BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
107
XALQARO STANDARTLAR ASOSIDA NOMODDIY AKTIVLAR
TAN OLISH MASALALARI
Rozmatova Umida Yuldashevna
Toshkent moliya instituti
Moliyaviy tahlil kafedrasi mustaqil izlanuvchisi
Email: umidayuldashevnatmi@gmail.com
Annotatsiya:
Maqolada nomoddiy aktivlar hisobini halqaro
standartlar asosida tashkil etish masalalri, nomoddiy aktivlarning turlari,
ularni tan olish mezonlari hamdahisobda to’g’ri aks ettirish masalalari
yoritilgan.
Kalit so’zlar:
nomoddiy aktivlar, buxgalteriya hisobi, xalqaro
standartlar, moliyaviy hisobot, intelektual mulk, tan olish.
Аннотация:
В статье рассматриваются вопросы организации
учета нематериальных активов на основе международных
стандартов, виды нематериальных активов, критерии их признания,
вопросы правильного отражения в учете .
Ключевые слова:
нематериальные активы, бухгалтерский
учет, международные стандарты, финансовая отчетность,
интеллектуальная собственность, признание .
Abstract:
The article covers the issues of organizing the accounting
of intangible assets based on international standards, the types of intangible
assets, their recognition criteria, and the issues of correct reflection in the
account.
Key words:
intangible assets, accounting, international standards,
financial reporting, intellectual property, recognition.
Mamlakatimizda
amalga
oshirilayotgan
iqtisodiy
islohatlar
iqtisodiyotimizni yanada rivojlantirishga asos bo’lmoqda. Prezidentimiz ham
qator
ma’ruzalarida iqtisodiyotimizni rivojlantirish bo’yicha ta’kidlab
kelmoqda, chunonchi “Bir yil ichida mamlakatimiz iqtisodiyotini yanada
erkinlashtirish, biznesga keng yo‘l ochish, bu borada qonun ustuvorligi
va huquqiy kafolatlarni mustahkamlash bo‘yicha tizimli islohotlarni jadal
davomettirdik”1.
Hozirgi kunda dunyo mamlakatlarida iqtisodiyotni
innovasion rivojlantirishda nomoddiy aktivlar hisobi va auditining nazariy
hamda uslubiy asoslarini takomillashtirishga katta e’tibor qaratilmoqda.
Nomoddiy aktivlarni tan olish mezonlari, nomoddiy aktivlarni boshlang’ich
tannarxida baholash, nomoddiy aktivlarni yaratishjarayoni, tadqiqot va
ishlanmalarga xarajatlar, haqiqiy tannarxi bo’yicha hisob modeli yoki qayta
baholangan qiymati bo’yicha hisob modellari asosida baholash tartiblari,
nomoddiy aktivlarni qayta baholash natijalarini aks ettirish,
nomoddiyaktivlarni moliyaviy hisobotlarda aksettirish masalalarinixalqaro
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
108
standartlarga muvofiqlashtirish, xalqaro audit standartlari asosida
xo’jalik
yurituvchi subyektlar nomoddiy aktivlarni audit qilish
metodologiyasini
takomillashtirish o’ta dolzarb hisoblanadi.
Dunyobo‘ylab joylashgan
kompaniyalarning
barcha
nomoddiy
aktivlarining qiymati 2021-yilda 74 trillion dollarnitashkiletdi, bu 2019-yildan
buyon 25 foizdan ko‘proqni tashkil etdi va 1996-yildagi 6 trillion dollardan
katta sakrashni amalga oshirdi.
Eng yuqori nomoddiy aktivlar reytingiga kelsak, yuqori daromadli
davlatlar, jumladan Amerika Qo'shma Shtatlari (AQSh), Niderlandiya,
Frantsiya, Buyuk Britaniya (Buyuk Britaniya) va Germaniyareytingda birinchi
o'rindaturadi.
Shunday
qilib,
AQShda
nomoddiy
aktivlarning
kompaniya
qiymatiganisbati eng yaxshi 15 ta korxonada 93% ni tashkil qiladi, boshqacha
aytganda, u korxona qiymatiga deyarli tengdir.
Tegishli reytingning eng yaxshi yigirmata davlatida intensivlik
ko'rsatkichi AQSh yetakchisi holatida 93% dan Germaniyada 80% (10-o'rin)
va Kanada (19- o'rin) kabimamlakatlarda 71% gacha.
O'rtacha
daromadli mamlakatlar
guruhidagi
shaxslar nomoddiy
aktivlardan foydalanish intensivligibo'yicha ham yaxshinatijalarga erishmoqda:
Masalan, Osiyoda Xitoy (11-o'rin), Indoneziya (13-o'rin), Hindiston (14-
o'rin) yoki Lotin Amerikasidagi Meksika (16-o'rin) va Braziliya (17-
o'rin) haqida gapiramiz; bundan tashqari, kuchli 20 davlatdan joy olgan
Turkiya (15-o‘rin) va
Bolgariya (20-o‘rin) ham yaxshinatijalarga erishdi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 27 apreldagi “Innovasion
g’oyalar, texnologiyalar va loyihalarni amaliy joriy qilish tizimini
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
109
yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi Qarorida ishlab
chiqarishni modernizasiya qilish, texnik va texnologik jihatdan yangilash
jarayonlariga ilmiy- amaliy tadqiqotlar natijalarini va nou-xau ishlanmalarni
keng joriy etish, ushbu yo’nalishda ilmiy muassasalar va real iqtisodiyot
tarmoqlari korxonalari o’rtasida yaqin hamkorlikni o’rnatish mamlakatni jadal
innovasion rivojlantirishning muhim omili hisoblanishi alohida ta’kidlab
o’tilgan. Innovasion g’oyalar amaliyotgajoriy etilganda nomoddiyaktiv
ko’rinishini oladi.
38-sonli “Nomoddiy aktivlar” nomli moliyaviy hisobotning
xalqaro standartida nomoddiy aktivga quyidagichatarif berilgan.
Nomodiy aktiv – moddiy–ashyoviy mazmunga ega bo’lmagan
identifikasiyalanadigan nomonetar aktiv.
Tashkilotlar tez-tez ilmiy yoki texnik bilim, yangijarayonlar yoki
tizimlarni loyihalashvajoriyetish, lisenziyalar, intellektual mulk, bozor
to’g’risidagibilimlar va savdo markalari (jumladan, firma nomlari va
chop etish huquqlari) kabi nomoddiy resurlarnixarid qilish, ishlab chiqish,
saqlab
turishyokitakomillashtirish
bo’yicharesurslarni
sarflashadiyoki
majburiyatlarolishadi.
Nomoddiyaktivningta’rifinomoddiyaktivni gudvildan farqlanishi uchun
uni identifikasiyalanadigan bo’lishini talab etadi. Biznes birlashuvi
natijasida tan olingan gudvil biznes birlashuvi natijasida harid qilingan
boshqa aktivlardan olinadigan kelgusi iqtisodiy naflarni ifoda
etuvchi, individual tarzda identifikasiyalanmaydigan va alohida tan
olinmaydigan
aktivdir.
Kelgusi
iqtisodiy
naflarxarid
qilingan
identifikasiyalanadigan aktivlarning o’zaro birlashuvidanyoki alohida olganda
moliyaviy
hisobotlarda
tan
olish
mezonlarigajavob
bermaydigan
aktivlardanyuzaga kelishimumkin.
Nomoddiy aktivlarni tan olishda xalqaro standartlar bo’yicha
quyidagi shartlar asosida tan olish mumkin.
Nomoddiy aktivlarning xususiyati shundan iboratki, ko’p hollarda, bu
kabi aktivnitakomillashtirish yoki uniqisman almashtirish amalgaoshirilmaydi.
Shunga ko’ra, ko’pchilik keyingi sarflar mavjud nomoddiy aktivda
mujassamlashgan, kutilayotgan kelgusi iqtisodiy nafni ta’minlash uchun
amalga oshiriladi, lekin ular mazkur standart bilan belgilangan nomoddiy aktiv
ta’rifi va tan olish mezonlariga javob bermaydi. Bundan tashqari, keyingi
sarflarni umumiy holda biznesga emas, bevosita muayyan nomoddiyaktivga
olibborish ko’p hollarda qiyindir.
Shuning uchun, keyingi sarflar, ya’ni harid qilingan nomoddiy
aktivni dastlabki tan olishdan so’ng yoki tashkilotning o’zida yaratilgan
nomoddiy aktivni yakunlangandan so’ng amalga oshirilgan sarflar,
aktivning balans qiymatida kamdan-kam hollardatan olinadi. 63-
bandgamuvofiq savdo markalari, sarlavhalar, noshirlik huquqi, haridorlar
ro’yxati va mohiyatan shunga o’xshash moddalar (tashkilot tomonidan
harid qilinganyokitashkiloto’zidayaratilganidan qat’iynazar) bo’yicha amalga
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
110
oshirilgan keyingi sarflar har doim yuzaga kelishi bilan tashkilotning
foyda yoki zarari tarkibida tan olinadi. Chunki, bunday sarflarni
biznesniumumiy holdarivojlantirish bo’yicha amalga oshirilgan sarflardan
ajratish mumkin emas.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
Yuldashevna, R. U. (2022). Monitoring of Credit Risks as Financial Resources In
Commercial Banks.
International journal of trends in business administration
,
12
(1).
2.
Rozmatova Umida Yuldashevna. (2024). NOMODDIY AKTIVLAR AUDITINI
TAKOMILLASHTIRISH. World Scientific Research Journal, 26(3), 177–184. Retrieved
from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3261
3.
Rozmatova Umida Yuldashevna. (2023). IQTISODIYOTNI RIVOJLANISH
ISTIQBOLLARIDA AXBOROT KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARINING
AHAMIYATI .
World Scientific Research Journal
,
16
(1), 20–22. Retrieved from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/2693
4.
Mamatqulov A.X. (2022). Paxtani qayta ishlash korxonalarida ishlab chiqarish
faoliyati bo`yicha xom ashyo va materiallar hisobini takomillashtirish.
Scientific Journal of
“International Finance & Accounting
, Issue 6, December 2022
5.
Рахимов, М. Ю., & Рузмаматов, А. К. (2024). Янги лойиҳалар бошқарувидаги
иқтисодий дастакларни такомиллаштириш.
World scientific research journal
,
23
(2), 362-
375.
6.
Raximov, M. Y. (2015). Iqtisodiyot subyektlari moliyaviy holatining tahlili. O ‘quv
qo‘llanma.
T.:“Iqtisod-moliya
.
7.
Klichev, B. (2024, февраль 23). Inson kapitalini rivojlantirishda ishchilar harakati
tahlili. Ilm-fan taraqqiyotida mintaqaviy iqtisodiyotni rivojlantirish va kambag'allikni
qisqartirish, Farg'ona, O'zbekiston.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10901976
8.
Чориев И.Х. (2023).
Молиявий ҳисоботлардаги хатоликларни аниқлашда
таҳлилий амаллардан фойдаланишнинг услубий жиҳатлари
.
Scientific Journal of
“International Finance & Accounting
, Issue 1, February 2023..
9.
Қличев, Б. (2021, май 21). Маҳсулот (иш, хизматлар) га баҳо шакллантириш
масалалари. Бухгалтерия ҳисоби ва аудиторлик фаолиятини халқаро стандартлар
асосида ташкил этишнинг долзарб масалалари.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10647005
10.
Сагдиллаева, З. А., & Файзиев, У. Ш. (2023). АНАЛИЗ И ОЦЕНКА
ФИНАНСОВОГО ПОЛОЖЕНИЯ ПРЕДПРИЯТИЙ. In
Бухгалтерский учет, анализ и
аудит: история, современность и перспективы развития
(pp. 201-207).
11.
Қличев, Б. (2021, май 21). Ўзбекистонда ишбилармонлик фаоллиги таҳлилини
ташкил этиш. Бухгалтерия ҳисоби ва аудиторлик фаолиятини халқаро стандартлар
асосида ташкил этишнинг долзарб масалалари.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10646960
12.
Рахимов, М. Ю., Мавланов, Н. Н., & Каландарова, Н. Н. (2022).
Экономический анализ. Учебник.
Т.:«Экономика-Финансы
.
13.
Қличев, Б. (2021, май 5). Ишбилармонлик фаоллиги индекси таҳлили. Biznes-
tahlilni rivojlantirishning zamonaviy tendensiyalari va istiqbollari.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10647021
14.
Чориев И.Х. (2023).
Молиявий инвестициялар ҳисобини такомиллаштириш
.
Scientific Journal of “International Finance & Accounting
, Issue 2, April 2023.
15.
Қличев, Б. (2022, сентябрь 16). Операцион фаолият таҳлилида харидор
танлови асосида маҳсулотга баҳо шакллантириш масалалари. Инновацион ёндашув
асосида молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларини жорий этиш.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10647059
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
111
16.
Mamatqulov A.X. (2024). Qayta ishlash korxonalarida ishlab chiqarish hisobi va
tahlilini takomillashtirish. Jahon ilmiy tadqiqot jurnali, 26(3), 132–140.
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3256
17.
Сагдиллаева, З., Чориев, И., Максмудов, А., & Юлдашева, Ю. (2007).
Экономический анализ.
18.
Қличев Бахтиёр Пардаевич. (2024). Ишчилар қўнимсизлиги таҳлили.
World
Scientific Research Journal
,
23
(2), 287–294. Retrieved from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3042
19.
Pardayevich, K. B. (2022). ANALYSIS OF PRODUCT PRICING BASED ON
PRODUCT PARAMETERS AND CUSTOMER CHOICE.
Journal of new century
innovations
,
6
(1), 67-79
20.
Mamatqulov A.X. (2023). Paxtani qayta ishlash korxonalarida xarajatlarini
boshqarish va hisobga olish usullari.
Moliya ilmiy jurnali, 3-сон
.
21.
Mamatqulov A.X.(2023). Paxtani qayta ishlash korxonalarida ishlab chiqarish
xarajatlari
bo‘yicha
tannarxni
hisoblash
usullarini
takomillashtirish
https://gospodarkainnowacje.pl
index phpissue_view_32articleview1910
