. Психосоматические расстройства в
гастроэнтерологической практике: особенности клиническоғо течения и
медикаментозной терапии // Новости медицины и фармакологии. 2005. № 6. С. 210.
7. Успенский, Ю.П., Балукова Е.В. Тревожные расстройства и их коррекция в
гастроэнтерологической практике // Cонсилиум Медиcум Украина. 2010. № 14. С.
14–17.
8. McIntosh J.H., Nasiry R.W., Fridman M. Thepersonality pattern o fpatients with
chronic pepticulcer. Scand J Gastroenterol. 1983; Vol. 18, N 7: 945–50.
