Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 128
ELEKTR ENERGIYANI REALIZATSIYA HARAJATLARI VA
YOʻQOTISHLARI KOʻRSATKICHLARINI EKONOMETRIK
MODELLASHTIRISH VA PROGNOZLASHTIRISH
Akbar Ashurovich Shodiyev
- iffd PhD, v.b.dotsent
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti “Buxgalteriya hisobi va statistika”
0009-0005-1995-9507
ЭКОНОМЕТРИЧЕСКОЕ МОДЕЛИРОВАНИЕ И ПРОГНОЗИРОВАНИЕ
ПОКАЗАТЕЛЕЙ СЕБЕСТОИМОСТИ И ПОТЕРЬ РЕАЛИЗАЦИИ
ЭЛЕКТРОЭНЕРГИИ
Шодиев Акбар Ашурович - к.э.н., и.о. доцента
Заведующий кафедрой «Бухгалтерский учет и статистика», Термезский
университет экономики и сервиса, aliz77@mail.ru, 0009-0005-1995-9507
ECONOMETRIC MODELING AND FORECASTING OF ELECTRICITY
SALES COSTS AND LOSSES INDICATORS
Akbar Ashurovich Shodiyev - iffd PhD, acting associate professor
Head of the Department of "Accounting and Statistics", Termez University of
Economics and Service, aliz77@mail.ru, 0009-0005-1995-9507
Annotatsiya:
Maqolada elektr energiya yoʻqotishlarini amaldagi holati va 2030
yillarga borib qanday ko’rsatkichlarga ega bo’lishi xususida so’z yuritilgan. Elektr
yoʻqotishlarining kelib chiqish xususiyatlariga koʻra “Elektr energiyasini yetkazib
berishdagi zararlar” termini asoslangan. Elektr yoʻqotishlarini tannarx usulidagi hisobidan
voz kechish hamda baholashda sotish narxi boʻyicha baholash taklif etilgan. Elektr
energiyasi yoʻqotishlarini buxgalteriya hisobida hisobga olish boʻyicha namunaviy
buxgalterlik oʻtkazmalari keltirilgan.
Kalit soʻzlar:
Elektr energiyasini sotish boʻyicha zararlar, elektr energiyasi
yoʻqotishlari, standartlashtirilgan va standartlashtirilmagan yoʻqotishlar, yoʻqotishlar
summalarini hisobdan chiqarish, yoʻqotishlarning sintetik va analitik hisobi, sotish
xarajatlarini turkumlash, elektr energiyasi yoʻqotishlarini sotish baxosida aks ettirish,
texnologik yoʻqotishlar, tabiiy yoʻqotishlar, texnik yoʻqotishlar.
Kirish.
2015-yildan 2024-yilgacha boʻlgan davrda Oʻzbekistonda elektr energiya
ishlab chiqarish hajmi barqaror oʻsib borgan (2.3.1-rasm). 2015-yilda 55,5 mlrd kWt/soat
boʻlgan ishlab chiqarish hajmi, 2024-yilga kelib 82,4 mlrd kWt/soatga yetib, 48,5% ga
oshgan. Bu esa mamlakatda sanoat, aholi va xizmatlar sohasida elektr energiyaga boʻlgan
talabning ortib borayotgani, shuningdek, yangi ishlab chiqarish quvvatlarining ishga
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 129
tushirilgani va mavjudlarini modernizatsiya qilish ishlari natijasida yuzaga kelgan.
Ayniqsa, 2020-yildan keyingi yillarda oʻsish surʻati yanada jadallashgani kuzatiladi, bu
esa iqtisodiyotning tiklanish va rivojlanish bosqichiga kirganligini koʻrsatadi.
Mazkur davrda elektr energiya ishlab chiqarish hajmi ortgani kabi, yoʻqotishlar hajmi
ham oshib borgan (2.3.1-rasm). 2015-yilda 8,1 mlrd kWt/soatni tashkil etgan yoʻqotishlar,
2024-yilda 13,8 mlrd kWt/soatga yetgan, yaʻni 70% ga yaqin oʻsish qayd etilgan.
Yoʻqotishlar hajmidagi bu oshish, asosan, elektr tarmoqlarining eskirganligi, uzatish
tizimlaridagi samarasizlik va energiya oqimlarini boshqarishdagi muammolar bilan
izohlanadi. Shu bilan birga, isteʻmolchilarning soni va umumiy yuklamaning ortishi ham
bu koʻrsatkichga bevosita taʻsir koʻrsatgan.
Tahlil va natijalar.
Yoʻqotishlar hajmi ortgan boʻlsa-da, ishlab chiqarish hajmi ham
oshgani tufayli yoʻqotishlarning umumiy ishlab chiqarishga nisbatan foizi nisbatan
barqaror holatda saqlanib qolgan. 2015-yilda bu koʻrsatkich 14,6% atrofida boʻlsa, 2021-
yilda maksimal daraja – 17,95% ga yetgan. Soʻnggi yillarda esa ushbu foizda biroz
pasayish kuzatilgan boʻlib, 2024-yilga kelib yoʻqotishlar 16,7% ni tashkil qilgan. Bu esa
elektr tarmoqlarini modernizatsiya qilish, hisobga olish tizimlarini takomillashtirish va
energiya samaradorligini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar natijasi sifatida baholanishi
mumkin. Shu bilan birga, ushbu foizning hali ham yuqoriligi tizimda hal etilishi lozim
boʻlgan muammolar mavjudligini anglatadi.
1-rasm. 2015-2024 yillarda ishlab chiqarilgan elektr energiya
hamda yoʻqotishlari hajmi (mlrd kWt/soat)
1
Elektr energiya ishlab chiqarish hajmi va elektr energiya yoʻqotishlari hajmini
modellashtirish — energetika tizimining samarali boshqaruvi va strategik rejalashtirishida
muhim ahamiyat kasb etadi. Bu jarayon orqali mavjud ishlab chiqarish quvvatlarining
optimal ishlatilishi, energetika resurslarining tejamkor sarflanishi hamda tarmoqda yuzaga
1
Muallif ishlanmasi
55,5
59
60,7
62,8
63,6
66,4
71,3
74,3
78
82,4
8,1
9,4
8,8
9,6
10,1
11,2
12,8
13,1
13,2
13,8
0
20
40
60
80
100
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Elektr energiya ishlab chiqarish (mlrd kWt/soat)
Elektr energiyasi yoʻqotishlari hajmi (mlrd kWt/soat)
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 130
keladigan yoʻqotishlarning oldini olish imkoniyati yaratiladi. Ayniqsa, energiya
yoʻqotishlarni aniqlash va kamaytirish orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirish, ekologik
barqarorlikni taʼminlash hamda energiya taʼminotining ishonchliligini mustahkamlash
mumkin. Shuningdek, bunday modellashtirish energetika sohasida uzoq muddatli
prognozlar tuzish va investitsion qarorlar qabul qilishda ham katta ahamiyatga ega.
Mazkur modellashtirish jarayonida ARIMA (Autoregressive Integrated Moving
Average) modellaridan foydalanish ayniqsa samarali boʻlib, ular vaqt qatorlari asosida
elektr energiya ishlab chiqarish va yoʻqotishlarning kelajakdagi oʻzgarishlarini yuqori
aniqlikda bashorat qilish imkonini beradi. ARIMA modellarining afzalligi shundaki, ular
statistik xatoliklarni kamaytirish bilan birga, mavsumiylik va tendensiyalarni hisobga
olgan holda aniqlikni oshiradi. Bu esa energetika tizimida yuzaga keladigan kutilmagan
holatlarning oldini olish, ishlab chiqarish rejalashtirishini takomillashtirish va
yoʻqotishlarni minimallashtirish imkonini beradi. Shu bois, ARIMA modellarini qoʻllash
energiya tarmoqlari samaradorligini oshirishda zamonaviy yondashuv sifatida tobora
koʻproq qoʻllanilmoqda.
ARIMA modeli (Autoregressive Integrated Moving Average) — vaqt qatorlarini
tahlil qilish va prognozlashda keng qoʻllaniladigan statistik model boʻlib, u uchta asosiy
komponentdan tashkil topgan: autoregressiv (AR), yaʼni oʻtmishdagi qiymatlarga
asoslanish; differentsiallash (I), yaʼni vaqt qatorining stasionar holatga keltirilishi; va
harakatlanuvchi oʻrtacha (MA), yaʼni oldingi xatoliklar asosida prognoz tuzish. ARIMA
modeli vaqt boʻyicha oʻzgaruvchan, mavsumiy yoki mavsumiy boʻlmagan, lekin oʻz ichki
tuzilishiga ega boʻlgan koʻrsatkichlarni tahlil qilishda juda foydalidir. Ushbu model
yordamida energiya ishlab chiqarish, elektrdagi yoʻqotishlari kabi koʻplab iqtisodiy va
texnik koʻrsatkichlarning kelajakdagi qiymatlarini ishonchli tarzda bashorat qilish
mumkin.
Uning umumiy koʻrinish quyidagicha
2
:
∆
𝑑
𝑥
𝑡
= 𝑐 + ∑
𝑎
𝑖
∆
𝑑
𝑥
𝑡−𝑖
𝑝
𝑖=1
+ ∑
𝑏
𝑗
𝜀
𝑡−𝑖
𝑞
𝑗=1
,
bu yerda,
∆
𝑑
– d tartibli farqlar operatori;
𝑐
,
𝑎
𝑖
,
𝑏
𝑗
– model parametrlari.
Model
𝐴𝑅𝐼𝑀𝐴(𝑝, 𝑑, 𝑞)
tartibida yoziladi. Bu yerda p – avtoregressiya tartibi, d –
integratsiyalanish darajasi, q – harakatlanuvchi oʻrtacha tartibi.
Modellashtirish bir necha bosqichlarda amalga oshiriladi:
- Vaqtli qatorni statsionarlikka tekshirish;
- Vaqtli qator d-tartibining statsionarligiga erishish uchun differentsiallash;
- Modelning p va q tartibini avtokorrelyatsiya korrelogrammasi yoki axborot
mezonlari yordamida aniqash;
- Model parametrlarini baholash;
2
https://ru.wikipedia.org/wiki/ARIMA
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 131
- Modelning iqtisodiy jarayonga mosligini tekshirish;
- Modeldan prognozlashda foydalanish.
Dastlab ishlab chiqarilgan elektr energiya hajmi koʻrsatkichi modellashtirildi. Uning
statsionarligi 4.3.1-rasmga koʻra tasdiqlanmadi. Bunday hollarda, kengaytirilgan Dikki-
Fuller testi yordamida 1-farqlarining statsionarligini tekshirish maqsadga muvofiq (2.3.1-
jadval).
2-jadval
Ishlab chiqarilgan elektr energiya hajmi koʻrsatkichi boʻyicha kengaytirilgan
Dikki-Fuller testi
3
Augmented Dickey-Fuller test for d_ElektrEnergiya
testing down from 2 lags, criterion AIC
sample size 8
unit-root null hypothesis: a = 1
test without constant
including 0 lags of (1-L)d_ElektrEnergiya
model: (1-L)y = (a-1)*y(-1) + e
estimated value of (a - 1): -0.0734645
test statistic: tau_nc(1) = -0.399531
asymptotic p-value 0.5402
1st-order autocorrelation coeff. for e: -0.185
test with constant
including 0 lags of (1-L)d_ElektrEnergiya
model: (1-L)y = b0 + (a-1)*y(-1) + e
estimated value of (a - 1): -0.700622
test statistic: tau_c(1) = -1.6511
asymptotic p-value 0.4563
1st-order autocorrelation coeff. for e: 0.097
2-jadvaldagi kengaytirilgan Dikki-Fuller testi natijalari tahlil qilinsa, konstantali
hamda konstantasiz test natijalari boʻyicha p-qiymatlar 0,05 ahamiyatlilik darajasidan
katta. Demak, vaqtli qatorning birinchi farqlari ham statsionar emas. Shu sababli, vaqtli
qator 2-tartibli integratsiyalashgan deb hisoblanadi hamda
𝑑 = 2
deb qabul qilinadi.
Keyingi bosqichda vaqtli qator korrelogrammasi koʻzdan kechirildi (2-rasm)
3
Muallif ishlanmasi
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 132
2-rasm. Ishlab chiqarilgan elektr energiya hajmi koʻrsatkichi korrelogrammasi
4
.
2-rasmga nazar solinsa, avtokorrelyatsiya funksiyasi kamayib boruvchi hamda
quyiroqdagi hususiy avtokorrelyatsiya funksiyasi 1 lagi ahamiyatli ekanligini payqash
qiyin emas. Bunday holatda
𝐴𝑅𝐼𝑀𝐴(1, 2, 0)
modelini tajriba qilish maqsadga muvofiq.
Biroq tajribalar ushbu modelning parametrlari statistik ahamiyatga ega ekanligini
tasdiqlamadi. Shu sababli ARIMA modeli laglarini tanlash uchun axborot mezonlaridan
foydalanildi (2-jadval).
2-jadval
ARIMA(p, 2, q) model spetsifikatsiyasi uchun axborot mezonlari
5
Estimated using AS 197 (exact ML)
Dependent variable ElektrEnergiya, T = 8
Criteria for ARIMA(p, 2, q) specifications
------------------------------------------------------------
p, q AIC BIC HQC loglik
------------------------------------------------------------
0, 0 33.1855 33.3443 32.1139 -14.5927
0, 1 32.4291* 32.6674* 30.8217* -13.2146
0, 2 34.3810 34.6987 32.2378 -13.1905
0, 3 35.0671 35.4643 32.3881 -12.5335
1, 0 34.5407 34.7791 32.9333 -14.2704
1, 1 34.4061 34.7238 32.2629 -13.2030
1, 2 35.7085 36.1057 33.0295 -12.8542
1, 3 36.9995 37.4761 33.7847 -12.4997
2, 0 35.7524 36.0702 33.6092 -13.8762
4
Muallif ishlanmasi
5
Muallif ishlanmasi
-1
-0.5
0
0.5
1
0
2
4
6
8
10
lag
ACF for Elektrenergiyaishlabchiqaris
+- 1.96/T^0.5
-1
-0.5
0
0.5
1
0
2
4
6
8
10
lag
PACF for Elektrenergiyaishlabchiqaris
+- 1.96/T^0.5
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 133
2, 1 35.9801 36.3773 33.3011 -12.9901
2, 2 37.6085 38.0852 34.3937 -12.8043
2, 3 38.9750 39.5311 35.2244 -12.4875
3, 0 37.3471 37.7443 34.6681 -13.6735
3, 1 37.1378 37.6145 33.9230 -12.5689
3, 2 38.0211 38.5772 34.2705 -12.0106
3, 3 39.7349 40.3705 35.4485 -11.8675
ʻ*ʻ indicates best, per criterion
Log-likelihood (ʻloglikʻ) is provided for reference
2-jadvalda
𝐴𝑅𝐼𝑀𝐴(0, 2, 1)
model spetsifikatsiyasi boʻyicha Akaike, Shvarts va HQC
mezonlari qiymatlari eng kichkina. Bu esa, ushbu modelni tajriba qilish maqsadga
muvofiqligini koʻrsatadi (3-jadval).
3-jadval
ARIMA(0, 2, 1) modeli boʻyicha regression tahlil natijalari
6
Model 1: ARIMA, using observations 2017-2024 (T = 8)
Dependent variable: (1-L)^2 ElektrEnergiya
Standard errors based on Hessian
Coefficient
Std. Error
z
p-value
const
0.258333
0.142044
1.819
0.0690
*
theta_1
−1.00000
0.383551
−2.607
0.0091
***
Mean dependent var
0.112500 S.D. dependent var
1.603066
Mean of innovations
−0.283218 S.D. of innovations
1.100268
R-squared
0.983257 Adjusted R-squared
0.983257
Log-likelihood
−13.21455 Akaike criterion
32.42911
Schwarz criterion
32.66743 Hannan-Quinn
30.82170
Real
Imaginary
Modulus
Frequency
MA
Root 1
1.0000
0.0000
1.0000
0.0000
Test for normality of residual -
Null hypothesis: error is normally distributed
Test statistic: Chi-square(2) = 1.69185
with p-value = 0.429161
6
Muallif ishlanmasi
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 134
3-jadvalda keltirilgan regression tahlil natijalariga koʻra modelning umumiy
koʻrinishi quyidagicha boʻladi:
∆
2
𝐸𝑙𝑒𝑘𝑡𝑟𝐸𝑛𝑒𝑟𝑔𝑖𝑦𝑎
𝑡
= 0,25833 − 𝜀
𝑡−1
model 3-jadvalda keltirilgan
𝜒
2
statitistikasi p-qiymati 0,05 ahamiyatlilik darajasidan
katta (0,429191). Bundan qoldiqlar normal taqsimlanganligi kelib chiqadi.
Shuningdek, tajribalarda (2) modelining qoldiqlarida avtokorrelyatsiya mavjud
emasligi aniqlandi (3-rasm).
4-jadval
Qoldiqlarning avtokorrelyatsiya va xususiy avtokorrelyatsiya funksiyalari
korrelogrammasi
7
Residual autocorrelation function
***, **, * indicate significance at the 1%, 5%, 10% levels
using standard error 1/T^0.5
LAG ACF PACF Q-stat. [p-value]
1 -0.0238 -0.0238
2 -0.1361 -0.1368 0.2536 [0.615]
3 -0.1825 -0.1932 0.7867 [0.675]
4 -0.4006 -0.4600 3.9963 [0.262]
5 0.0723 -0.0849 4.1355 [0.388]
6 0.1852 -0.0019 5.5076 [0.357]
7 -0.0144 -0.2121 5.5242 [0.479]
(3) modelning approkimatsiya xatoligi hisoblab chiqildi:
𝑀𝐴𝑃𝐸 = 4,8625%
.
Demak, bu model ham verifikatsiya bosqichining barcha talab etilgan mezonlari boʻyicha
statistik ahamiyatga ega.
5-jadval
Modellar asosida 2025-2029-yillar uchun ishlab chiqilgan prognoz
8
Yillar
Ishlab chiqariladigan
elektr energiya hajmi (mlrd
kWt/soat)
Elektr energiya
yoʻqotishlari hajmi (mlrd
kWt/soat)
Ulushi (foizda)
2024
82,4
13,8
16,7
2025
86,7
14,4
16,6
2026
91,2
15,1
16,6
2027
95,9
15,7
16,4
2028
101,0
16,3
16,1
2029
106,3
17,0
16,0
2024-yilda ishlab chiqarilgan elektr energiya hajmi 82,4 mlrd kWt/soatni tashkil
etgan boʻlsa, 2025-2029-yillar davomida bu koʻrsatkich barqaror ravishda oʻsib borgan.
7
Muallif ishlanmasi
8
Muallif ishlanmasi
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 135
Jumladan, 2025-yilda 86,7 mlrd kWt/soatga yetib, 2024-yilga nisbatan 5,2% ga oshgan.
Keyingi yillarda ham sezilarli oʻsish kuzatilib, 2026-yilda 91,2 mlrd kWt/soat (10,7%
oʻsish), 2027-yilda 95,9 mlrd kWt/soat (16,4%), 2028-yilda 101,0 mlrd kWt/soat (22,6%)
va nihoyat, 2029-yilda 106,3 mlrd kWt/soatga yetib, 2024-yilga nisbatan 29% ga yaqin
oʻsishga erishilgan. Bu tendensiya mamlakatda energetika sohasiga qaratilayotgan eʻtibor,
yangi ishlab chiqarish quvvatlarining ishga tushirilishi va energiya samaradorligini
oshirish boʻyicha olib borilayotgan izchil islohotlar samarasidir.
2024-yilda elektr energiya yoʻqotishlari hajmi 13,8 mlrd kWt/soatni tashkil etgan
boʻlib, 2025-2029-yillar davomida bu koʻrsatkich muntazam oshib borgan. Xususan, 2025-
yilda 14,4 mlrd kWt/soatga yetib, 2024-yilga nisbatan 4,3% ga, 2026-yilda esa 15,1 mlrd
kWt/soatga yetib, 9,4% ga oshgan. Keyingi yillarda ham oʻsish davom etib, 2027-yilda
15,7 mlrd kWt/soat (13,8%), 2028-yilda 16,3 mlrd kWt/soat (18,1%) va 2029-yilda 17,0
mlrd kWt/soatga yetgan boʻlib, bu 2024-yilga nisbatan 23,2% ga oshganini koʻrsatadi.
Ushbu holat elektr tarmoqlaridagi eskirish, uzatish va taqsimot tizimidagi
samaradorlikning yetarli darajada boʻlmasligi hamda energiya isteʻmolining ortib
borayotgani natijasida yuzaga kelayotgan yoʻqotishlar hajmining oshib borayotganidan
dalolat beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. Majajixov A. A. Elektr yoʻqotishlarini hisobga olish xususiyatlari. Professor-
oʻqituvchilar va talabalar konferensiyasi materiallari 2022 yil 19-aprel, Sankt-Peterburg,:
“Znaniye” nashriyoti.
2. Majajixov A. A., Rumak V. G. Elektr energetikasini isloh qilish boʻyicha xorijiy
tajriba. Professor-oʻqituvchilar va talabalar konferensiyasi materiallari 2022 yil 19-aprel,
Sankt-Peterburg,: “Znaniye” nashriyoti.
3.
Shodiyev, A. (2025). Elektr taʼminoti korxonalarida sotish xarajatlari va elektr
yoʻqotishlari hisobi metodologiyasini takomillashtirish.
Ilgʻor iqtisodiyot va pedagogik
texnologiyalar
,
1
(3),
308–312.
Retrieved
from
itt.uz/index.php/aept/article/view/2010
