Ustozlar uchun
pedagoglar.org
76-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 85
NOGIRONLAR SPORTINING RIVOJLANISHI: INKLUZIV
SPORT MUHITINI SHAKLLANTIRISH YO‘LLA
Talaba:
Ergasheva Muxlisa G‘ulomjon qizi
Mirzo Ulug‘bek nimidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti
ergashevamukhlisa0504@gmail.com
Annotatsiya
: Ushbu maqolada nogironligi bo‘lgan shaxslarning sportdagi ishtiroki,
mavjud muammolar, infratuzilmaviy, ijtimoiy va psixologik to‘siqlar keng tahlil qilinadi.
Shuningdek, inkluziv sport muhitini yaratishning zaruriy shartlari, xalqaro tajribalar, milliy
dasturlar va ilg‘or yechimlar asosida baholanadi. Maqolada nogiron sportchilarni qo‘llab-
quvvatlash tizimini takomillashtirish bo‘yicha aniq takliflar berilgan.
Kalit so‘zlar:
Nogironlar sporti, inkluziv sport muhiti, jismoniy tarbiya, sport
infratuzilmasi, ijtimoiy integratsiya, maxsus ta’lim inklyuzivlik, huquqiy asos, sport
pedagogikasi, jamiyatda tenglik.
Kirish
So‘nggi yillarda jahon hamjamiyati inson huquqlari, ijtimoiy adolat va teng
imkoniyatlar masalasiga tobora ko‘proq e’tibor qaratmoqda. Bu borada nogironligi bo‘lgan
shaxslarning sportga jalb etilishi masalasi ham dolzarb mavzulardan biriga aylangan. Sport
faqat jismoniy rivojlanish emas, balki ijtimoiy integratsiya, psixologik barqarorlik va
shaxsiy o‘sishning muhim omili sifatida e’tirof etiladi. Shunday ekan, nogironligi bo‘lgan
insonlar uchun sportga teng sharoitlar yaratish — jamiyatning inkluzivligiga,
rivojlanganligiga va madaniy yuksakligiga ishora qiladi.
Nogironlar sporti – bu alohida yo‘nalish bo‘lib, u nafaqat sog‘lomlashtirish, balki
hayot sifatini oshirish, jamiyatda o‘z o‘rnini topish, ruhiy bardamlikni mustahkamlash
imkonini beradi. Biroq, hali-hanuz ko‘plab mamlakatlarda, jumladan, O‘zbekistonda ham
nogiron sportchilarning sport sohasidagi ishtiroki cheklangan, ular duch kelayotgan
to‘siqlar soni talaygina. Bu to‘siqlar orasida infratuzilma yetishmovchiligi, jamiyatda
mavjud stereotiplar, mutaxassislar yetishmasligi va moliyaviy ta’minotning pastligi kabi
omillar mavjud.
Bugungi kunda inklyuziv sport muhiti yaratish nafaqat sport tashkilotlari, balki
ta’lim, sog‘liqni saqlash, ijtimoiy himoya va ommaviy axborot vositalarining hamkorligini
talab etmoqda. Xalqaro miqyosda Paralimpik harakat, Invictus Games, Deaflympics kabi
yirik musobaqalar nogiron sportchilarning iqtidorini namoyon qilishiga imkon
yaratmoqda. Shu bilan birga, bu soha hali-hanuz muammolardan holi emas: ayrim sport
turlari bo‘yicha maxsus jihozlarning yo‘qligi, mutaxassislar tayyorlashdagi bo‘shliqlar,
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
76-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 86
sport infratuzilmasining nogironlar ehtiyojiga moslashtirilmaganligi katta muammo bo‘lib
qolmoqda.
Ushbu maqola orqali biz nogironlar sportining rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan
asosiy omillarni tahlil qilamiz, muammolarning ildiz sabablari va ular yechimlari ustida
to‘xtalamiz. Maqola maqsadi – inklyuziv sport muhitini shakllantirish bo‘yicha aniq
strategiyalarni taklif qilish, mavjud resurslar va xalqaro tajribalarni tahlil qilish hamda
O‘zbekistonda bu yo‘nalishda amalga oshirilayotgan ishlarni ilmiy asosda baholashdan
iborat.
Nogironlar sportidagi muammolar
Ijtimoiy to‘siqlar va stereotiplar
Nogironligi bo‘lgan shaxslarning sportga jalb etilishiga to‘sqinlik qilayotgan eng
muhim omillardan biri bu — ijtimoiy stereotiplardir. Jamiyatda hali-hanuz “nogiron kishi
sport bilan shug‘ullana olmaydi” degan noto‘g‘ri tasavvur keng tarqalgan. Bunday
stereotiplar faqatgina sportchilarning o‘zini emas, balki ularning oila a’zolarini ham ruhiy
jihatdan cheklaydi.
Nogironlar sportiga nisbatan ko‘p hollarda rahm-shafqat yoki yordam ko‘rsatish
vositasi sifatida qaraladi, bu esa teng imkoniyat prinsipiga zid. Aslida, nogiron sportchilar
ham yuqori darajadagi musobaqalarda ishtirok eta oladigan, kuchli ruh va iqtidor
egalaridir. Jamiyatda ushbu yondashuv o‘zgarmasa, ular uchun yaratilayotgan
imkoniyatlar to‘liq amalga oshmaydi.
Infratuzilma va sport obyektlari moslashuvchanligining yetishmasligi
Nogironlar sporti uchun moslashtirilgan sport maydonchalari, trenajorlar, dushxona
va kiyinish xonalari yetarli emas. Ko‘plab sport inshootlari nogironlar aravachasida
harakatlanadigan shaxslar uchun moslashtirilmagan, bu esa ularning muntazam
mashg‘ulotlarga qatnashishiga to‘sqinlik qiladi. Hatto ba’zi sport maktablari yoki
universitetlarda ham nogiron talabalar uchun qulay shart-sharoitlar yetarli darajada emas.
Shuningdek, texnik jihozlarning — masalan, maxsus aravachalar, protezlar yoki
eshitish apparatlarining yo‘qligi yoki qimmatligi ham nogiron sportchilar ishtirokini
cheklaydi.
Mutaxassislar va murabbiylar yetishmovchiligi
Nogiron sportchilarga mo‘ljallangan trening va reabilitatsiya dasturlarini ishlab
chiqadigan, ularni nazorat qiladigan tajribali murabbiylar va sport shifokorlarining
yetishmasligi bu sohaga jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ko‘plab murabbiylar nogiron
sportchilar bilan ishlash uchun zarur bilim va malakaga ega emas, chunki ularning kasbiy
tayyorgarligida bu yo‘nalish alohida o‘rganilmaydi.
Shuningdek, jismoniy tarbiya oliy ta’lim muassasalarida ham bu masalaga yetarlicha
e’tibor berilmaydi, bu esa mutaxassislar tayyorlashda bo‘shliq yuzaga kelishiga sabab
bo‘ladi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
76-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 87
Moliyaviy cheklovlar va huquqiy asoslarning zaifligi
Nogironlar sportini rivojlantirish uchun ajratilayotgan moliyaviy mablag‘lar ko‘plab
hollarda yetarli emas yoki noto‘g‘ri yo‘naltiriladi. Xususiy homiylarning bu sohadagi
ishtiroki deyarli sezilmaydi. Shu bilan birga, davlat tomonidan ajratilayotgan
mablag‘larning
asosiy qismi faqat yirik musobaqalar tashkil qilish yoki
Paralimpiyachilarni qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilmoqda. Bu esa ommaviy nogironlar
sportining rivojlanishini cheklaydi.
Bundan tashqari, qonunchilik bazasida ham muammolar mavjud. Nogiron
sportchilarning huquqlari aniq belgilangan hujjatlar orqali kafolatlanmagan yoki ular ijro
mexanizmlarisiz qolmoqda. Bu esa sportchi va tashkilotchilar o‘rtasidagi mas’uliyatni
noaniq qiladi.
Muammolarning sabablarini tahlil qilish
Ijtimoiy ong va madaniyatdagi cheklovlar
Nogironlar sportiga to‘siq bo‘layotgan asosiy sabablarning biri — bu jamiyatdagi
ijtimoiy ong darajasining pastligidir. Nogironlik hali-hanuz ko‘plab mamlakatlarda,
jumladan O‘zbekistonda ham, zaiflik yoki muhtojlik belgisi sifatida qaraladi. Bu noto‘g‘ri
qarash nogiron shaxslarning jamiyatda faol ishtirok etishiga, ayniqsa, sport kabi faol
sohalarda o‘z o‘rnini topishiga to‘sqinlik qiladi.
Madaniy stereotiplar va ma’lumot yetishmovchiligi sababli ota-onalar, o‘qituvchilar
va jamiyat a’zolari nogiron bolalarni sportga jalb qilishda sustkashlik qiladilar. Bu esa ular
orasida jismoniy faollik darajasining past bo‘lishiga, sog‘liq muammolarining
kuchayishiga olib keladi.
Ta’lim tizimidagi bo‘shliqlar
Ta’lim tizimi orqali jamiyatga ijtimoiy tenglik va inkluzivlik g‘oyasini singdirish
muhim omildir. Afsuski, aksariyat jismoniy tarbiya fakultetlari va sport yo‘nalishidagi
o‘quv dasturlarida nogironlar sporti bo‘yicha alohida fanlar yo‘q yoki yetarlicha chuqur
yoritilmaydi. Bu holat kelajakdagi mutaxassislarning bilim va malaka jihatdan tayyor
emasligiga sabab bo‘ladi.
Bundan tashqari, maktablarda va sport maktablarida ham nogiron o‘quvchilar uchun
maxsus dasturlar va metodikalar yetarli emas. O‘qituvchilarning bu sohadagi malakasi
past, ular nogiron o‘quvchilarni sinfda jismoniy faollikka jalb qilishdan qochadi. Natijada,
bu toifadagi yoshlar sportda o‘zlarini ko‘rsata olmaydilar.
Iqtisodiy resurslarning cheklanganligi
Nogironlar sportini rivojlantirish uchun maxsus infratuzilma, sport jihozlari,
transport, murabbiylar, reabilitatsiya markazlari va boshqa resurslar talab qilinadi.
Bularning barchasi iqtisodiy xarajatlarni oshiradi. Aksariyat mamlakatlarda, jumladan
rivojlanayotgan davlatlarda, bu kabi resurslar cheklangan yoki noto‘g‘ri taqsimlangan.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
76-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 88
Xususiy sektor va homiylarning bu sohadagi ishtiroki kam, chunki bu yo‘nalish
tijorat jihatidan unchalik daromadli emas deb hisoblanadi. Natijada, davlat yordamisiz bu
sohaga jiddiy investitsiya jalb etilmaydi.
Qonunchilik va siyosiy e’tibor yetishmasligi
Nogironlar sportini rivojlantirish uchun davlat siyosati kuchli bo‘lishi kerak. Bu
nafaqat mablag‘ ajratish, balki aniq qonunlar, strategiyalar, normativ hujjatlar orqali
amalga oshiriladi. Biroq, ko‘plab mamlakatlarda bu sohada aniq qonunchilik asosi mavjud
emas yoki mavjud bo‘lsa ham, ijrosi sust.
Shuningdek, nogiron sportchilarni qo‘llab-quvvatlovchi jamg‘armalar, grantlar,
rag‘batlantirish mexanizmlari sust ishlab chiqilgan yoki umuman mavjud emas. Bu holat,
ayniqsa mahalliy darajadagi sport tashkilotlari faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Ijtimoiy ongni o‘zgartirish bo‘yicha chora-tadbirlar
Nogironlar sporti borasidagi stereotiplarni yo‘qotish uchun avvalo ijtimoiy ongni
shakllantirish talab etiladi. Buning uchun quyidagi ishlar amalga oshirilishi zarur:
• Ommaviy axborot vositalari orqali nogiron sportchilarning muvaffaqiyatlarini
yoritish, ijobiy obrazlarni yaratish.
• Huquqiy-ma’rifiy kampaniyalar, seminar va treninglar orqali ota-onalar, ta’lim
muassasalari xodimlari va murabbiylarda nogiron bolalarga nisbatan ijobiy munosabatni
shakllantirish.
• “Inkluziv sport haftaliklari” kabi tashabbuslarni joriy etish orqali sog‘lom va
nogiron yoshlarning birgalikda sportda ishtirok etishini ta’minlash.
Infratuzilma va texnik ta’minotni yaxshilash
Nogironlar sporti uchun mos muhit yaratish infratuzilmaviy o‘zgarishlarsiz imkonsiz.
Shuning uchun:
• Mavjud sport obyektlarini nogironlar ehtiyojiga moslashtirish (kirish-chiqish
yo‘laklari, liftlar, maxsus hojatxonalar, kiyinish xonalari va boshqalar).
• Sport maktablari va universitetlarda moslashtirilgan trenajorlar, aravachalar va
sport anjomlari bilan ta’minlash.
• Yangi qurilayotgan sport majmualarida inklyuziv standartlarga majburiy amal
qilishni qonuniy asosda belgilash.
Kadrlar tayyorlash va ilmiy-metodik ta’minot
Sport murabbiylari va mutaxassislar tayyorlashda nogironlar sporti alohida yo‘nalish
sifatida qaralishi lozim:
• Jismoniy tarbiya va sport fakultetlarida “Nogironlar sporti” fanini joriy etish.
• Amaldagi murabbiylar va sport xodimlari uchun qayta tayyorlash kurslari, malaka
oshirish dasturlarini yo‘lga qo‘yish.
• Maxsus o‘quv qo‘llanmalar, darsliklar va ilmiy adabiyotlar yaratish orqali ilmiy-
metodik bazani boyitish.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
76-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 89
Moliyaviy va huquqiy asosni mustahkamlash
Nogironlar sportini barqaror rivojlantirish uchun:
• Davlat budjetidan aniq maqsadlarga yo‘naltirilgan mablag‘lar ajratilishi kerak
(maxsus maktablar, uskunalar, musobaqalar uchun).
• Nogiron sportchilarni qo‘llab-quvvatlovchi jamg‘armalar va grant tizimlari
yaratish.
• Nogiron sportchilar huquqlarini himoya qiluvchi qonunchilik hujjatlarini ishlab
chiqish va ularning amalda bajarilishini ta’minlash.
• Xususiy sektor va homiylar ishtirokini rag‘batlantirish uchun soliq imtiyozlari va
boshqa rag‘batlar joriy etilishi mumkin.
Xulosa
Inson huquqlari va ijtimoiy tenglik tamoyillariga asoslangan zamonaviy jamiyatda
nogironlar sportini rivojlantirish — nafaqat ijtimoiy burch, balki global inklyuziv
siyosatning ajralmas qismidir. Ushbu maqolada nogironlar sportining rivojlanishida
mavjud muammolar, ularning tub sabablari va ularni bartaraf etish yo‘llari keng tahlil
qilindi.
Muammolarning ildizi jamiyat ongidagi noto‘g‘ri stereotiplar, ta’lim tizimidagi
bo‘shliqlar, infratuzilma va moliyaviy resurslarning yetishmovchiligi hamda siyosiy
e’tiborning sustligida ekanligi aniqlandi. Ayniqsa, sport infratuzilmasining nogironlar
uchun moslashtirilmaganligi, murabbiylar va pedagoglar yetishmovchiligi, ta’limda
maxsus fanlarning mavjud emasligi — bu sohaga to‘siq bo‘layotgan muhim omillardandir.
Maqolada taklif etilgan yechimlar — birinchi navbatda jamiyatda inklyuziv
qarashlarni shakllantirish, ta’lim tizimini qayta ko‘rib chiqish, infratuzilmani texnik
jihatdan moslashtirish va huquqiy asoslarni mustahkamlashga qaratilgan. Shu bilan birga,
davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish, ijtimoiy sheriklik asosida
moliyalashtirish tizimlarini rivojlantirish zarur.
Shubhasiz, nogironlar sportini rivojlantirish orqali nafaqat ularning jismoniy
salomatligini mustahkamlash, balki ularning jamiyatga to‘laqonli integratsiyasini
ta’minlash mumkin bo‘ladi. Bu esa inklyuziv, barqaror va sog‘lom jamiyat sari muhim
qadamdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Xakimov, O. (2020). Jismoniy tarbiya va sportda nogironlar bilan ishlash
metodikasi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti.
2. Rasulov, Z. (2019). Inkluziv ta’lim va sport. Toshkent: “Fan va texnologiya”.
3. Karimova, D. (2021). “Nogironlar sportida gender va psixologik yondashuvlar”.
// O‘zMU ilmiy-amaliy jurnali, №2, 45-50-betlar.
4. Mamatqulov, B. (2020). Maxsus jismoniy tarbiya va sog‘lomlashtirish
texnologiyalari. Toshkent: O‘zDJTI.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
76-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 90
5. Ergashev, R., & Mirzayeva, N. (2022). “Nogironlar sportini rivojlantirishda davlat
siyosatining o‘rni”. // “Sport va ijtimoiy taraqqiyot” ilmiy jurnal, №4.
6. Shamsiyev, A. (2023). Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi. Toshkent:
TDYuU nashriyoti.
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 3-dekabrdagi PQ–27-sonli
qarori: “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning sport sohasidagi ishtirokini kengaytirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”.
8. Olimov, M. (2018). “Sportda inkluziv yondashuv va innovatsion usullar”. //
O‘zbekiston pedagogika jurnali, №3.
