Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 18
TIJORAT BANKLARIDA MIKROZAYMLAR SIFATINI TASNIFLASH VA
ULAR BO‘YICHA EHTIMOLIY YO‘QOTISHLARNI QOPLASH UCHUN
ZAXIRALAR SHAKILLANTIRISH XAMDA ULARDAN FOYDALANISH
HISOBI (TENGE BANK MISOLIDA)
O‘zbekiston Resublikasi Bank Moliya
Akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Rayimkulov Kamoliddin Axmatovich
Mikrozaymlar — bu kichik hajmdagi, odatda past daromadli shaxslar yoki kichik
bizneslar uchun beriladigan kreditlar bo‘lib, ular bank tizimlarida iqtisodiy barqarorlikni
ta'minlash va kam ta'minlangan qatlamlarga moliyaviy xizmatlar ko‘rsatishning muhim
vositasi hisoblanadi. Biroq, mikrozaymlar bilan bog‘liq bo‘lgan risklar, ayniqsa
kreditlarning vaqtida qaytarilmasligi va muammoli kreditlar paydo bo‘lishi ehtimoli
banklar uchun katta xavf tug‘diradi. Bu holatni boshqarish uchun banklar ehtimoliy
yo‘qotishlarni qoplash maqsadida zaxiralar shakllantiradi. Ushbu tadqiqotda
mikrozaymlar sifatini tasniflash va ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zaxiralarni
shakllantirishning ahamiyati, metodologiyasi va ularni Tenge Bank misolida hisoblash
jarayoni ko‘rib chiqiladi.
Mikrozaymlar sifatini tasniflashning asosiy maqsadi, kreditlarning qaysi qismlari
xavfli va qaysi qismlari sog‘lom ekanligini aniqlashdir.
Mikrozaymlar sifatini tasniflashda bir nechta omillarni hisobga olish zarur:
1. Kreditning qaytarilish holati – kreditning o‘z vaqtida qaytarilishi yoki
qaytarilmasligi.
2. Qarzdorning moliyaviy holati – qarzdorning daromadlari, mulki va umumiy
moliyaviy holati.
3. Kredit shartlari – kreditning o‘zi va shartlarining mosligi.
4. Makroiqtisodiy sharoitlar – mamlakatdagi iqtisodiy holat va uning banklar tizimiga
ta'siri. Mikrozaymlar uchun sifatni tasniflash tizimi odatda quyidagi kategoriyalarga
bo‘linadi:
Sog‘lom kreditlar – bu kreditlar o‘z vaqtida va to‘liq qaytarilishi kutilgan kreditlardir.
Muammoli kreditlar – bu kreditlar qisman qaytarilmagan yoki kechiktirilgan, ammo
qaytarilishi ehtimoli bor. Yomon kreditlar – bu kreditlar qaytarilishi ehtimoli juda past
bo‘lgan va yuqori xavfli deb hisoblanadi. Mikrozaymlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni
qoplash uchun zaxiralar shakllantirish maqsadida banklar zaxiralar shakllantiradi.
Zaxiralar, bankning kelajakdagi yo‘qotishlarga qarshi tayyorligini ta'minlash va kapitalni
saqlashni kafolatlaydi. Zaxiralarning shakllanishi uchun bir nechta metodologiyalar
mavjud, jumladan:
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 19
Riskga asoslangan zaxiralar – mikrozaymlar sifatini tasniflash asosida, har bir
kreditning to‘lanmaslik ehtimoliga qarab zaxira ajratish. Xarajatlar usuli – mikrozaymning
umumiy miqdori va uning tahmin qilingan yo‘qotishlarini hisobga olib, zaxira miqdorini
belgilash. Gistograma va ehtimollik tahlili – mikrozaymlarning to‘lanmaslik ehtimolini
statistik usullar yordamida aniqlash va zaxira miqdorini belgilash.
Banklar zaxiralarni nafaqat shakllantirish, balki ularni samarali ishlatish hamda
tasniflash jarayonlarini doimiy nazorat qilish zarur. Zaxiralarni to‘g‘ri va o‘z vaqtida
ishlatish quyidagi asosiy tamoyillarga asoslanadi: Zaxiralarni to‘ldirish – muammoli
kreditlar yoki yomon kreditlar soni oshganda, bank ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun
zaxiralarni to‘ldirishi kerak. Zaxiralarni kamaytirish – agar kreditlar o‘z vaqtida
to‘lanadigan bo‘lsa va bankning yo‘qotish ehtimoli pasaygan bo‘lsa, zaxiralarni
kamaytirish mumkin.
Zaxiralarning tasnifi – har bir kredit uchun alohida zaxira shakllantirish va ularning
turli xil yo‘qotish ehtimollarini hisobga olish kerak. Hisob-kitob tizimi – zaxiralarni
shakllantirish va ularni ishlatishda aniq va shaffof hisob-kitob tizimi bo‘lishi kerak. Tenge
Bankning mikrozaymlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun qanday zaxira
shakllantirishi va ulardan qanday foydalanishi masalasi, bankning kredit portfelining
sifatiga va tashkiliy tuzilishiga bog‘liq. Tenge Bankda mikrozaymlar bo‘yicha zaxiralarni
shakllantirish jarayonini quyidagicha tasavvur qilish mumkin:
Kreditlar tasnifi – Tenge Bank mikrozaymlarni yuqorida ta'riflangan tasniflash
tizimiga asoslanib, har bir kreditning sifatini aniqlaydi. Riskni baholash – mikrozaymlar
bo‘yicha risklar aniqlanadi, shu jumladan qarzdorlarning moliyaviy holati va tashqi
iqtisodiy sharoitlar. Zaxira miqdorini hisoblash – riskga asoslangan zaxira tizimi
yordamida bank har bir mikrozaym uchun alohida zaxira ajratadi.
Zaxiralarni boshqarish – zaxiralar doimiy ravishda qayta baholanadi va
yo‘qotishlarning kamayishi yoki ko‘payishi holatida ular mos ravishda o‘zgartiriladi.
Mikrozaymlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish,
banklar uchun muvaffaqiyatli va barqaror faoliyat yuritishning muhim qismidir.
Zaxiralarni to‘g‘ri shakllantirish va ishlatish mikrozaymlarning sifatini yaxshilashga va
bankning moliyaviy barqarorligini ta'minlashga yordam beradi. Tenge Bank misolida bu
jarayonni samarali boshqarish uchun aniq metodologiya va tizimli yondashuv zarurdir.
Xulosa
Mikrozaymlar tijorat banklarining muhim faoliyat yo‘nalishlaridan biri bo‘lib,
ularning sifatini tasniflash va ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zaxiralar
shakllantirish, banklarning barqarorligi va xavfsizligini ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Mikrozaymlar sifatini tasniflash orqali banklar kreditlarning qaysi qismlari xavfli va qaysi
qismlari sog‘lom ekanligini aniqlashadi, bu esa zaxiralar shakllantirish va xavflarni
boshqarish jarayonini samarali amalga oshirishga yordam beradi. Zaxiralar shakllantirish
uchun banklar riskga asoslangan yondashuvni qo‘llashlari, har bir kredit bo‘yicha
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 20
ehtimoliy yo‘qotishlarni hisobga olgan holda zaxira miqdorini belgilashlari zarur. Tenge
Bank misolida zaxiralarni shakllantirish va ulardan foydalanish tizimi orqali kredit
portfelining sifatini nazorat qilish va ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun aniq va
samarali metodologiya qo‘llanilishi kerak.
Mikrozaymlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zaxiralarni to‘g‘ri
shakllantirish va boshqarish bankning moliyaviy barqarorligini ta'minlash va kelajakdagi
noxush holatlarga tayyor bo‘lishiga yordam beradi. Shuningdek, bu jarayon banklarning
moliyaviy xavfsizligini oshiradi va kam ta'minlangan qatlamlarga xizmat ko‘rsatishda
o‘zaro ishonchni mustahkamlaydi. Shunday qilib, mikrozaymlar sifatini tasniflash va
zaxiralar shakllantirish, banklar faoliyatining muvaffaqiyatli va barqaror bo‘lishi uchun
muhim asosdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Akilov, I. (2019).
Mikrozaymlar va ularning kredit sifatini baholash.
Tashkent: Moliya
va iqtisodiy tahlil markazi.
2.
Baxramov, F. (2018).
Mikrozaymlar portfeli va uning boshqaruvi.
Toshkent:
Iqtisodiyot va moliya instituti.
3.
Fayzullayev, Sh. (2020).
Mikroqarz va mikrofinansning rivojlanishi: Nazariya va
amaliyot.
Tashkent: Ziyonat press.
4.
Karimov, A. (2021).
Zaxiralar va ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash mexanizmi: Tijorat
banklarining tajribasi.
Tashkent: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki.
5.
Kholikov, Z. (2018).
Kredit portfelini boshqarish va zaxiralar shakllantirish.
Tashkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti.
6.
Saidov, B. (2017).
Tijorat banklarida kreditlar xavfi va ularni boshqarish.
Toshkent:
O‘zbekiston banklar assotsiatsiyasi.
7.
Shukurov, N. (2020).
Tijorat banklari va mikrozaymlar: Asosiy tamoyillar va
amaliyotlar.
Toshkent: Iqtisodiyot va biznes akademiyasi nashriyoti.
8.
Uzbekistan Central Bank. (2022).
Annual report on microfinance and its management
in Uzbekistan.
Tashkent: Central Bank of Uzbekistan.
9.
International Monetary Fund (IMF). (2020).
Microfinance and the Financial Stability.
Washington, D.C.: IMF Publications.
10.
World Bank. (2019).
Global Trends in Microfinance and Their Impact on Financial
Inclusion.
Washington, D.C.: World Bank Group.
