BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
290
ASOSIY VOSITALAR XAMDA NOMODDIY AKTIVLAR XISOBI VA
UNI OCHIB BERISH BHXS MISOLIDA
Rozmatova Umida Yuldashevna
TDIU Moliyaviy tahlil kafedrasi
mustaqil izlanuvchisi
Annotatsiya:
Maqolada tijorat banklarida buxgalteriya xisobi va
hisobotida, Asosiy vositalar hisobi va nomoddiy aktivlar xisobi, uni ochib
berishning BHXS misolida, bunda asosan hisobotni ishlab chiqishga asos
bo‘luvchi asosiy xujjatlar haqida ham ma’lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar:
аmortizatsiya, аktiv, boshlang‘ich qiymati, аsosiy vositalar,
тomodiy aktiv.
Amortizatsiya bu aktivning amortizatsiya qilinadigan qiymatini uning
ishlash muddati davomida muntazam ravishda taqsimlash. Amortizatsiya
qilingan xarajat bu aktivning boshlang‘ich qiymati yoki tugatish qiymatidan
kam bo‘lgan asl qiymati o‘rniga qayd etilgan boshqa miqdor. Aktivning tugatish
qiymati bu tashkilot hozirda aktivni sotishdan oladigan taxmin qilingan summa,
agar aktiv allaqachon kutish mumkin bo‘lgan yoshga va holatga еtgan bo‘lsa,
uni tasarruf etishning taxminiy xarajatlaridan kamroq uning ishlash muddati
tugashi. Xizmat muddati bu tashkilot aktivdan foydalanishni kutayotgan vaqtda
yoki kompaniya aktivdan foydalanishdan olishni kutayotgan ishlab chiqarish
birliklari yoki shunga o‘xshash birliklar soni.
Amortizatsiya usullari to‘g‘ri chiziqli hisoblash tugatish xizmatini
o‘zgartirmasdan aktivning foydali muddati davomida doimiy amortizatsiya
miqdorini hisoblash kamaytirilgan balansdan foydalanish muddati davomida
amortizatsiya miqdorini kamaytirish aktivdan maqsadli foydalanish yoki
mo‘ljallangan faoliyat asosida amortizatsiya miqdorini hisoblash[1].
Aktivning eskirishi aktiv foydalanish uchun mavjud bo‘lganda
boshlanadi, ya’ni aktivning joylashgan joyi va holati uni kompaniyaning
niyatiga muvofiq foydalanishni ta’minlaydi. Aktivning amortizatsiyasi uning tan
olinishi tugashi bilan to‘xtaydi. Agar asosiy vositalar obyekti ishlamay qolsa
yoki keyinchalik sotilishi sababli, ishdan chiqsa, amortizatsiya to‘xtamaydi.
Har bir davr uchun amortizatsiya to‘lovlari, agar ular boshqa aktivning
balans qiymatiga kiritilmagan bo‘lsa, davrning foydasi yoki zararida tan olinadi.
Boshlang‘ich qiymati obyektning umumiy qiymatiga nisbatan muhim
bo‘lgan asosiy vositalar obyektining har bir komponenti alohida amortizatsiya
qilinadi. Asosiy vositalar obyekti qiymatining pasayishini aniqlash uchun 36-
BHXS
Aktivlarning
qadrsizlanishi[4]
qo‘llaniladi. Asosiy vositalar
qadrsizlanishi biror bir qiymatdagi asosiy vositani qadrsizlanishi nazarda
tutilgan tushuncha.
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
291
Asosiy vositalarni hisobi tijorat banklari misolida quyidagi standartlar
asosida tartibga solinadi[3]. 16-BHXS (IAS) Asosiy vositalar; 36-BHXS
Aktivlarning qadrsizlanishi;
Asosiy vosita bo‘lishi uchun aktiv guruhning xizmat ko‘rsatish, ijara va
boshqaruv maqsadlarida foydalanishi va xizmat muddati bir yildan ortiq bo‘lishi
zarur. Aktivlarning hisobida quyidagi asosiy jixatlar mavjud; aktivning tan
olinishi uning balans qiymatini aniqlanishi tan olish vaqti va keyingi xarajatlari
amortizatsiya miqdorini aniqlash va uning kadrsizlanishi zarari.
Asosiy vositalar quyidagi holatlarda aktiv sifatida aks etadi:
A) yuqori ehtimol bilan kelajakda iqtisodiy naf olib kelsa;
B) moddaning tannarxini ishonchli tarzda o‘lchash imkoniyati bo‘lsa.
Asosiy vositalar balansda tan olingandan so‘ng quyidagicha aks ettirilib
borilishi mumkin:
1)“Cost model”da boshlang‘ich qiymat minus jamlangan eskirish minus
qadrsizlanish;
2) qayta baholash modeli qayta baholash aktivning xaqiqiy bahosini
aniqlash orqali amalga oshiriladi qayta baholash tashqi baholovchi kompaniya
tomonidan amalga oshirilib u quyidagi talablarga mos kelishi shart.
Shu o‘rinda “Cost model” jumlasiga sharx berib o‘tamiz ya’ni “Cost
model” o‘zi nima?
“Cost model” “Xarajat modeli" degan ma’noni anglatadi. Nega xarajat
modellari muxim? Xarajat modellari tijorat korxonalari uchun moliyaviy
qarorlar qabul qilish va strategik rejalashtirishda muhim rol o‘ynaydi.
Xarajatlaringizni tushunib, Siz mahsulotlarning narxini belgilashingiz, samarasiz
xududlarni aniqlashingiz, byudjetlar yaratishingiz va kelajakdagi xarajatlarni
prognoz qilishingiz mumkin. Bu xarajatlarni nazorat qilish va resurslarni
investitsiyalash bo‘yicha asosli qarorlar qabul qilish orqali rentabellikni
ta’minlashga yordam beradi:
a) halqaro qayta baholash bo‘yicha sertifikatga egaligi;
b) mustaqil baholovchining Guruxdan mustaqilligi obyektiv bo‘lishi;
(masalan imtiyozli krediti mavjud emasligi yaqin qarindoshi emasligi)
s) tajribasi mavjudligi xisobga olinadi.
3.Tahlil va natijalar.
Qayta baholashda asosiy vositaning qiymati ortganda amortizatsiya qismi
to‘g‘rilanadi. Asosiy vositalarga eskirish O‘zbekiston Respublikasi Soliq
kodeksiga asosan belgilangan muddatlarda oshiriladi. Eskirish oylarga bo‘lingan
holda to‘g‘ri chiziqli usulda amalga oshiriladi.
Aktiv uchun foydalanish xizmati muddati 38-BHXS standarti talablari
asosida belgilashi mumkin. Aktiv amortizatsiyasi, foydalanish muddatidan kelib
chiqib, har oylik to‘g‘ri chiziqlik usul asosida amalga oshiriladi. Nomoddiy
aktivni qayta baholash. Aktiv tan olingandan so‘ng qayta baholash mumkin
bo‘ladi. Agarda aktivning xaqiqiy qiymati balans qoldiq qiymatidan sezilarli
farq qilsa, aktivning, qayta baholash zarur bo‘ladi. Agar aktiv uchun faol bozor
mavjud bo‘lmaganligi tufayli aktivni qayta baholash imkoniyati bo‘lmasa, aktiv
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
292
uning tannarxidan har qanday jamg‘arilgan amortizatsiya va qadrsizlanish
bo‘yicha zararlarning chegirilgan qiymatida xisobga olinishi lozim. Aktivni
bozor bahosi mavjud bo‘lmasa, uning qadrsizlanishini 36-BHXS standarti
asosida tekshirilishi zarur.
-tashkilotning o‘zida yaratilgan gudvil.
-tashkilot o‘zida yaratilgan gudvil aktiv sifatida tan olinmaydi.
Ba’zi hollarda kelgusi iqtisodiy nafni yaratish maqsadida sarflar amalga
oshiriladi, lekin mazkur standartda belgilangan mezonlarga javob beradigan
nomoddiy aktivni yaratilishiga olib kelmaydi. Bunday sarflar odatda tashkilot
o‘zida yaratilgan gudvilni shakllanishiga yordam sifatida qaraladi. Tashkilot
o‘zida yaratilgan gudvil aktiv sifatida tan olinmaydi, chunki u tashkilot
tomonidan nazorat qilinadigan va boshlang‘ich qiymati ishonchli baholanishi
mumkin bo‘lgan identifikatsiyalanadigan resurs hisoblanmaydi (ya’ni
ajraladigan hisoblanmaydi va shartnomaviy yoki boshqa yuridik huquqlardan
kelib
chiqmaydi).Tashkilotning
haqqoniy
qiymati
bilan
uning
identifikatsiyalanadigan sof aktivlari balans qiymati o‘rtasidagi farqlarni istalgan
vaqtda tashkilotning haqqoniy qiymatiga ta’sir ko‘rsatadigan omillar qatoriga
kiritish mumkin. Biroq, bunday farqlar tashkilot tomonidan nazorat qilinadigan
nomoddiy aktivning boshlang‘ich qiymatini o‘zida aks ettirmaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati:
1.
Yuldashevna, R. U. (2022). Monitoring of Credit Risks as Financial Resources In
Commercial Banks.
International journal of trends in business administration
,
12
(1).
2.
Rozmatova Umida Yuldashevna. (2024). NOMODDIY AKTIVLAR AUDITINI
TAKOMILLASHTIRISH. World Scientific Research Journal, 26(3), 177–184. Retrieved
from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3261
3.
Rozmatova Umida Yuldashevna. (2023). IQTISODIYOTNI RIVOJLANISH
ISTIQBOLLARIDA AXBOROT KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARINING
AHAMIYATI .
World Scientific Research Journal
,
16
(1), 20–22. Retrieved from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/2693
4.
Mamatqulov A.X. (2022). Paxtani qayta ishlash korxonalarida ishlab chiqarish
faoliyati bo`yicha xom ashyo va materiallar hisobini takomillashtirish.
Scientific Journal of
“International Finance & Accounting
, Issue 6, December 2022
5.
Рахимов, М. Ю., & Рузмаматов, А. К. (2024). Янги лойиҳалар бошқарувидаги
иқтисодий дастакларни такомиллаштириш.
World scientific research journal
,
23
(2), 362-
375.
6.
Raximov, M. Y. (2015). Iqtisodiyot subyektlari moliyaviy holatining tahlili. O ‘quv
qo‘llanma.
T.:“Iqtisod-moliya
.
7.
Klichev, B. (2024, февраль 23). Inson kapitalini rivojlantirishda ishchilar harakati
tahlili. Ilm-fan taraqqiyotida mintaqaviy iqtisodiyotni rivojlantirish va kambag'allikni
qisqartirish, Farg'ona, O'zbekiston.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10901976
8.
Чориев И.Х. (2023).
Молиявий ҳисоботлардаги хатоликларни аниқлашда
таҳлилий амаллардан фойдаланишнинг услубий жиҳатлари
.
Scientific Journal of
“International Finance & Accounting
, Issue 1, February 2023..
9.
Қличев, Б. (2021, май 21). Маҳсулот (иш, хизматлар) га баҳо шакллантириш
масалалари. Бухгалтерия ҳисоби ва аудиторлик фаолиятини халқаро стандартлар
асосида ташкил этишнинг долзарб масалалари.
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
293
10.
Сагдиллаева, З. А., & Файзиев, У. Ш. (2023). АНАЛИЗ И ОЦЕНКА
ФИНАНСОВОГО ПОЛОЖЕНИЯ ПРЕДПРИЯТИЙ. In
Бухгалтерский учет, анализ и
аудит: история, современность и перспективы развития
(pp. 201-207).
11.
Қличев, Б. (2021, май 21). Ўзбекистонда ишбилармонлик фаоллиги таҳлилини
ташкил этиш. Бухгалтерия ҳисоби ва аудиторлик фаолиятини халқаро стандартлар
асосида ташкил этишнинг долзарб масалалари.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10646960
12.
Рахимов, М. Ю., Мавланов, Н. Н., & Каландарова, Н. Н. (2022).
Экономический анализ. Учебник.
Т.:«Экономика-Финансы
.
13.
Қличев, Б. (2021, май 5). Ишбилармонлик фаоллиги индекси таҳлили. Biznes-
tahlilni rivojlantirishning zamonaviy tendensiyalari va istiqbollari.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10647021
14.
Чориев И.Х. (2023).
Молиявий инвестициялар ҳисобини
такомиллаштириш
.
Scientific Journal of “International Finance & Accounting
, Issue 2,
April 2023.
15.
Қличев, Б. (2022, сентябрь 16). Операцион фаолият таҳлилида харидор
танлови асосида маҳсулотга баҳо шакллантириш масалалари. Инновацион ёндашув
асосида молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларини жорий этиш.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10647059
16.
Mamatqulov A.X. (2024). Qayta ishlash korxonalarida ishlab chiqarish hisobi va
tahlilini takomillashtirish. Jahon ilmiy tadqiqot jurnali, 26(3), 132–140.
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3256
17.
Сагдиллаева, З., Чориев, И., Максмудов, А., & Юлдашева, Ю. (2007).
Экономический анализ.
18.
Қличев Бахтиёр Пардаевич. (2024). Ишчилар қўнимсизлиги таҳлили.
World
Scientific Research Journal
,
23
(2), 287–294. Retrieved from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3042
19.
Pardayevich, K. B. (2022). ANALYSIS OF PRODUCT PRICING BASED ON
PRODUCT PARAMETERS AND CUSTOMER CHOICE.
Journal of new century
innovations
,
6
(1), 67-79
20.
Mamatqulov A.X. (2023). Paxtani qayta ishlash korxonalarida xarajatlarini
boshqarish va hisobga olish usullari.
Moliya ilmiy jurnali, 3-сон
.
21.
Mamatqulov A.X.(2023). Paxtani qayta ishlash korxonalarida ishlab chiqarish
xarajatlari
bo‘yicha
tannarxni
hisoblash
usullarini
takomillashtirish
https://gospodarkainnowacje.pl
index phpissue_view_32articleview1910
