Ustozlar uchun
pedagoglar.org
77-son 1–to’plam Avgust-2025
Sahifa: 93
XIVA, QO`QON VA BUXORO XONLIGI PUL MUOMALASI
Наманган вилоят тарихи ва маданияти
давлат музейининг илмий ходими:
Пўлатова Р.
Xiva, Qo`qon va Buxoro amirligidan kelgan oltin, kumush, mis, atlas va boshqa
pullar xisobiga boyili. 1883 yili ermitajga junatilgan buyumlar ichida 1168 ta qadimiy
oltin-kumush tangalar edi. Bundan tashqari o`ljalar ichida tanga zarb qiladigan qoliplar,
oltin va kumushdan ishlangan. 25 ta xon muxri, 200 dan ortiq qadimiy tangalar mavjud
edi. Bularning xammasi Xiva xonligi davrida zarb qilingan pullarning namunalaridir.
Rossiya Xivani bosib olishi bilanoq pul sistemasini Rossiya pul sistemasiga o`tkazishni
taklif etgan. lekin amalga oshmagan.
Xonlikda ko`pincha kumushdan bo`lgan tanga pullar qulayligi uchun ko`p
ishlatilgan. XIX asrning oxirlarigacha xar yili bir million so`mlik kumush tanga pullar
xivalik maxalliy ustalar tomonidan zarb qilingan.
Rossiya bosib olinganidan keyin Ekaterina II podsholigi davridan buyon pul
sifatida muomalaga kiritilgan qog`oz, kumush pullar xonlik xududida qo`llanilmagan.
qo`llanilganda xam uz kursidan past narxda qo`llar edi. Pul muomalasida qiyinchilik
vujudga kelishi natijasida sarroflar faoliyati aktivlashadi. Xatto rus savdogarlari tangalar
va tillalarni yig`ishtirib olib qog`oz pullar tarqatishni taklif qiladilar. 1893 yil Rossiya
moliya vazirligining tashabbusi bilan rus savdogarlarining iltimosi muxokama qilindi
va Xiva xoni tanga pullarini faqat rus podshosining ruxsati bilan zarb qilish majburiyati
yuklatildi.
Natijada XX asrning birinchi o`n yilligida rus qog`oz pullari ishlatilayotgan tanga
pullarga nisbatan ikki barobar ko`payib ketdi. Xiva xoni Muxammad Raximxon II o`z
umrining oxirlarida Xiva xonligida muomala uchun ishlatilayotgan pul miqdorining
etishmayotganligi, shuningdek musulmon sharq olamida podsholar nomidan pul chiqarib
turilmasa unga xalq itoat etmasligini tushuntirib iltimos qilib zo`rg`a tanga chiqarish
imkoniyatiga ega bo`ldi. Uning vafotidan keyin Xivada pul bosib chiqarish deyarli
to`xtatildi. Rus podshosi pullari muomalada ishlatiladigan bo`ldi.
1914 yildan boshlab Rossiya rus savdogarlari Xivada zarb qilingan tangalarni olmay
qo`yadi. mavjud bo`lgan tilla va kumush pullar xalq qo`lida muomalada ishlatilib kelindi.
Asfandiyorxon xokimiyatga kelgach. rus podshosi va amaldorlari Xiva xonligida bir
kancha isloxotlar o`tkazish, Xivada muomalada bo`lgan yuritilayotgan barcha tanga va
pullarni yig`ib olib butunlay pul sistemasini o`tkazishni xam taklif qildilar. lekin amalga
oshirilmadi. 1918-20 yillar xonlikda ikki xonlik davri bo`ldi. Bu
davrdagi Sayd
Abdulloxon qo`g`irchoq xon edi. Aslida xokimiyatni Junaidxon boshqarar edi. U uz
xokimligini xalqqa ma`lum qilish uchun pul xam bostirib chiqardi. Uning puli atlasga
ishlangan bo`lib "turma
QOG
`
OZ
"
nomi bilan yuritilgan. Keyinchalik Junaidxon nomi bilan
qog`oz pullar xam bosib chiqargan.
1920 yili 2 fevralda xokimiyat sovetlar tomonidan egallanganidan keyin 1920 yil 11
aprel` qaroriga asosan Xiva pul birligi kursi belgilandi. Xivaning
QOG
`
OZ
pul birligi kurs
rus podsholari davridan ishlatib kelinayotgan 1 so`m "krenka" puli 4 so`mlik
Xorazmning uchun sovet puliga va 1 so`m "Turkiston boni" puli, Xorazmning 5 so`mlik
umumsovet puliga teng deb belgilanadi. 1920 yilning aprelidan boshlab Xivada yangi pul
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
77-son 1–to’plam Avgust-2025
Sahifa: 94
birligi bosib chiqarish boshlandi. Uning old tomonida qishloq xo`jalik ishchi va
dexqonlarning ittifoqini bildiruvchi o`roq. jo`xori poyasi belgisi tasviri gerb tarzida
tasvirlangan edi.
1921 yil 1 yanvardan RSFSRning 1919 yilda bosib chiqargan pul birligi ishlatila
boshlandi. Bu
UZ
qiymatiga ko`ra Shu davrda yurib turgan Rossiya "Krenka" puliga teng
bo`lib va "Turkbon" nominasiga nisbatan 10 barobar qimmat edi.
Xorazmda 1920 yil may oyidan 1921 yil may oyigacha 489 million, 549 so`m Xorazm
puli bosib chiqarilgan, Rossiyadan 225 million so`m qog`oz
pul olingan. Junaidxon davrida
bosib chiqarilgan 3 million so`m pul xam muomalada bo`lib. jami Xorazmda 717 million
so`mdai ortiqroq pul mavjud edi. SHunday xolatda pul muomalasini tartibga sola olindi.
Xorazm pulini qiymati tusha boshladi. 100 mlrd so`mlik Xorazm puli bosib chiqarildi. Bir
milliard 100 million so`m RSFSR puli xam ishlatila boshlandi, lekin qadrsizlanishini oldini
ola olmadi.
1923 yil 31 mayda va 9 iyulda Xorazm Xalq, Respublikasi MK ijroiya komitetida
respublika pul birligi kursi korib chiqildi. Xorazm pul birligi bir so`mlik Rossiya pul birligi
bilan almashtirishga qaror qilindi va 1923 yili 10 iyundan 10 avgustgacha-muddatga deb
belgilandi.1924 yil 14 fevraldan muomala uchun zarur bo`lgan pullar bosib bo`lingach.
SSSR pul birliklarini bosib chiqarish tuxtatildi. Ularni o`rnini qoplash uchun 1924 yilda
kaznachey biletlar. kumush va mis pullar bosib chiqarildi. Iyun` oyida SSSRni barcha
xududlarida pul birliklarini almashtirish yakunlandi. Qadrsizlangan xamma pullar yig`ib
olindi.
1922-24 yillar davomida amalga oshirilgan pul isloxoti Xorazmda Sovet xokimiyati
yillarida amalga oshirilgan birinchi pul isloxoti edi. Oltin. kumush va mis pullar bundan
keyin xam axoli qo`lida ishyaatilib kelindi.
Ikkinchi pul isloxoti 1947 yili. uchinchisi 1961 yilda amalga oshirildi. By isloxot xam
muomaladagi 10 so`mlik pullar 1 so`m qiymatiga keltirildi. Yangi pul birliklariga o`tildi.
1991 yil yanvar` oyila SSSR davlat bankining 1961 yil nusxasidagi 50 va 100 so`mlik
pul belgilari to`lov uchun qabul qilish to`xtatildi. o`rniga yangi 50 va 100 so`mlik pullar
bosib chiqarildi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Azamat Ziyo. O`zbek davlatchiligi t`arixi.T. 2000.
2.
Ernazarova.T.,Kochnev K. Tangalar o`tmish darakchilari.T.1977.
3.
Kognev.R. O`zbekiston pullari. Fan va turmush. 5-6 son. 1995 y
