Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 192
PSIXOLOGIYADA EMPATIYANING YUZAGA KELISHI HAMDA
INSON HAYOTIDA TUTGAN O’RNI VA AHAMIYATI
Qoraboyev Sanjar Mengaliyevich
Surxondaryo viloyati Oltinsoy tumani MMTB ga qarashli
24-umumta'lim maktabi amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Empatiya - bu boshqa insonning ichki dunyosi va holatini ongli
ravishda tushunish, hamdardlik bildirish qobiliyati. Empatiya hamdardlik-antipatiya yoki
rahm-shafqatdan tubdan farq qiladi, chunki u insonning qanday vaziyatda ekanligini
tasavvur qilish, uning his-tuyg'ularini hukm va tanqidsiz, tushunishga urinishga hamda
suhbatdoshning qiyofasiga kirishga asoslangan.
Kalit so`zlar:
hamdardlik bildirish qobiliyati, antipatiya, kommutikativ aloqa,
tuygʻu, tafakkur, mulohaza, ruhiy rivojlanish, psixik jarayonlar.
KIRISH
Empatiya – bu boshqa odamlarning his-tuyg'ularini tushunish va ularga hamdardlik
qilish qobiliyati. Bu qobiliyat insonlararo munosabatlarda muhim ahamiyatga
ega. Empatiya nima? Empatiya, yoki hamdardlik, odamning boshqa odamning holatini
tushunish, ularning hissiyotlarini his qilish va ularga mos munosabatda bo'lish
qobiliyatidir. Empatiya qobiliyati rivojlangan odamlar, boshqalarning azob-uqubatlariga
sezgir bo'lib, ularga yordam berishga intilishadi. Empatiyaning ahamiyati
Ijtimoiy munosabatlar:
Empatiya, insonlararo munosabatlarda muhim rol o'ynaydi, muloqotni yaxshilaydi
va ijtimoiy vaziyatlarni boshqarishga yordam beradi.
Hamdardlik:
Empatiya, boshqalarning his-tuyg'ularini tushunish va ularga nisbatan hamdardlik
his qilish imkonini beradi.
Ijtimoiy farovonlik:
Empatiya, tug'ma xususiyat bo'lishi bilan birga, tarbiya va hayotiy tajribalar orqali
ham rivojlanadi. Bola tarbiyasida ota-onalarning o'z farzandlariga mehr-oqibat ko'rsatishi,
ularning empatiya qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi. Empatiya insonning
boshqalar bilan munosabatlarini yaxshilashga, hamdardlik hissini rivojlantirishga va
ijtimoiy farovonlikka hissa qo'shishga yordam beradigan muhim qobiliyatdir. Empatiya -
bu boshqa insonning ichki dunyosi va holatini ongli ravishda tushunish, hamdardlik
bildirish qobiliyati. Empatiya hamdardlik-antipatiya yoki rahm-shafqatdan tubdan farq
qiladi, chunki u insonning qanday vaziyatda ekanligini tasavvur qilish, uning his-
tuyg'ularini hukm va tanqidsiz, tushunishga urinishga hamda suhbatdoshning qiyofasiga
kirishga asoslangan. Empatik bo'lish nafaqat hayotda qutqaruvchi vazifasini bajaruvchi
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 193
kasb egalari, ya’ni shifokorlar, psixolog-konsultantlarga xos, balki ko'ngilli yordam
beruvchi shaxslarda ham belgilarini kuzatishimiz mumkin. Bugungi kunda u barcha
sohalarda muloqotni takomillashtirish va samaradorligini oshirishning muhim va boy
vositalaridan biridir. Empatiya nimaga o'xshaydi?
Suhbatdoshning kòzlariga tik boqqanda, hamdardlik bildirilganda yoki diqqat bilan
tinglanganda sizda ròy beradigan hislarda namoyon bòladi. Kòpincha shaxslarda salbiy
his-tuyg'ularini aks ettirishga va achinishga o'xshaydi. Empatiya insonni faol tinglashga,
uning tajribasiga samimiy qiziqish va hurmat bilan qarashga va uning ichki dunyosini
o'rganishga yordam berishga yordam beradi.
Shaxslararo kommunikativ aloqaga kirishganingizda suhbatdoshingizni fikrlashdan
to'xtatmasdan, oddiy javob (ha yoki yo'q) bilan javob berib bo'lmaydigan ochiq savollarni
berishga harakat qilish kerak. Bunday savollar samarali muloqotning asosiy vositasi
ekanligi isbotlangan. Muloqot jarayonida tashqi emotsiyani ifodalanishi, hissiy tajribani
anglash, qiyin vaziyatga tushib qolgan (yoki biz shunchaki muloqot qilayotgan) odamlarni
qo'llab-quvvatlash uchun empatik hissiy munosabatimizni ifodalaymiz. Vaziyat bizga
yaqin bo'lmasa ham, darrov hukm qilmaslik, suhbatdoshning fikrlashdan chalg’itmaslik,
aytilganlarga yangi noyob tajriba sifatida munosabatda bòlishlik, ochiq fikrli bo'lishlik,
haqiqatda juda ko'p odamlar, juda ko'p vaziyatlar, histuyg'ular va his-tuyg'ular palitrasi
borligini tushunish bizdagi empatlikni rivojlantirishga xizmat qiladi. Kimni empatik deb
atash mumkin? Hammamizda turli darajadagi hissiylikajralish bor, lekin bu yerda asosiy
narsa shaxsiy xususiyatlar yoki genetika emas, balki o'z his-tuyg'ularingiz bilan aloqada
bo'lish qobiliyatidir. Asosan, biz oilada hamdardlikni o'rganamiz, bizga g'amxo'rlik
qiladigan yaqinlarimiz bilan aloqada bo'lamiz, oilada qiyin vaziyatlarda paydo bo'ladigan
ba'zi his-tuyg'ularga qanday munosabatda bo'lish odatini o'zlashtiramiz. Ijtimoiy hayotda:
“qarilarga nogironlarga, homladorlarga joy bòshatish kerak” kabi odob-axloq normalariga
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 194
bòysunamiz. Ammo vaziyat tufayli biz ba'zi tajribalardan qochishga odatlangan bo'lsak
ham, empatiya har bir kishi o'rganishi mumkin bo'lgan mahoratdir (masalan, maxsus
mashg'ulotlarda yoki hissiy intellekt xususiyatlarini mustaqil ravishda tushunish orqali).
Kim empat bo'lishi kerak? Bu faqat insonlarga yordam beruvchi kasbida o'zini
topganlar uchun muhimmi? Ko'rinishidan, yo'q, aksincha, bu har qanday zamonaviy
shaxsning hissiy xususiyati: hayot sifatini yaxshilash uchun ba'zi empatik qobiliyatlarga
ega bo'lish muhimdir. Ammo tibbiyot sohasida, nodavlat notijorat tashkilotlarida qiyin
vaziyatga tushib qolgan zaif odamlar bilan muloqot qilish haqida gap ketganda, hamdardlik
qobiliyati asosiy kasbiy kompetensiyalardan biridir. Va hatto ishga qabul qilishda ham
bunday yumshoq ko'nikmalarga ega bo'lgan va ularni professional muammolarni hal qilish
uchun ishlatadigan shaxs foydasiga qaror qabul qilinishi mumkin. Ish beruvchilar buni qila
oladiganlarni yollashdan foyda ko'radilar, chunki bunday ko'nikmalar aloqa, mojaro, qiyin
vaziyatlar, mijozlar yoki qiyin hissiy tajribalar bilan shug'ullanadigan xodimlardan talab
qilinadi. Ammo empatiyani rivojlantirish hayotingiz sifatini yaxshilash, o'zingiz bilan
yanada uyg'unlik uchun ham foydalidir, chunki zamonaviy dunyoda hayot bizni ko'pincha
bunday hashamatdan mahrum qiladi.
Empatiya, shuningdek, turli vaziyatlar qanday bo'lishi mumkinligini va ularni
qanchalik boshqacha qabul qilish mumkinligini o'rganish uchun cheksiz harakatdir. Qizig'i
shundaki, empatiya borgan sari madaniy tendentsiyaga aylanib bormoqda. Londonda
hamdardlik muzeyi bor, butun dunyo bo'ylab hamdardlik kutubxonalari yaratilmoqda, ular
ko'proq kafelarga o'xshaydi, u yerda turli murakkab hayotiy tajribalarning tashuvchisi
bo'lganlar: ajrashganlar, og'ir kasallikka chalinganlar keladi. Ularning oldiga shunchaki
suhbatlashish, oddiy suhbatda ularning hayoti va hissiy tajribasiga ega bòlish uchun tashrif
buyurishlari mumkin. U yerdagilarning vazifalari insonlardagi dunyoni idrok etish
chegaralarini va hissiy tajriba haqidagi g'oyalarni kengaytirish, his-tuyg'ularni, fikrlarni va
xatti-harakatlarni farqlashni tushuntirishdan iborat.
XULOSA
Yuqoridagi fikrlardan shunday xulosa kelib chiqadiki, shaxslar individual va ulardagi
individual psixologik xususiyatlar (temperament, qobiliyat,xarakter) ham birbiridan farq
qilishiga qaramay hissiy xususiyat hisoblangan empatiya tuyg’usi shakllangan bòlishi
kerak. Empatik xususiyatimizni rivojlantirish shaxslararo munosabatlarimizdagi rolimizni
hamda mavqeyimizni, shuningdek, tarbiya darajamizni kòrsatadi. Insonlar
suhbatdoshlarining qiyofasiga kira olsa, ularga hamdardlik bildira olsa munosabatlardagi
samimiylik va ishonch hissi ortar ekan. Empativlik ontogenetik davrning aynan òsmirlik
va òspirinlik davrlari ongli tus ola boshlar ekan, aynan shu yoshdagi shaxslarga shaxslararo
munosabatlarda empatik xususiyatda bòlish kerakligini didaktik va amaliy kòrsatmalar
orqali kòrsatib berilsa, yoshlardagi odob-axloq sezilarli darajada ijobiy natijalarni kòrsatar
edi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 195
FOYDALANILGAN ADADBIYOTLAR ROʻYHATI:
1.
Shahnoza Rustamovna, N. (2023). UNDERSTANDING EMPATHY: AN
ESSENTIAL COMPONENT OF HUMAN CONNECTION. American Journal of
Public Diplomacy and International Studies (2993-2157), 1(10), 378–382.
2.
Kozimova, N. A. (2023). PERSONALITY TYPES. American Journal of Public
Diplomacy and International Studies (2993-2157), 1(10), 372-377.
3.
Kozimova, N. A. (2023). Psixologik konsultatsiya bosqichlari. TECHNICAL
SCIENCE RESEARCH IN UZBEKISTAN, 1(5), 90-95.
4.
Ravshanovna, X. S. (2022). BO‘LAJAK O‘QITUVCHILAR VA O‘QUVCHILAR O
‘RTASIDAGI MULOQOT JARAYONI VA UNGA QO‘YILADIGAN
TALABLAR. Лучший инноватор в области науки, 1(1), 814-819.
5.
Ravshanovna, X. S. (2023). O‘qituvchi kasbiy faoliyatida pedagogik muloqot
usullarining o‘zlashtirish jarayoniga ta’siri va ahamiyati. Journal of Universal
Science Research, 1(10), 803-816.
6.
Ziyo.net
