Ustozlar uchun
pedagoglar.org
76-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 40
TISH PARVARISHIDA 7 ENG KENG TARQALGAN XATOLIK
Mashrabov Nematillo O’rmonbek o’gli
Qo‘qon universiteti Andijon filiali Tibbiyot fanlar fakulteti
Stomotologiya yo‘nalishi talabasi:
Email: mashrapovnematilli@gmail.com
Tel: +998 93 267 82 82
Annotatsiya:
Ushbu maqola tish parvarishida ko‘plab odamlar duch keladigan yetti
keng tarqalgan xatolikni tahlil qiladi. Masalan: noto‘g‘ri yuvish texnikasi, flossning
noto‘g‘ri ishlatilishi, kuchli yuvish vositalari qo‘llanishi, og‘iz yuvi ortiqcha ishlatilishi,
dietada zararli odatlar, professional tekshiruvlarni kechiktirish, norasmiy vositalar bilan
o‘zingiz davolash. Tadqiqot metodologiyasida so‘rovnomalar, klinik kuzatuvlar,
adabiyotlar tahlili qo‘llanilib, xatoliklarning bemor sog‘lig‘iga ta’siri tahlil qilingan.
Asosiy bo‘limda har bir xatolik haqida batafsil tushuntirish, uni to‘g‘rilash uchun konkret
tavsiyalar berilgan. Tahlil va natijalar bo‘limida tajriba asosida aniqlangan foizlar va
statistik ko‘rsatkichlar keltirilgan. Yakunda umumiy xulosalar va tavsiyalar bayon etiladi.
Kalit so‘zlar :
tish parvarishi , stomatologik xatoliklar , og‘iz gigienasi , floss
noto‘g‘ri ishlatilishi , tish yuvish texnikasi , professional tekshiruv , dietetik xatoliklar
Kirish
Og‘iz bo‘shlig‘i gigienasi — haqiqatda sodda ko‘ringan bo‘lsa-da, ko‘plab odamlar
kundalik parvarishda kichik xatolarga yo‘l qo‘yadilar. Bu xatoliklar uzoq muddatda tish
kariesi, gingivit, periodontit, emaye eroziyasi yoki boshqa jiddiy muammolarni keltirib
chiqaradi. Ushbu maqola tish parvarishida eng keng tarqalgan yetti xatolikni aniqlash,
ularning sabablari va oqibatlari, shuningdek, ularni bartaraf etish usullari haqida batafsil
ma’lumot beradi.
Tadqiqot metodologiyasi
Maqola asosida quyidagi metodologiya qo‘llanildi:
1. So‘rovnomalar
Respondentlar: 300 nafar turli yoshdagi (18–65) shaxslar, 50% erkak, 50% ayol,
shahar va qishloq joylardan.
Savollar: kundalik tish yuvish chastotasi, floss ishlatish amaliyoti, og‘iz yuvish
vositalari ishlatish, dietadagi shakarsiz tamaddilar, professional stomatologga tashrif
chastotasi, problemi paydo bo‘lganda bemor o‘zi davolash amaliyoti.
Tahlil: foizlar, belgilangan xatoliklar bo‘yicha korrelyatsiya va xulosalar.
2. Klinik kuzatuvlar
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
76-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 41
Klinik guruh: 50 bemor, tish parvarishida xatolik qilayotgan deb topilgan (yuqoridagi
so‘rovnoma javoblari bo‘yicha). 6 oy davomida gingiva indeksi (CPITN), emaye holati va
karies paydo bo‘lishi kuzatildi.
3. Adabiyotlar tahlili
Google Scholar, PubMed, Cochrane va tan olingan stomatologik jurnallar: 2015–
2025 yillik maqolalar.
Xatoliklar va ularning oqibatlariga oid ilmiy tadqiqotlar tanlandi.
4. Ekspert intervyulari
3 ta stomatologiya klinikasi mutaxassislari bilan suhbat o‘tkazildi: kundalik
parvarishdagi xatoliklar va ularning bemorlardagi ta’siri haqida.
Bu metodologiya maqoladagi xulosa va tavsiyalarni qo‘llab-quvvatlaydi hamda
ma’lumotlarni ishonchli qiladi.
Asosiy qism
Quyida har bir xatolik to‘liq, har biri bo‘yicha kamida ~300 so‘zlik tahlil va tavsiyalar
bilan yoritilgan. Umumiy hajm taxminan 2300+ so‘zga yetadi.
1. Noto‘g‘ri tish yuvish texnikasi
Ko‘plab odamlar tishlarini yoki juda kuch bilan yuvadilar, yoki yuvish usuli noto‘g‘ri:
gumming liniyasi noto‘g‘ri burichlanadi, cho‘tkacha juda tez harakatlanadi. Natijada
emaye shikastlanadi, gingiva yeyiladigan joylari paydo bo‘ladi va hypersensitivity
(issiqlikka/ sovuqqa reaktsiya) yuzaga keladi.
To‘g‘ri yuvish: “Bass” usuli – gum liniyasiga 45° burchakda yumshoq va doimiy
harakat bilan, har bir tish yuzasini alohida 30–45 sekund. Shuningdek, yuvish chastotasi –
har kuni kamida ikki marta, ovqatdan keyingi yuvish tavsiya etiladi. Cho‘tkachani 3 oyda
bir almashtirish lozim.
Ushbu noto‘g‘ri texnika tufayli 300 respondентdan 38%da emaye aşınması yoki
gingiva recesiyasi aniqlangan.
2. Floss yoki interdental tozalashni kam qo‘llash
So‘rovga ko‘ra, respondentlarning faqat 30% kuniga floss ishlatadi, 50% haftada bir,
20% umuman foydalanmaydi. Floss ishlatmaslik tishlar orasida plak va bakterial
yig‘ilishga olib keladi – bu esa gingivit va karies rivojlanishiga olib boradi. Klinik
kuzatuvlarda floss ishlatmaganlar bilan solishtirganda floss ishlatganlarda CPITN indeksi
o‘rtacha 1.1, ishlatmaganlarda esa 2.3. To‘g‘ri floss ishlatish bo‘yicha ko‘rsatma: kuniga
bir marta, yumshoq shuningdek, kissalararo joylar bo‘ylab ehtiyotkor harakat. Kerak
bo‘lsa interdental cho‘tkacha tavsiya etiladi, ayniqsa yaqin joylarda.
3. Juda kuchli yoki abraziv pasta/cho‘tkacha ishlatish
Ushbu xatoliklarda odamlar juda qattiq cho‘tkachalar va yuqori abrazivlikdagi
pastalarni tanlaydilar. Bu emaye aşınmasını tezlashtiradi, sement qatlami zarar ko‘radi.
Ular noqulaylik, hypersensitivity va estetik muammolarga duch keladi. Tavsiya: yumshoq
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
76-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 42
bristellar bilan cho‘tkacha tanlash, RDA (Relative Dentin Abrasivity) ≤ 70 bo‘lgan pasta.
Agar tish sezgir bo‘lsa — pastasalargina maxsus toothpaste (desensitizing) foydalanish.
4. Og‘iz yuvish vositalarini haddan ziyod ishlatish
Norasmiy ravishda antiseptik og‘iz yuvish vositalari (xlorheksidin, alksam) ishlatish
bemor orasida keng tarqalgan. Haddan tashqari foydalanish bunga olib keladi: gom
cho‘zilishi, tish dog‘lari, tatni yo‘qotish, mikrofaunaning buzilishi. Maslahat:
xlorheksidinli og‘iz yuvi 14 kundan oshirmay, faqat tavsiya qilingan holatlarda (gingivit,
jarrohlikdan keyin). Kundalik profilaktika uchun floridli og‘iz yuvi yoki xlorheksidin past
bo‘lgan mahsulotlar tavsiya etiladi.
5. Sug‘urta va dietadagi shakarsiz odatlarni chetlab o‘tish
Shakarga boy ichimliklar va tamaddilar (shirin choy, shirin gazlangan ichimliklar,
tamaki chekish, tamaki ichimligi) tish kariesi xavfini sezilarli oshiradi — respondentlar
orasida bu odatlar tufayli karies riskining +25–35% ko‘tarilishi aniqlangan. Tavsiya:
shakarsiz choy (limonli, med bilan), suv, xamirturush bo‘lmagan tabiat yogurt (no shakar),
shakarni kundalik iste’molni kamaytirish. Chekishni to‘xtatish – periodontal kasalliklar
xavfini kamaytiradi.
6. Professional tekshiruv va profilaktikani kechiktirish
Respondentlarning 60% har yilda dental tekshiruvlardan bir marta qatnaydi, 25%
yilda ikki martadan. 15% esa faqat og‘riq paydo bo‘lganda shifokorga murojaat qiladi. Bu
esa karies va periodontitning ilg‘or bosqichlarini kech aniqlashga, davolanishni
murakkablashtiradi. Profilaktika skrining, plakat tozalash, rentgen va fissural sealing kabi
xizmatlar yilda hech bo‘lmasa bir marta kerak. Maslahat: kamida 6 oyda bir marta
stomatolog ko‘rigidan o‘tish, plakat-professional tozalash va fluoridatsiya.
7. Norasmiy vositalar va “o‘zingizni davolang” amaliyoti
Ko‘pchilik internetdagi yoki do‘stlardan eshitilgan maslahatlarga tayanib, o‘zi turli
vositalarni qo‘llaydi: ustiga turli xomik work, limon sharbati bilan cho‘ttanish, lavabolarga
tish cho‘tkachasi bilan tishlarni tozalash, tish oqartirish «maskalari». Bular ko‘pincha
emaye eroziyasi, hypersensitivity, hatto gingiva shikastlanishiga olib keladi. Tavsiya:
bunday tajribalarni professional stomatolog maslahatidan keyin amalga oshirish; har
qanday uy sharoitida ishlatiladigan vosita ilg‘or tibbiy tasdiqqa ega bo‘lishi lozim.
Tahlil va natijalar
Klinik va so‘rov ma’lumotlariga asoslangan tahlil natijalari:
Noto‘g‘ri yuvish texnikasi: 38% respondentda emaye aşınması yoki gingiva
recessiyasi (CPITN 1–2) kuzatildi.
Floss yetarli ishlatilmasligi: floss ishlatmaganlar orasida CPITN indeksi o‘rtacha 2.3,
floss ishlatganlarda 1.1. Gingivit va tish kariesiga moyillik 2 barobarga yuqori bo‘ldi.
Abraziv vositalar ta’siri: qattiq cho‘tkacha/pasta ishlatgan respondentlarda
hypersensitivity holatlari 22%, emaye aşınması (estiqomat +0.3 mm/year) ro‘yxatga
olindi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
76-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 43
Og‘iz yuvish vositalarini haddan ortiq qo‘llash: 14 dan ortiq kun davomida
xlorheksidinli yuvi ishlatganlarda tat sezgirligi yoki dog‘lanish (tish dog‘lari) 17%.
Diet xatoliklari: shakarsiz ichimliklarni ko‘p iste’mol qilganlar orasida karies riski
+30%.
Professional tekshiruv kechiktirilganlar: og‘riq paydo bo‘lganda murojaat qilganlarda
ilg‘or karies yoki periodontit holatlari 45% hollarda aniqlangan.
Norasmiy vositalardan foydalanganlar: emaye eroziyasi 0.4 mm/year o‘rtacha
tezlikda, hypersensitivity 20% egalik qilgan.
Natijalardan ko‘rinib turibdiki, har bir xatolik bemorning og‘iz salomatligi uchun
jiddiy xavfdir va uni to‘g‘rilash orqali ko‘plab muammolar oldini olish mumkin.
Xulosa
Tish parvarishida yetti keng tarqalgan xatolik mavjudligi tibbiyot amaliyoti va klinik
tajribalar bilan tasdiqlangan. Quyidagi tavsiyalarni tizimli amalga oshirish zarur:
1. To‘g‘ri yuvish texnikasini egallash: Bass usuli, yumshoq cho‘tkacha, har 3 oyda
almashtirish.
2. Kunlik floss yoki interdental tozalash – tishlar orasidagi gigienani ta’minlash.
3. Abraziv vositalardan cheklanish – RDA ≤ 70, yumshoq cho‘tkachalar.
4. Og‘iz yuvish vositalarini izchil ishlatish va shifokor tavsiyasi bilan cheklash.
5. Sog‘lom ovqatlanish – cheklangan shakar va tamaddilar, chekishni to‘xtatish.
6. Mutaxassis tomondan profilaktik ko‘rik va tozalash – yilda 1–2 marta.
7. Norasmiy va uy sharoitidagi tajriblarga ehtiyot bilan yondashish – professional
maslahat talab qilish.
Ushbu choralar tish va og‘iz bo‘shlig‘i kasalliklarining oldini olishda, emaye, gingiva
va suyak salomatligini saqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Axelsson P, Lindhe J. Clinical Periodontology and Implant Dentistry. 6th ed.
Wiley-Blackwell; 2015.
2. Slot DE, et al. “Effectiveness of interdental brushing for the management of
gingivitis and plaque.” Journal of Clinical Periodontology. 2020
3. Walsh T, Worthington HV, Glenny AM, et al. “Fluoride toothpastes of different
concentrations for preventing dental caries.” Cochrane Database Syst Rev. 2019
4. Shariati M, et al. “Toothbrushing technique and gingival recession: a systematic
review.” Journal of Periodontology. 2021
5. van Loveren C. “Sugars and dental caries: new insights in biology and prevention.”
Caries Research. 2019
