BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
228
БУЮК БРИТАНИЯ СОЛИҚ ТИЗИМИДА КОРХОНАЛАР ФОЙДА
СОЛИҒИ
Рахимов Матназар Юсупович
ТДИУ профессори, raximovmy@gmail.ru
ORCID: 0000-0002-8989-2943
Юнусов Жасур Нуритдинович
ТДИУ мустақил изланувчиси
Аннотация.
Ушбу мақолада Буюк Британия солиқ тизимида
корхоналар фойдасига солинадиган фойда солиғи, солиқ қонунчилиги
нуқтаи назаридан даромад деб ҳисоланадиган ва даромад сифатида
қаралмайдиган
тушумлар,
солиқ
базасидан
чегириладиган
ва
чегирилмайдиган харажатлар, солиқ ставкалари ва имтиёзлар кўриб
чиқилган.
Калит сўзлар:
фойда солиғи, солиқ базаси, солиққа тортиладиган
даромад,ҳисобот даври, харажатлар, солиқ ставкаси, имтиёзлар.
Буюк Британия солиқ қонунчилигида аосий ҳужжат ҳисобот даври
учун қабул қилинадиган молиявий акт ҳисобланади. Ҳозирги кунда амалга
бўлган энг сўнгги ҳужжат “2023 Моливий акт” дир. Солиқ тизимидаги
ижро этувчи орган вазифасини “Буюк Британия солиқ ва божхона
бошқармаси” (HMRC) бажаради. Солиқ тизими максимал даражад
автоматлаштиришган бўлиб барча ҳисоботлар ва тўловлар асосан электрон
тизим орқали амалга оширилади.
Буюк Британия солиқ тизимида корхоналар фойдасидан “фойда
солиғи” (Corporate tax) тўлайдилар. Фойда солиғи корхонаниг ҳисобот
давридаги солиққа тортиладиган умумий фойдасига қараб ҳисобланади.
Ҳисоб даври корхонанинг ҳисобот даври билан бир хил бўлиши шарт эмас.
Бунда, “ҳисоб даври” ва “ҳисобот даври” тушунчаларини фарқлаш жуда
муҳимдир.
Ҳисоб даври – бу корхона ўзининг ҳисоб-китобларини
тайёрлайдиган даврдир. Бу одатда 12 ёки ундан қисқа ва узун бўлии ҳам
мумкин.
Ҳисобот даври – бу фойда солиғи ҳисобланадиган давр бўлиб, у 12
ойдан узоқ бўлиши мумкин эмас. Буюк Британияда корхоналар учун солиқ
даври 1 апрелдан бошланади ва кейинги йилнинг 31 мартида тугайди.
Бюук Британияда резидент бўлган юридик шахслар фойда солиғи
тўловчилари ҳисобланади. Қуйидагилар резидент ҳисобланади:
- Буюк Британияда ташкил қилинган юридик шахслар;
-дунёнинг бошқа жойида ташкил қилнган бўлсада, марказий Буюк
Британиядан бошқариладиган ва назорат қилинадиган юридик шахслар.
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
229
Фойда солиғи базасига резидентларнинг Буюк Британиядаги ва
хорижий давлатлардаги даромадлари қўшилади. Норезидентлар фақат
Буюк Британия ҳудудида олган даромадларидан солиқ тўлашади.
Фойда
солиғини
ҳисоблаш
мақсадларида,
корхоналарнинг
даромадлари қуйидаги турларга бўлинади:
1-жадвал
Даромад турлари
Даромад тури
Тавсифи
тадбиркорлик фаолиятидан олган
соф даромадлари
корхонанинг
асосий
фаолиятидан
олинган даромадлари
фоиз кўринишидаги даромадлар
барча
фоиз
кўринишидаги
даромадлардан
фоиз
кўринишидаги
харажатлар айирмасига тенг
мулкий даромадлар
барча ижарага тайёрланган ва махсус
тайёрланмаган
мулкларни
ижарага
беришдан олинадиган соф фойда ёки
зарар
бошқа даромадлар
асосий фаолият турига боғлиқ бўлмаган
роялтилар
бўйича
олинадиган
даромадлар
ва
қолган
гуруҳларга
киритилмаган бошқа даромадлар
активлар чиқиб кетишидан олинган
даромадлар
активларни сотишдан ёки бошқа шаклда
чиқиб кетишидан олинган даромадлар
Корхоналарнинг тадбиркорлик фаолиятидан олган соф даромадлари
қуйидагича топилади:
Асосий фаолиятдан олинган
даромадлар
-
Солиқ мақсадларида чегириладиган
харажатлар
Солиқ мақсадларида чегиришга рухсат этилмайдиган асосий харажат
турлари қуйидагилар
- тўлиқ ва айнан асосий фаолиятни амалга ошириш учун қилинмаган
харажатлар;
- кўнгил очар тадбирлар учун қилинган харажатлар (ходимлар учун
уюштирилган тадбирлар бундан мустасно);
- амортизация
Буюк Британия солиқ қонунчилигида амортизация чегирилмайдиган
харажатлар таркибига киритилган, аммо солиқ базасидан капитал
харажатларни маълум миқдорда чегиришга рухсат этилади.
Капитал харажатларни чегириш бўйича қуйидаги чегирма турлари
мавжуд:
- йиллик инвестицион чегирма;
- биринчи йил чегирмаси;
- қийматни камайтириш чегирмаси;
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
230
Йиилик инвестицион чегирма – максимал миқдори 1 млн фунт
стерлинг. Яъни бир йил давомида ушбу миқдоргача бўлган қийматда сотиб
олинган машина ва ускуналар қиймати солиқ базасини камайтиради.
Биринчи йил чегирмаси – бу янги сотиб олинган СО
2
эмиссияси
нолга тенг бўлган автомобиллар учун берилади. Бу автомобиллар қиймати
ҳам корхоналар фойда солиғи базасини камайтиради.
Қийматни камайтириш чегирмаси – бу асосий (18%) ва махсус
ставка (6%) бўлимларига тушадиган капитал харажатларни камаювчи
қолдиқ қиймати бўйича амортизация қилиб ҳисобланади.
Агар корхонанинг ҳисобот даври 12 ойдан кичик бўладиган бўлса
йиллик инвестицион чегирма ва қийматни камайтириш чегирмаси
пропорционал равишда камайтирилади, биринчи йил чегирмаси қиймати
бўлса ўзгармасдан қолаверади.
Агар корхонанинг ҳисобот даври 12 ойдан кўп бўладиган бўлса
биринчи ҳисобот даври 12 ойга тенг деб ҳисобланади ва қолган ойлар
иккинчи давр сифатида қаралади. Иккинчи давр учун чегирмалар юқорида
кўрсатилган тартибда пропорционал равишда камайтирилади.
Белгиланган талабларга жавоб берадиган хайрия харажатлари учун
имтиёз берилади:
- корхона томонидан хайрия учун қилинган барча харажатларни
солиқ солиш мақсадида умумий даромадидан чегирилади;
- корхона томонидан қилинган хайрия харажатларининг гросс
суммаси олинади;
Фойда солиғи мажбурияти солиққа солинадиган базасини солиқ
ставкасига кўпайтириш орқали ҳисобланади. “2023 йил Молиявий Акти”га
асосан 1 апрел 2023 йилдан 31 март 2024 йилгача қуйидаги фойда солиғи
ставкаси амал қилади.
2-жадвал
Фойда солиғи мажбурияти ҳисоб-китоби
Тартиб
Қуйи
лимит
Юқори
лимит
Тартиб
Агар корхонанинг
солиққа
тортиладиган
фойдаси
қуйи
лимитдан
паст
бўлса 19%
50,000
фунт
стерлинг
Агар корхонанинг
солиққа
тортиладиган
фойдаси
икки
лимит
оралиғига
тушадиган бўлса,
25% ставка бўйича
солиқ ҳисобланади
ва
солиқ
мажбуриятидан
махсус
қўшимча
имтиёз
суммаси
айрилади.
250,000
фунт
стерлинг
Агар корхонанинг
солиққа
тортиладиган
фойдаси
юқори
лимитдан
баланд
бўлса 25%
Махсус қўшимча имтиёз – қуйидаги формула орқали ҳисобланади:
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
231
(юқори лимит – кўпайтирилган фойда)*3/200*Солиққа тортиладиган
фойда/кўпайтирилган фойда
Юқоридаги
ҳисоб-китоблар
амалга
оширилгандан
кейин
корхонанинг фойда солиғи бўйича солиқ мажбурияти пайдо бўлади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
1.
Буюк Британия 2023 Молиявий акти. Kaplan, Taxation (TX-UK), Study text, Great
Britain, 2023.www.legislation.gov.uk
2.
2.М.Алимарданов,
Н.Қўзиева, Ш.Ражабов.-“Солиққа тортишнинг халқаро
андозалари” номли ўқув қўлланмаси. Iqdisodiyot-2019 yil.
3.
3.Ш.Ш.Шамсутдинов, Ш.Ф.Шамсутдинова “Чет мамлакатлар солиқ тизими”
Дарслик-Т.: “Fan va texnologiya”, 2011 yil.
4.
4.Brian J. Arnold, Michael J. Mclntyre, International Tax Primer, Second Edition,
Kluwer
Law
International,
The
Hague/London/New
York,
4-7
pp.
7.
https://soliq.uz/page/xalqaro-hamkorlik
5.
Mamatqulov A.X. (2022). Paxtani qayta ishlash korxonalarida ishlab chiqarish faoliyati
bo`yicha xom ashyo va materiallar hisobini takomillashtirish.
Scientific Journal of
“International Finance & Accounting
, Issue 6, December 2022
6.
Рахимов, М. Ю., & Рузмаматов, А. К. (2024). Янги лойиҳалар бошқарувидаги
иқтисодий дастакларни такомиллаштириш.
World scientific research journal
,
23
(2),
362-375.
7.
Raximov, M. Y. (2015). Iqtisodiyot subyektlari moliyaviy holatining tahlili. O ‘quv
qo‘llanma.
T.:“Iqtisod-moliya
.
8.
Klichev, B. (2024, февраль 23). Inson kapitalini rivojlantirishda ishchilar harakati tahlili.
Ilm-fan taraqqiyotida mintaqaviy iqtisodiyotni rivojlantirish va kambag'allikni
qisqartirish, Farg'ona, O'zbekiston.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10901976
9.
Чориев И.Х. (2023).
Молиявий ҳисоботлардаги хатоликларни аниқлашда таҳлилий
амаллардан фойдаланишнинг услубий жиҳатлари
.
Scientific Journal of “International
Finance & Accounting
, Issue 1, February 2023..
10.
Қличев, Б. (2021, май 21). Маҳсулот (иш, хизматлар) га баҳо шакллантириш
масалалари. Бухгалтерия ҳисоби ва аудиторлик фаолиятини халқаро стандартлар
асосида ташкил этишнинг долзарб масалалари.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10647005
11.
Сагдиллаева, З. А., & Файзиев, У. Ш. (2023). АНАЛИЗ И ОЦЕНКА
ФИНАНСОВОГО ПОЛОЖЕНИЯ ПРЕДПРИЯТИЙ. In
Бухгалтерский учет, анализ
и аудит: история, современность и перспективы развития
(pp. 201-207).
12.
Қличев, Б. (2021, май 21). Ўзбекистонда ишбилармонлик фаоллиги таҳлилини
ташкил этиш. Бухгалтерия ҳисоби ва аудиторлик фаолиятини халқаро стандартлар
асосида ташкил этишнинг долзарб масалалари.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10646960
13.
Рахимов, М. Ю., Мавланов, Н. Н., & Каландарова, Н. Н. (2022). Экономический
анализ. Учебник.
Т.:«Экономика-Финансы
.
14.
Қличев, Б. (2021, май 5). Ишбилармонлик фаоллиги индекси таҳлили. Biznes-
tahlilni rivojlantirishning zamonaviy tendensiyalari va istiqbollari.
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
232
15.
Чориев И.Х. (2023).
Молиявий инвестициялар ҳисобини
такомиллаштириш
.
Scientific Journal of “International Finance & Accounting
, Issue 2,
April 2023.
16.
Қличев, Б. (2022, сентябрь 16). Операцион фаолият таҳлилида харидор танлови
асосида маҳсулотга баҳо шакллантириш масалалари. Инновацион ёндашув асосида
молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларини жорий этиш.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10647059
17.
Mamatqulov A.X. (2024). Qayta ishlash korxonalarida ishlab chiqarish hisobi va tahlilini
takomillashtirish. Jahon ilmiy tadqiqot jurnali, 26(3), 132–140.
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3256.
18.
Сагдиллаева, З., Чориев, И., Максмудов, А., & Юлдашева, Ю. (2007).
Экономический анализ.
19.
Қличев Бахтиёр Пардаевич. (2024). Ишчилар қўнимсизлиги таҳлили.
World
Scientific Research Journal
,
23
(2), 287–294. Retrieved from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3042
20.
Pardayevich, K. B. (2022). ANALYSIS OF PRODUCT PRICING BASED ON
PRODUCT PARAMETERS AND CUSTOMER CHOICE.
Journal of new century
innovations
,
6
(1), 67-79
21.
Mamatqulov A.X. (2023). Paxtani qayta ishlash korxonalarida xarajatlarini boshqarish
va hisobga olish usullari.
Moliya ilmiy jurnali, 3-сон
.
22.
Mamatqulov A.X.(2023). Paxtani qayta ishlash korxonalarida ishlab chiqarish xarajatlari
bo‘yicha
tannarxni
hisoblash
usullarini
takomillashtirish
https://gospodarkainnowacje.pl
index phpissue_view_32articleview1910
