BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
233
ИҚТИСОДИЙ ТАҲЛИЛ ВА УНИНГ МУАММОЛИ ЖИҲАТЛАРИ
Рахимов Матназар Юсупович
Тошкент давлат иқтисодиёт университети
Молиявий таҳлил кафедраси профессори
e-mail:raximovmy@mail.ru
Аннотация:
Иқтисодий таҳлилнинг Ғарб ва Шарқ давлатларидаги
шакли, мазмунидаги тафоввутларнинг мавжудлиги, ягона концепцияси
йўқлиги унинг назарий, ташкилий, методологик ва амалий жиҳатларида
кескин фарқланишларни юзага чиқармоқда. Бу албатта, мавжуд
тизилмаларнинг
йиллар
давомида
шаклланиб
келган
амалдаги
бошқарувнинг фарқли жиҳатлари билан боғланади. Ушбу мақолда
иқтисодий таҳлилнинг замонавий муаммолари ва уларнинг айрим
жиҳатларига кенгроқ тўхталиб ўтилган.
Калит сўзлар:
таҳлил; иқтисодий таҳлил; хўжалик фаолияти
таҳлили; молиявий таҳлил; бошқарув таҳлили; истиқболли таҳлил; классик
иқтисодлий таҳлил, замонавий иқтисодий таҳлил.
Классик иқтисодий таҳлилни тадқиқ этиш асосида шундай хулосага
келиш мумкинки, бугунги кунда, фаннинг замонавий ривожланиш
тенденциялари жуда кўп жиҳатларни ўзгартиришни талаб этмоқда.
Бошқарувнинг муҳим дастаги ҳисобланган режалаштириш, бухгалтерия
ҳисоби, назорат ва аудитда юз бераётган муҳим ўзгаришлар ўз навбатида
иқтисодтий таҳлилни ҳам тубдан такомиллаштиришни, истиқболда эса уни
бизнес ва бошқарувнинг энг таъсирчан воситасига айлантиришни талаб
этмоқда.
Иқтисодий таҳлилда, бизнес ва тадбиркорликнифаолияти ва
натижадорлигини тарихий қийматда баҳолаш амалиётининг эскирганлиги,
келажакга йўналтирилган моделга заруриятнинг ортиб бориши, муқобил,
бизнес-таҳлилга талабнинг кучайиши, рискларни баҳолаш ва таҳлил
этишнинг замонавий тенденцияларидаги ўзига хослик, таҳлилнинг
назарий, ташкилий, методологик ва амалий жиҳатларини тубдан
такомиллаштиришни талаб этмоқда.
Иқтисодий таҳлилни назарий муаммолари қаторида қуйидагиларни
эътироф этиш мумкин:
-иқтисодий таҳлилнинг мавжуд манбалари икки дунё мамлакатлари
учун ажралганлигини эътироф этиш лозим. Ғарб ва Ривожланган
давлатларда иқтисодий таҳлилнинг муқобил йўналиши сифатида молиявий
таҳлил, молиявий ҳисобот таҳлили, бизнес таҳлил йўналишлари
шаклланган. Собиқ иттифоқ давлатларида эса унинг кўпинча иқтисодий
таҳлил, хўжалик фаолияти таҳлили, комплекс иқтисодий таҳлил
йўналишларидаги ривожланиши фарқланади. Кейинги йилларда Ғарб
билан боғланган аралаш моделнинг кириб келиши ҳам кузатилмоқда.
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
234
Масалан молиявий таҳлил, молиявий ҳисобот таҳлили, бошқарув таҳлили
фанларини таълим стандартлари, таълим йўналишлари ўқув режаларига
киритилишида ҳам шуни кузатиш мумкин;
-иқтисодий таҳлил бўйича мавжуд назарий манбаларда кўпинча рус
ва яқин шарқ мамлакатларида амалга оширилган назарий манбалардан
тайёр андоза сифатида фойдаланиш ҳолатлари кузатилмоқда. Натижада
иқтисодий таҳлилнинг мутлақо чегара билмайдиган объекти ва предметига
эга бўлинмоқда. Унинг Ғарб амалиётидаги каби аниқ чегараси ва
мазмунини белгилашда муаммога дуч келинаётганлиги;
-иқтисодий таҳлилни мавжуд назарий манбаларидаги асосий
муаллифлар пойтахт Тошкент шаҳри ва Самарқанд вилоятидаги айрим
олий таълим муассасаларидаги саноқли иқтисодчи олимларнинг чоп
этилган тадқиқотларинигина кузатиш мумкин ва иқтисодий таҳлилнинг
мунозора аудиторияси жуда торлигича қолаётганлиги;
-иқтисодий таҳлилнинг фан сифатида ривожланишида фақат олий
таълимдаги қилинаётган ишларни эътироф этишнинг ўзи нотўғрилиги,
шунингдек илмий тадқиқот институтлари, истиқболни белгилаш,
бошқарувни такомиллаштиришнинг барча бўғинлари ҳодимларининг
унинг назарий муаммолар ечимидаги иштирокини кучайтириш
лозимлиги;
-иқтисодий таҳлилнинг назарий манбаларида чоп этилган дарслик ва
ўқув
қўлланмаларда
асосан
классик
ёндашувларга,
режанинг
бажарилишига, самардорлик кўрсаткичлари ва натижага эга бўлишдаги
фарқланишларга, омилли таҳлилга муҳим эътибор қаратилган ҳолда
истиқболли жиҳатлар назардан четда қолаётганлиги;
-иқтисодий таҳлилнинг тамойиллари, унинг муҳим бирликлари
бўйича аниқ ёндашувнинг йўқлиги ҳам назарий муаммоларда энг муҳим
масала сифатида қолмоқда. Стандартлаштириш учун ягона мезонларнинг
йўқлиги ва берилмаганлиги ҳам соҳанинг назарий муаммоларини
кучайтирмоқда;
-таҳлилга, билишнинг муҳим воситаси сифатида қаралиши, унинг
макро ва микро кўламдаги мазмунининг чалкаштириб юборилиши;
-иқтисодий таҳлилни концептуал асосларининг, таянч бирликларни
изоҳлаш меёрларининг белгиланмаганлиги ҳам иқтисодий таҳлилда
турлича ёндашувларни юзага келтирмоқда.
Ташкилий муаммолари қаторида қуйидагиларни эътироф этиш
зарур:
-иқтисодий таҳлилнинг, мутахассисликнинг алоҳида тури сифатида
таркибланмаганлиги, таҳлил хизмати субъекти белгиланмаганлиги,
функциялари аниқ ажрпатилмаганлиги,;
-иқтисодий таҳлилни, молиявий ва иқтисодий муносибатлар
тизимига нисбатан таҳлил объектини аниқ ажратадиган тузилманинг
йўқлиги;
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
235
-иқтисодий таҳлил хизматини ташкил этиш ёки шартнома асосида
жалб қилинган таҳлил хизматидан фойдаланиш, иқтисодий таҳлил
юритишни ихтисослаштирилган ташкилотга шартнома асосида юклаш,
иқтисодий таҳлилни мустақил юритиш тартиблари мавжудлиги эътироф
этилган ҳолда унинг тизимлаштирилган хизматлар бозорининг
шаклланмаганлиги,
энг
муҳими,
унинг
зарурий
жиҳатлари
кўрилмаётганлиги;
-иқтисодий таҳлил бўйича малакали кадрлар масаласи, уларнинг
тайёрлаш, қайта тайёрлаш масаласидаги муаммолар, шунингдек
сертификатлаш,
стандартлаштириш
тизимининг
пухта
йўлга
қўйилмаганлиги;
-иқтисодий таҳлилни ташкил этишда ахборотларнинг очилиқлиги,
шаффофлиги, хаққонийлиги, ишончлиги ва бошқа сифат таснифларининг
аналитик ечимлар ва хулосаларнинг бошқарувдаги таъсирчан бирликка
айланишидаги муаммоли жиҳатлар;
-иқтисодий таҳлилни йўлга қўйишда халқаро стандартларни тан
олиш ва уларга амал этишдаги муаммоли жиҳатларни киритиш мумкин.
Методологик
муаммолар
қаторида
қуйидагиларни
алоҳида
таркиблаш мумкин:
-иқтисодий таҳлилнинг классик усуллари эскирганлиги, уларни
математик аппаратини кучайтириш зарурлиги;
-иқтисодий таҳлилда ходиса ва жараёнларнинг самараси, натижаси
ва уларнинг истиқболдаги кутилишларини таҳлил этишнинг ягона
методикасининг белгиланмаганли;
-иқтисодий таҳлилда моделли, рақамли технологияларига ўтишнинг
сустлиги, инсон факторининг юқорилиги;
-иқтисодий таҳлилда ўрганиладиган ва баҳоландиган кўрсаткичлар
тизимининг кўплиги ва уларнинг тизимлаштирилмаганлиги;
-иқтисодий таҳлилнинг бўлиб ўтган, бўлаётган ходиса ва
жараёнларга нисбатан тузилган амалдаги мазмунидан унинг истиқболдаги,
стратегик ечимларига қаратилган янги тузилмасининг бизнес ва
тадбиркорликда заруриятга айланмаганлиги муаммоси;
-иқтисодий таҳлилда ҳар қандай методологик ечим наф бермайди
агар унинг ахборот тизимидаги муаммолар, дастурий муаммолар ҳал
бўлмаса;
Ўйлаймизки бу жиҳат муаммоларни аниқ таркиблаб чиқишнинг ўзи
ҳам соханинг ривожини белгилаб олиш ва уни такомиллаштириш
юзасидан аниқ чора-тадбирларни белгилашда муҳим қадам бўлади.
Кейинги муҳим ишимиз албатта, уларнинг ҳар битта бўғини бўйича,
муаммоларни тизимли ҳал қилишнинг аниқ таклиф ва тавсияларини бериб
ўтишдан иборат бўлади.
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
236
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 24 февралдаги ПК-4611-
сонли "Молиявий ҳисоботнинг халsаро стандартларига ўтиш бўйича қўшимча
чора-тадбирлар тўғрисида"ги Қарори.
2.
Raximov M.Y.Moliyaviy ҳисобот таҳлили Darslik. - Т.: Iqtisod-Moliya. 2021. – 356
b.
3.
Raximov M.Y., Kalandarova N.N. Moliyaviy tahlil. Darslik. Т.: lqtisod-: Moliya,
2019. -736 b.
4.
Пардаев М.К., Абдукаримов И.Т., Пулатов М.Э., Усманова Д.К. Финансовый
анализ предприятий. Учебное полсобие но опыте РФ и РУз. - Т.: "Инновацион
ривожланиш нашриёт-матбаа уйи” ДУК, 2020. 768 бет.
5.
Сагдиллаева З.А.. Юлдашева У.А., Алимов Б.Б. Финансовый анализ.: Учебник -
Т.: Иктисод-Молия, 2019. - 444 с.
6.
Шадрина Г.В. Анализ финансово-хозяйственной деятельности: Учебник и
практикум. Москва: Юрайт, 2020. -431 с.
7.
Казакова Н.А. Анализ финансовой отчетности. Консолидированный: бизнес:
Учебник. Москва: Юрайт, 2020. - 233 с.
8.
Кузьмина Е.Е. Кузьмина Л.П. Комплексный анализ хозяйственной |
деятельности. Москва: Юрайт, 2020. 225 с.
9.
Mamatqulov A.X. (2022). Paxtani qayta ishlash korxonalarida ishlab chiqarish
faoliyati bo`yicha xom ashyo va materiallar hisobini takomillashtirish.
Scientific
Journal of “International Finance & Accounting
, Issue 6, December 2022
10.
Рахимов, М. Ю., & Рузмаматов, А. К. (2024). Янги лойиҳалар бошқарувидаги
иқтисодий дастакларни такомиллаштириш.
World scientific research
journal
,
23
(2), 362-375.
11.
Raximov, M. Y. (2015). Iqtisodiyot subyektlari moliyaviy holatining tahlili. O ‘quv
qo‘llanma.
T.:“Iqtisod-moliya
.
12.
Klichev, B. (2024, февраль 23). Inson kapitalini rivojlantirishda ishchilar harakati
tahlili. Ilm-fan taraqqiyotida mintaqaviy iqtisodiyotni rivojlantirish va kambag'allikni
qisqartirish, Farg'ona, O'zbekiston.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10901976
13.
Чориев И.Х. (2023).
Молиявий ҳисоботлардаги хатоликларни аниқлашда
таҳлилий амаллардан фойдаланишнинг услубий жиҳатлари
.
Scientific Journal of
“International Finance & Accounting
, Issue 1, February 2023..
14.
Қличев, Б. (2021, май 21). Маҳсулот (иш, хизматлар) га баҳо шакллантириш
масалалари. Бухгалтерия ҳисоби ва аудиторлик фаолиятини халқаро стандартлар
асосида ташкил этишнинг долзарб масалалари.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10647005
15.
Сагдиллаева, З. А., & Файзиев, У. Ш. (2023). АНАЛИЗ И ОЦЕНКА
ФИНАНСОВОГО ПОЛОЖЕНИЯ ПРЕДПРИЯТИЙ. In
Бухгалтерский учет,
анализ и аудит: история, современность и перспективы развития
(pp. 201-207).
16.
Қличев, Б. (2021, май 21). Ўзбекистонда ишбилармонлик фаоллиги таҳлилини
ташкил этиш. Бухгалтерия ҳисоби ва аудиторлик фаолиятини халқаро
стандартлар асосида ташкил этишнинг долзарб масалалари.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10646960
17.
Рахимов, М. Ю., Мавланов, Н. Н., & Каландарова, Н. Н. (2022). Экономический
анализ. Учебник.
Т.:«Экономика-Финансы
.
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
237
18.
Қличев, Б. (2021, май 5). Ишбилармонлик фаоллиги индекси таҳлили. Biznes-
tahlilni rivojlantirishning zamonaviy tendensiyalari va istiqbollari.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10647021
19.
Чориев И.Х. (2023).
Молиявий инвестициялар ҳисобини
такомиллаштириш
.
Scientific Journal of “International Finance & Accounting
, Issue
2, April 2023.
20.
Қличев, Б. (2022, сентябрь 16). Операцион фаолият таҳлилида харидор танлови
асосида маҳсулотга баҳо шакллантириш масалалари. Инновацион ёндашув
асосида молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларини жорий этиш.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10647059
21.
Mamatqulov A.X. (2024). Qayta ishlash korxonalarida ishlab chiqarish hisobi va
tahlilini takomillashtirish. Jahon ilmiy tadqiqot jurnali, 26(3), 132–140.
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3256
22.
Сагдиллаева, З., Чориев, И., Максмудов, А., & Юлдашева, Ю. (2007).
Экономический анализ.
23.
Қличев Бахтиёр Пардаевич. (2024). Ишчилар қўнимсизлиги таҳлили.
World
Scientific Research Journal
,
23
(2), 287–294. Retrieved from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3042
24.
Pardayevich, K. B. (2022). ANALYSIS OF PRODUCT PRICING BASED ON
PRODUCT PARAMETERS AND CUSTOMER CHOICE.
Journal of new century
innovations
,
6
(1), 67-79
25.
Mamatqulov A.X. (2023). Paxtani qayta ishlash korxonalarida xarajatlarini
boshqarish va hisobga olish usullari.
Moliya ilmiy jurnali, 3-сон
.
26.
Mamatqulov A.X.(2023). Paxtani qayta ishlash korxonalarida ishlab chiqarish
xarajatlari
bo‘yicha
tannarxni
hisoblash
usullarini
takomillashtirish
https://gospodarkainnowacje.pl
index phpissue_view_32articleview1910
27.
www.gov.uz - Ўзбекистон Республикаси хукумат портали.
28.
www.lex.uz -Ўзбекистон Республикаси Конун хужжатлари маълумотлари
миллий базаси.
29.
www.soliq.uz -Ўзбекистан Республикаси Давлат Солиқ қўумитаси расмий сайти.
