Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 158
BADIIY OBRAZ TUSHUNCHASI VA UNING TAHLIL MEZONLARI
Egamberdiyeva Marjona Ziyodullayevna
Termiz davlat universiteti O’zbek filologiyasi fakulteti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada adabiyotshunoslikdagi asosiy tushunchalardan biri —
badiiy obrazning mazmun-mohiyati, shakllanish xususiyatlari va ularni tahlil qilish
mezonlari nazariy jihatdan yoritiladi. Badiiy asarda obraz qanday vujudga kelishi, u
qanday funksiyani bajarishi va uni o‘rganishda qaysi mezonlarga asoslanish lozimligi
haqidagi qarashlar tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar:
badiiy obraz, adabiy tahlil, adabiyot nazariyasi, syujet, xarakter,
obrazlar tizimi, uslub
Kirish:
Adabiy asarning asosiy tarkibiy qismlaridan biri — bu badiiy obrazdir. U
orqali yozuvchi hayotiy voqelikni badiiy idrok asosida aks ettiradi. Har qanday adabiy asar
obrazlar orqali o‘quvchiga ta’sir qiladi, uning ongida estetik va ma’naviy kechinmalar
uyg‘otadi. Shu bois, obraz tushunchasi adabiyotshunoslikda eng muhim nazariy
kategoriyalardan biri hisoblanadi. Mazkur maqolada badiiy obrazning shakllanishi, turlari
hamda uni tahlil qilish mezonlari haqida nazariy yondashuv asosida fikr yuritiladi. “Obraz”
(lot. imago) — tasvir, timsol, siymo ma’nolarini anglatadi. Adabiyotshunoslikda esa u —
muallif tomonidan hayotiy voqelikdan olingan timsollar, xarakterlar, holatlar orqali san’at
asarida badiiy idrok etilgan shaxs yoki hodisadir. Badiiy obraz faqat tashqi shakl emas,
balki chuqur ichki mazmunga ega. U inson, tabiat, ijtimoiy muhit, tarixiy davr, g‘oya yoki
his-tuyg‘u ifodasi bo‘lishi mumkin.
Adabiyotda quyidagi obrazlar uchraydi:
Individual obraz – konkret bir shaxsga xos xarakterga ega bo‘lgan obraz.
Tipik obraz – muayyan davr, qatlam yoki sinfga xos umumlashma obraz.
Ramziy obraz – muayyan g‘oya, tushuncha yoki qadriyatni ifodalovchi obraz.
Lirik obraz – muallifning ichki kechinmalari orqali berilgan timsol.
Fantastik obraz – tasavvur orqali yaratilgan, real hayotga to‘g‘ri kelmasligi
mumkin bo‘lgan obraz.
Adabiyotshunoslikda “badiiy obraz” tushunchasi eng markaziy va chuqur tahlilni
talab qiladigan nazariy kategoriyalardan biri hisoblanadi. Har qanday adabiy asarning
estetik ta’siri, ideya-badiiy yuklamasi, o‘quvchiga yetkazilmoqchi bo‘lgan ma’no va ruh
aynan obraz orqali uzatiladi. Obraz — bu real hayotdagi hodisalarni badiiy tafakkur
asosida qayta ifodalovchi timsoldir. U orqali muallif hayotga o‘z munosabatini bildiradi,
voqelikni tasvirlaydi, ijtimoiy, ruhiy va ma’naviy holatlarni talqin qiladi. Shu bois,
obrazning mohiyatini chuqur tushunish asarning ichki qatlamlarini anglashga yordam
beradi. Badiiy obraz — bu nafaqat tasvir obyekti, balki estetik vosita hamdir. Ya’ni u
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 159
faqatgina hayotdan olingan bir xarakterning ifodasi emas, balki muallif tafakkurining
mahsuli, san’at darajasiga ko‘tarilgan ruhiy voqelikka aylangan timsoldir. Masalan,
Cho‘lponning “Kechadir” she’ridagi lirik obraz — bu shunchaki o‘ylovchan inson emas,
balki butun bir davr ruhiyatini, xalq taqdiriga befarq bo‘lmagan ziyolining kechinmalarini
mujassam etgan badiiy siymodir. Obraz orqali muallif nafaqat voqelikni aks ettiradi, balki
uni baholaydi, unga munosabat bildiradi, ba’zida esa uni ideal shaklda ifodalaydi yoki
tanqid qiladi. Badiiy obrazlar ko‘pincha ijtimoiy-tarixiy sharoitga, adibning dunyoqarashi
va estetik qarashlariga qarab shakllanadi.
Obraz — bu adibning tasavvuri orqali hayotiy materialni badiiy umumlashtirish
natijasidir. Shu jihatdan, obrazlarning ijtimoiy, psixologik, ramziy, shaxsiy yoki
umuminsoniy mazmunlari bo‘lishi mumkin. Adabiyot tarixiga nazar tashlasak, har bir davr
o‘ziga xos obrazlarni yaratganini ko‘ramiz. Masalan, romantizm davrida idealistik, orzuga
to‘la, haqiqat izlovchi obrazlar yaratilgan bo‘lsa, realizm maktabi hayotdagi real
shaxslarni, ularning muammolarini tahlil qiluvchi xarakterlarni yaratishga intilgan. Badiiy
obrazlar shakllanishida til vositalarining roli juda katta. Muallif obrazni ifodalashda
tashbeh, istiora, kinoya, metonimiya, epitet kabi san’at vositalaridan keng foydalanadi.
Shuningdek, obraz harakati, uning monolog va dialoglari, ichki kechinmalari ham
obrazning badiiy to‘liqligini ta’minlaydi. Ayniqsa, obrazning psixologik tafakkuri, ichki
ziddiyatlari, ruhiy o‘zgarishlari tasvirlanganda u ko‘proq hayotga yaqinlashadi. Bunday
obrazlar o‘quvchining qalbiga chuqur ta’sir etadi, u bilan hamdardlik tuyg‘usi paydo
bo‘ladi. Shu nuqtayi nazardan, obraz faqat matn elementi emas, balki hissiy-estetik
muloqotning vositasi sifatida ham muhim o‘ringa ega. Badiiy obrazni tahlil qilishda bir
qancha nazariy mezonlarga amal qilinadi. Avvalo, obrazning xarakteri, uning asar
voqealari ichidagi funksiyasi, rivojlanish dinamikasi va boshqalarga munosabati
o‘rganiladi. Shuningdek, muallif obrazga qanday munosabatda bo‘lgani — ya’ni uni
ko‘proq ijobiy yoki salbiy nuqtai nazardan tasvirlagani ham tahlil markazida bo‘ladi.
Bundan tashqari, obraz qanday badiiy vositalar bilan yaratilgani, uning tili, uslubi,
hayotiylik darajasi, ramziy yuklamasi ham obraz tahlilida muhim ahamiyatga ega.
.Obrazning muhim belgilaridan biri — uning o‘zgaruvchanligidir. Ba’zi obrazlar asar
davomida rivojlanadi, ichki o‘zgarishlarga uchraydi. Bunday obrazlar dinamik obrazlar
deb ataladi. Ayrimlari esa doimiy, qat’iy xarakterga ega bo‘lib, syujetning ichida uncha
o‘zgarishsiz qoladi. Bular statik obrazlardir. Har ikki tur obraz adabiy asarda o‘z
funksiyasiga ega: biri harakatni olib boruvchi bo‘lsa, ikkinchisi voqealar fonini yaratishda
xizmat qiladi. Shuningdek, adabiyotshunoslikda obrazlarni ramziy obrazlar sifatida
o‘rganish tendensiyasi kuchaymoqda. Bunda obrazlar biror g‘oya, tushuncha yoki
mafkuraning timsoli sifatida qaraladi. Masalan, Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar”
asaridagi Komil obrazini insoniy fazilatlarning timsoli sifatida, Otabekni esa o‘z davrining
orif va fidoyi ziyolisi sifatida baholash mumkin. Bu yondashuv obrazni chuqur ideologik
va falsafiy nuqtai nazardan tahlil qilish imkonini beradi. Yana bir muhim jihat shundaki,
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 160
badiiy obraz muallifning estetik pozitsiyasini ochib beruvchi vosita sifatida ham qaraladi.
Har bir obraz muallifning ideologik va badiiy dunyoqarashini, unga xos bo‘lgan qarashlar
tizimini ifodalaydi. Shu bois, biror asarni tahlil qilishda obraz va muallif orasidagi ichki
bog‘liqlikni aniqlash zarur. Bu bog‘liqlik orqali asarning ideyaviy-estetik mazmuni
chuqurroq ochiladi. Badiiy obrazlar tizimi adabiy asarning ichki arxitekturasini belgilaydi.
Obrazlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik, ularning dialogikati va qarama-qarshiliklari
asarning dramatizmini kuchaytiradi. Ayniqsa, adabiyotda antagonist va protagonist
obrazlarning o‘zaro ziddiyati orqali syujet harakatga keladi, konflikt vujudga keladi va
o‘quvchi e’tibori saqlanadi. Shu ma’noda, obrazlar tizimi — bu adabiy asarning yuragi,
harakatlantiruvchi kuchi, muallif g‘oyasining ifoda vositasidir.
Xulosa :
Badiiy obraz — adabiyotshunoslikdagi eng murakkab va ko‘p qirrali
tushunchalardan biridir. U nafaqat adabiy asarning g‘oyaviy-estetik mohiyatini ifoda etadi,
balki muallifning dunyoqarashi, ijodiy uslubi va badiiy mahoratining ko‘zgusi sifatida ham
namoyon bo‘ladi. Har bir obraz o‘zida muayyan hayotiy haqiqatni, davr ruhiyatini, ijtimoiy
yoki ma’naviy ziddiyatlarni mujassamlashtiradi. Obrazlar orqali adib o‘z davriga baho
beradi, inson ruhiyati va hayotiy jarayonlarni badiiy aks ettiradi.
Badiiy obrazni chuqur tahlil qilish orqali biz asarning mazmunini yanada teranroq
anglaymiz, muallifning fikr doirasini, ideologik pozitsiyasini va san’atkorlik darajasini
baholay olamiz. Shu sababli, obrazni tahlil qilishda uning tarkibiy tuzilishi, xarakterining
shakllanishi, o‘zgarishi, boshqa obrazlar bilan munosabati, ramziy yoki psixologik
qatlamlari, shuningdek, uni yaratishda qo‘llanilgan badiiy vositalar alohida e’tiborga
loyiqdir. Badiiy obrazlarning turlicha shakllanishi, har bir adib tomonidan o‘ziga xos
uslubda talqin etilishi ularning nazariy o‘rganilishini yanada muhim va dolzarb qiladi.
Bugungi adabiyotshunoslikda obrazlar tizimini tahlil qilish zamonaviy metodlar,
intertekstual va semiotik yondashuvlar bilan boyib bormoqda. Bu esa badiiy obrazni
nafaqat estetik ob’yekt, balki madaniy va g‘oyaviy belgilar tizimi sifatida ham o‘rganish
zarurligini ko‘rsatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. G‘afur G‘ulom – Adabiyot nazariyasi asoslari, Toshkent: O‘qituvchi, 1978
2. Quronov D. – Adabiyotshunoslikka kirish, Toshkent: Akademnashr, 2017
3. Mirvaliyev B. – Adabiy obrazlar nazariyasi, Toshkent: Fan va texnologiya, 2013
4. Muminova, U. Important problems of uzbek anonymity in the works of Kasghari. WEB OF
SCIENTIST: INTERNATIONAL SCIENTIST RESEARCH JOURNAL ISSN, 2776-0979.
4. Bart G. – Adabiy tahlil asoslari, tarjima, 2014
5. A. Navoiy – Muzakkir al-ashob (badiiy tafakkurga doir qarashlari), Toshkent: G‘afur G‘ulom
nomidagi nashriyot, 2000
6. Davlatmamatovna H. G., Karshievna M. U. STUDYING THE SOCIAL, EDUCATIONAL AND
EDUCATIONAL SIGNIFICANCE OF SCIENTIFIC AND POPULAR ARTICLES IN PRIMARY
SCHOOL TEXTBOOKS //Open Access Repository. – 2023. – Т. 4. – №. 03. – С. 46-52.
7. Ingarden R. – San’at asarining ontologiyasi, Moskva: Iskusstvo, 1999
8. Bakhtin M. – Roman poetikasi muammolari, Toshkent: Yozuvchi, 1990
9. Xudoyberganov H. – Adabiyot nazariyasi, Toshkent: TDPU nashriyoti, 2004
