Jild 77 № 1 (2025)

Annotatsiya: Ushbu maqolada Jawoharlal Nehru (1889–1964) tomonidan olib borilgan insonparvar diplomatiya va ilm-fan taraqqiyotining asosiy yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Nehru Hindistonda CSIR va Tata Institute for Fundamental Research kabi ilmiy muassasalarni barpo etib, Indian Institutes of Technology (IIT) tizimini yaratishda muhim rol o‘ynadi. Xalqaro maydonda esa U 1955-yildagi Bandoñ konferensiyasida “noalign” tashqi siyosatini ilgari surib, ilm-fan va madaniy almashinuvni diplomatik instrument sifatida qo‘lladi. Metodologiyada literaturalar tahlili, arxiv hujjatlari, solishtirma tahlil va ekspert intervyulari usullari birgalikda qo‘llanildi. Tadqiqot Nehruning ilm-fan institutlarini barpo etishdagi strategik qarorlari va “ilm-fan diplomatiyasi” g‘oyasining zamonaviy Osiyo davlatlari taraqqiyotiga ta’sirini ochib beradi.

Xiva, Qo`qon  va  Buxoro amirligidan kelgan oltin, kumush, mis, atlas va boshqa pullar xisobiga boyili. 1883 yili ermitajga junatilgan buyumlar ichida  1168 ta qadimiy  oltin-kumush  tangalar  edi. Bundan  tashqari o`ljalar ichida tanga zarb qiladigan qoliplar, oltin va  kumushdan  ishlangan. 25 ta xon  muxri, 200  dan  ortiq  qadimiy  tangalar mavjud edi. Bularning xammasi Xiva xonligi davrida zarb qilingan  pullarning namunalaridir. Rossiya  Xivani  bosib  olishi bilanoq pul sistemasini Rossiya pul sistemasiga o`tkazishni taklif  etgan. lekin amalga oshmagan.

Xonlikda ko`pincha kumushdan bo`lgan tanga  pullar  qulayligi uchun ko`p ishlatilgan. XIX asrning oxirlarigacha xar yili bir mil­lion so`mlik kumush tanga pullar xivalik maxalliy ustalar  tomo­nidan zarb qilingan.

Rossiya bosib olinganidan  keyin  Ekaterina II   podsholigi davridan buyon  pul  sifatida  muomalaga kiritilgan qog`oz, kumush pullar xonlik  xududida   qo`llanilmagan. qo`llanilganda xam  uz kursidan past narxda qo`llar edi. Pul muomalasida qiyinchilik vujudga kelishi natijasida sarroflar  faoliyati  aktivlashadi. Xatto rus savdogarlari  tangalar va tillalarni yig`ishtirib olib qog`oz pullar tarqatishni taklif qiladilar. 1893 yil Rossiya  moliya  vazirligining tashabbusi   bilan  rus  savdogarlarining  iltimosi muxokama qilindi va Xiva xoni tanga pullarini faqat  rus  podshosining ruxsati bilan zarb qilish majburiyati yuklatildi.

Ўзбекистонда   гилам   тўқиш   мактаби   асосан икки — Самарқанд ва Андижон катта группаларга бўлинади.   Андижон   гиламлари   ўзининг   чидамлилиги, ишиқлиги,    аниқ    қизил-кўк    колорити билан   фарқ   қилади.   Фарғона,   Қорақалпоқ   гиламлари асосан икки хил, яъни қизил ва тўқ кўк рангда тўқилади.  Ўзбек гиламларининг тига  кўпинча рута ўртасига турунж ёки доира нақши ишланади.    Самарқанд  гиламдўзлик    мактабига Самарқанд    ва    Бухоро    вилоятларидаги    гилам ўқувчилар   киради.   Бухоро   гиламлари   ўзининг     ранг-баранглиги, катталиги, узун патлилиги ва чиройли нақшлари    билан    ажралиб   туради.    Самарқанд    гиламлари    қисқа    патли,    марказида турунж   четига   алоҳида-алоҳида   нақшлар   ишланади.   Қалқон   деб   номланган   турунж   нақши жуда кўп ишланади. Гиламлар ҳошиядор эстетик жиҳатдан чиройли ишланган бўлади. Нурота гиламлари эса ўзининг узун патлилиги, ўртача катталикда, сийракроқ тўқилиши билан ажралиб туради. Дастгоҳда қўлда тўқилган гиламлар ўзининг чидамлилиги, нафислиги, табийлиги ва сифати жиҳатидан ажралиб туради. Бу гиламлар юз йиллаб хизмат қилиши мумкин. Кўпгина мамлакатларда қадимдан қўлда тўқиб келинаётган гиламлар яхши ривожланган. Туркманистон, Грузия, Озарбайжон ва Арманистонда тўқилади. Гиламнинг тўқима, тикма ва бослла хиллари бор.Тўқима гиламда — гиламнинг гули тўқилади. Ўзбекистонда патли ва патсиз (палос) гиламлар тўқилади.

XIX асрнинг иккинчи ярми XX асрнинг бошларида яшаб ижод этган тараққийпарвар ижодкорлардан бири Нодим Намангонийнинг ҳаёти ва ижодига ўрганиш ўз давриёқ эътибор берила бошланган. Чунончи, «Баёзи Нодим», «Туҳфатул-обидин» ва “Анисул ошиқин», «Баёзи Муҳалло» каби бир қанча баёзларда шоир ижодидан намуналарни учратамиз. 1940-45 йилларга келиб ўзбек адабиётшунослигида шоир ҳаёти ва ижодига бўлган эътибор орта бошлади. Шўро даврида Нодимнинг шеърий мероси дастлаб О.Шарафиддинов томонидан 1945 йилда тузилган «Ўзбек адабиёти тарихи хрестоматияси» орқали кенг ўқувчилар оммасига етказилди. Кейинроқ Т.Н.Қори Ниёзийнинг «Совет Ўзбекистони маданияти тарихидан очерклар» (1955) асари, Ғ.Каримовнинг 1958 йилда Муқимий «Танланган асарлар»нинг нашрига ёзган шарҳи, 1960-63 йилларда Ғ.Каримов ва А.Турсуновларнинг Нодим Намангоний ҳаёти ва ижодининг турли жиҳатларига бағишланган бир неча мақолалари эълон қилинди. Ўтган асрнинг 60- йиллари ўрталаридан бошлаб эса Нодим ҳаёти ва ижоди мактаб ва олий ўқув юртлари дарслик, қўлланмаларига киритилди. Жумладан, 1968 йилда нашр қилинган “Ўзбек адабиёти”нинг 5-том, 2-китобида Нодим Намангоний ҳаёти ва ижодига алоҳида фасл ажратилган. 1980 йили босилиб чиққан беш томлик  “Ўзбек адабиёти тарихи” дарслик китобининг 5-томида ҳам  “Сулаймон Улуғхўжа ўғли Нодим” деб аталувчи  махсус қисм мавжуд. Аммо шоир ижодини оммалаштириш ва нашр эттириш шўролар даврида анчайин кечикиб – 1964 йили амалга оширилди.

O’zbek halq cholg’u asboblaridan yana biri naydir. Nay asbobining paydo bo’lishi ham qadim o’tmishga borib taqaladi. Qadimgi Sharq  madaniyati quchog’ida o’zbek halq cholg’ulari shakllandi. Ular ko’p asrli taraqqiyot davomida, o’ziga xos xususityalarini, tovush tusini saqlab qoldi. Tuzilishlari o’zgarmagan holda nay, surnay, karnay, bo’lamon va boshqa puflab chalinadigan musiqa asboblari an’anaviy shakllarda bizgacha yetib keldi.  Nay cholg’usi  nafaqat O’zbekiston va Tojikistonda, balki Buryati, Mangoliya Respublikasi, Xitoyda ham keng tarqalgan. Bu cholg’u turli mamlakatlarda turlicha nomlanadi. Masalan: O’zbekiston va Tojikitonda nay, Buryat va Mangoliyada limba, Xitoyda li deb yuritiladi. Nay musiqa asbobi yakka cholg’u, ansambl va orkestrlarda chalinadi. Ovoz hajmi kengligidan, xalq kuylarida, maqomlarda, ansamblda ko’proq yetakchi vazifasini bajaradi. Tuzilishiga ko’ra barmoqlar bilan berkitiladigan olti teshikcha, diotonik tovushqatorga ega bo’lib, umumiy ovoz hajmi birinchi oktava lya dan to’rtinchi oktava re gacha. Notalar skripka kalitida yoziladi. Barmoqlar bilan teshikchalarni to’la yoki yarim berkitish, yarim yoki butun tonlikni tashkil etadi.  Turlicha puflash yo’li bilan esa,  baland-past tovushlar chiqaziladi. Nayni puflaydigan teshigi va barmoqlar bilan yopadigan birinchi teshikcha o’rtasida yana bir teshikcha bo’lib, bunga yupqa qog’oz yopishtiriladi (bu asosan Xitoyda qo’llaniladi). Bu uslub tovushni to’lqinlantirib chiqarishga yordam beradi. Nayning ikkinchi uchida doimiy ochiq turadigan to’rtta teshikcha (ikkisi ikki yonda va qolgan ikkisi ort tomonda) ayrim pardalardagi tovushlarni yumshatib berish uchun xizmat qiladi. Nayning umumiy uzunligi 500-600 mm bo’lib, yog’ochdan, g’arovdan, qamish va misdan yasaladi. Shunga ko’ra «Yog’och nay», «Mis nay», «G’arov nay» deb ataladi. So’ngi yillarda nayni kichraytirilib ishlangan turi qo’llanila boshladikim, bu kichik nay «Nay pikkola» deb ataladi. Nayning ovozi juda yoqimli. Bu asbob ikki holatda, ya’ni o’tirib va tik turgan holatda ijro etiladi. Nay fortepianoning yoki chang asbobining lya notasiga sozlanadi.

Тош ўймакор усталарнинг асосий иш материалидир. У мустаҳкам, узоққа чидайдиган ва чиройли бўлиши керак. Тошдан қурилган нарсалар бир қанча асрлар давомида яшамоқда. Уни қайта ишлаш ва ундан бирор нарса ясаш қийин, кишидан сабр-тоқат талаб қилади.

Археологик топилмалар ва архитектура ёдгорликларини безашда қадимдан ишлатилиб кели-наётганлигининг далилидир.

Тош ўймакорлигида ишлатиладиган тошлар ўрни, мақсади ҳамда вазифасига қараб юмшоқ, ўртача қаттиқликдаги ва қаттиқ бўлади.

Юмшоқ тошларга — гипстош, талькохлорит,  оҳактош ва бошқалар; ўртача қаттиқликдаги тошларга — оникс, порфир, оҳакли мармар ва қаттиқ тошларга эса — лазурит, амазон тоши, агат (халцедон), малахит, жадент, нефрит, яшма ва бошқалар киради. Бу материаллардан қозон, кўза, лаганлар ясалиб унга ажойиб ўйма нақшлар билан жило берилган.

Экология – атроф-муҳит ҳақидаги билим, инсон яшаб турган муҳитдан то ер юзидаги масштаблар ва ўзи ҳақидаги билимларни ўз ичига олади. Айнан экомузейда “музейга оид” ва “ҳаётий тириклик” ўртасидаги мувозанатга эришиш мумкин. XX аср бошларида маҳаллий кўринишни сақлаш анъанаси  тарихий муҳит – меъморий ёдгорликлар, ансамбллар, тарихий-маданий ёдгорликларни умулаштирарди.        Табиатдан фойдаланишнинг экологик тарихий шакллари ўзида тарихий-маданий мероснинг бир бўлагини акс эттириб, музейлаштириш объекти хисобланади. Замонавий маданиятга киритилишини англатувчи маданиятнинг «табиий» мавжудлиги белгисидир. Ҳозирги кунда, бизнинг кўз ўнгимизда баъзи бир ананавий музей-қўриқхоналарининг экомузей йўналишида эволюцияланиб, кўплаб музейларнинг ўтиш, оралиқ шакллари вужудга келмоқда. Анъанавий музейларни демократизациялаш ва янги йўналишлар яратиш “экомузей” атамасини келтириб чиқарди. Бу ҳолатда урфодатларнинг тикланиши жамиятнинг талаб ва истагидан келиб чиқиб, ананавий маданиятга хос бўлган қадриятларни шакллантириши мумкин. Шунингдек, бугунги кунда экомузейларда атроф-муҳитни ўрганиш, хўжалик фаолияти шакллари, болаларнинг тарбияси, оилавий муносабатлар ва бошқа жиҳатларни ўз ичига олган синтетик ва миллий удумлар яхлитлигини яратиш имкониятлари вужудга келмоқда. 

Namangan viloyati tarixi va madaniyati davlat muzeyi  o`zining yangilanish davrini boshdan o`tkazmoqda. Bir yuz besh mingdan ortiq asori-atiqaga ega bo`lgan muzeyimiz respublikamiz muzeylari ichida oldingi o`rindan birini egallab turgani albatta bizni quvontiradi.

Muzeyga kelgan ziyoratchilardan bitta tilagimiz shuki, u muzey eksponatlarida san`at asarlaridan, o`tmish asori-atiqalaridan , ajdodlarimiz qoldirgan kitoblardan zavq olish , undan chuqur mutaassir bo`lish uchun kelsa. Ko`z o`ngida namoyon bo`lgan moziy darsxonasi ta`sirida mutloqo yangi odatga aylanmasada , ezgu his tuyg`ular to`lqiniga g`arq bo`lgan xolda muzey zallarini tark etsa deymiz.

Tomoshabin ziyoratchining ham turlicha bo`lgani qiziq. U qadar talabchan bo`lmagan tomoshabinga ekspozitsiyaga qo`yilgan eksponatlar qanchalik qiziqarli bo`lsa shuncha yaxshi , lekin talabchan ziyoratchilarning diqqatini jalb etish oson emas. Negaki asori-atiqalar ekskursiya olib olib borilayotgan ilmiy hodimning ma`ruzasi uning qalbida aks-sado uyg`otganini sezmasligi kerak. Zero xar qanday eksponat o`zining qiziqarli tarixi orqaligina kishi diliga chuqur singib, unda uzoq vaqt saqlanib qoladi. Tomoshabin bunday ta`sirotni bir necha kun , haft va balki undan ham ko`proq vaqt unitilmaydi. Masalan, o`ng ming yillar oldin qirilib ketgan sut emizuvchi xayvonlarning vakili karkidonning (ilmiy nomi Indikateriy) bosh suyagi , yoki, bir necha o`n ming yillar oldin viloyatimiz atrofida (Pop, Munchoqtepa) yashagan odamlarning qamishdan yasalgan tobut va mayitning qoldiqlarini ko`rish va uning tarixidan mutaassir bo`lish, bir-biridan ta`sirli tasviriy san`at asarlarini yutoqib tosha qilib toshosha qilish bir umr esdan chiqmaydi.

“Pichog’ sanati tarixi”— O‘zbekistondagi eng mashhur va qadimiy hunarmandchilik mahsulotlaridan biri hisoblanadi. U asosan Namangan viloyatining Chust tumanida yasalanadi va xalq orasida sifatli, o‘tkir, nafis pichoqlari bilan tanilgan.

Chustda pichoqsozlik hunari qadim zamonlardan beri mavjud. Bu hududda pichoq yasash san’ati ustoz-shogird an’anasi orqali avloddan-avlodga o‘tib kelgan. Chust hunarmandlari yasalgan pichoqlarini O‘rta Osiyo bozorlarida sotishgan, hatto xorijga ham olib chiqilgan.Ko‘pincha po‘latdan yasaladi. Zamonaviy ustalar zanglamaydigan po‘lat yoki maxsus temperlangan po‘latlardan foydalanadilar.Dastalar turli materiallardan yasaladi, masalan:Chust pichoqlari ko‘pincha o‘ymakorlik, naqshlar, yoqa qismidagi mis, guruch yoki kumush qoplamalar bilan bezatiladi. Ba'zilari esa tig‘ qismida naqshlar, arab yozuvlari yoki milliy ornamentlar bilan bezatilgan bo‘ladi.Chust ustalari faqatgina kichik pichoq emas, balki katta xanjar, pichoq-to‘sin yoki hatto qilichga o‘xshash asboblarni ham yasashadi.

Mehmon atamasi fors tilidan olingan bo’lib “tashrif buyuruvchi “ degan ma’noni anlatadi. O’zga  xonadon , mahalla, yurtga samoviy rishtalarni bog’lash, ezgu niyat va ishlarni amalga oshirish maqsadida tashrif buyuruvchi shaxs . mehmon kelishini xalqimiz ezgulik , yaxshilik ramzi deb hisoblaydi. Malumki xar qanday jamiyatda yashayotgan kishilar bir birlari bilan moddiy va manaviy munosabatlarga kirishadi. Ma’naviy aloqalarning bir qirrasini mehmon mezbonlik munosabatlari tashkil etadi.    Odamlarning bir - biri bilan bordi - keldi   qilishi , muloqotda bo’lishi, bo’lishi , bir biriga , mehr-oqibat, muruvvat ko’rsatishi , mehmonlik va mezbonlik aloqalarini bog’lash lari insoniy fazilat hisoblanadi. Mehmondo’stlik O’zbek xalqining ming yillar mobaynida tarkib topib , tajribasidan o’tib barchaga manzur bo’lgan progressive va demokratik xarakteridagi an’anasidir.mehmon kutish yuksak odob,axloq, nafosat, umumiy olganda, manaviyat maktabi hisoblanadi . mehmondo’stlik orqali do’stlik, o’rtoqlik, odamgarchilik, insonparvarlik tuyg’ularini shakllantiradi.

Muzeylar insoniyat sivilizatsiyasi rivojida muhim o‘rin tutadigan muassasalardan biridir. Ular qadimiy yodgorliklar, san’at asarlari, tarixiy hujjatlar va madaniy boyliklarni to‘plab, saqlab, keyingi avlodlarga yetkazadi. Bugungi kunda dunyo bo‘ylab millionlab odamlar muzeylarga tashrif buyurib, o‘tmish bilan yuzma-yuz kelish imkoniga ega bo‘lishmoqda.

Muzeylarning asosiy vazifasi – ilmiy, ma’rifiy va tarbiyaviy faoliyat olib borishdir. Har bir eksponat – bu o‘ziga xos tarixiy guvoh, o‘tmishdan hozirgi kungacha yetib kelgan nodir bir xazina. Masalan, qadimiy qurollar, arxeologik topilmalar yoki milliy liboslar orqali ajdodlarimizning hayot tarzi, urf-odatlari va dunyoqarashi haqida muhim ma’lumotlarga ega bo‘lamiz. O‘zbekiston hududida joylashgan muzeylar, jumladan, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Samarqanddagi Afrasiyob muzeyi yoki Xivada joylashgan Ichan qal’a muzeyi, yurtimizning boy tarixiy merosini namoyon etuvchi muhim maskanlardir. Bu muzeylar orqali yosh avlod vatanga bo‘lgan mehrini kuchaytiradi, tarixni anglab yetadi va uni qadrlashga o‘rganadi.So‘nggi yillarda muzeylar zamonaviy texnologiyalar bilan boyitilmoqda. Virtual ekskursiyalar, multimedia ko‘rgazmalari va interaktiv dasturlar orqali muzeylar yanada jozibali va tushunarli bo‘lib bormoqda. Bu esa, ayniqsa, yoshlar orasida tarixga bo‘lgan qiziqishni oshirmoqda."Muzey" so‘zi qadimgi yunoncha "mouseion" so‘zidan olingan bo‘lib, "ilhom parilari maskani" degan ma’noni anglatadi. Dastlabki muzeylar qadimgi Gretsiyada tashkil etilgan bo‘lib, u yerda asosan ilm-fan, san’at va adabiyotga oid asarlar jamlangan. O‘rta asrlarda esa ko‘proq qirollar va boy zodagonlar o‘z kolleksiyalarini yig‘ib, shaxsiy galereyalar sifatida saqlaganlar. Ammo XVIII-XIX asrlarda bu kolleksiyalar ommaga ochila boshladi va hozirgi zamonaviy davlat muzeylari paydo bo‘ldi.

Ганчкорлик Ўзбекистон меъморчилик-безак санъатининг қадимий турларидан бири бўлиб, ХХ асрга келиб Хива, Бухоро, Тошкент, Самарқанд, Андижон, Наманган, Қўқон каби шаҳарлари унинг асосий марказларидан ҳисобланади.

Ганчкорлик санъати халқ амалий-безак санъатининг бошқа турларига қараганда, меъморчилик санъати билан узвий боғлиқ. Чунки ганчкорлик азалдан сарой, масжид ва мадраса бинолари ҳамда бадавлат шаҳарликларнинг уй-жойларини безаб турган. Дастлаб, қурилишларда маҳаллий мактабларга хос анъаналар билан боғланиш кучли бўлган.

Бухоро мактаби ганчкорлигининг техник жараёни бирмунча мураккаб, ишловларнинг ноёб услублари ва ранг-баранг оҳанглари билан ажралиб туради. Самарқанд усталарининг ишлаш услублари Бухоро ганчкорлигига яқин бўлиб, мураккаб ганчнинг сталактит услуби орқали деворлар юқори бурчакларини ўйма нақшли панно безатилиши билан ажралади. Тошкент мактабида кенг тарқалган ўсимлик-ислимий композициялар фарғоналик усталарнинг ишларига яқин бўлиб, кўпинча "ўсимлик занжири" туркумидаги нақшларни ташкил этади. Қўқон ва Хива ганчкор усталарининг ишлари мураккаб ораста киёфали хандасавий нақшлари – гирихлар билан бой.

Сўфизода адабиёт даргоҳига 90-йилларда кириб келди. 1893-1898 йилларда Қўқонда яшаб, Муқимий тўгарагида фаол қатнашиши шоирнинг дунёқарашининг шаклланишида, бадиий маҳоратининг ўсишида ўзига хос мактаб бўлди. Жуда қисқа муддат ичида оддий пичоқчи Эгамберди Сўфининг ўғли Муҳаммадшариф «Ваҳший», «Сўфизода» тахаллуслари билан бутун Фарғона водийсида шуҳрат топди. Лекин ижтимоий тузум ҳомийларини шарманда қилувчи ҳажвиялари шоир бошига катта ташвиш олиб келди. Уни «даҳрий» деб эълон қилдилар. Унга «беадаб», «бадасл» деган тавқи лаънат тамғаси босдилар. Бу  ҳали ҳаммаси эмас эди. Уни қатл этишни лозим топдилар. Шоир қочишга ва натижада 1900-1913 йилларда она диёридан узоқда дарбадар ҳаёт кечиришга мажбур бўлди. Ўрта Осиёнинг бутун шаҳарларини кезиб чиқди. Тифлис, Баку, Арабистон, Ҳиндистон, Туркияда бўлди. Бироқ шоир қаерда бўлмасин, барибир она диёрига қайтишдан умид узмади. У ўз шеърлари билан Кавказ ва Оренбург матбуотида, Тошкентда чиқадиган «Туркистон вилоятининг газети», «Садойи Туркистон» газеталарида фаол қатнашиб турди. Ниҳоят, 1913 йилнинг охирларида Чустга қайтиб, янги усулдаги мактаб очди.

Тарихий тараққиёт жараёнида вужудга келадиган,аждодлардан авлодларга мерос бўлиб ўтадиган,кишиларнинг маданий ҳаётига таъсир ўтказадиган тарихий анъаналарнинг халқ оғзаки ижодининг пайдо бўлишидаги таъсири каттадир.Тарихий анъаналар ҳаётнинг турли жиҳатларини ўзида акс эттириб,кўпроқ урф-одатлар ва маросимларда номоён бўлади.Бундайин турли қадимий анъаналар миллат ва элат ижтимоий ҳаётида тарихий ворислик асосида ҳар бир даврда сайқалланиб,кейинги авлодларга узатиб келинмоқда.Тарихий анъаналаримиз турли-туман бўлиб,уларда турли даврларда турлича бўлган хусусиятлар мажассамлашган.Лекин тарихий анъаналар қайси бир даврда яратилганлигидан қатий назар,маданий ва маънавий-ахлоқий хусусиятларни ўзида жаму – жам этганлигини кузатиш мумкин.Шунингдек у миллатларни ёки халқни бирлаштириш,авлодларни ўзоро боғлаш,жамиятда умумий бирлик ва ҳамжиҳатлиликни таъминлаш воситасидан бири ҳиссобланади.Шунингдек тарихий анъаналарда ахлоқий ва маданий қирраларнинг бетакрорлиги, муайян халқ,миллат ёки элат ҳаётининг ўзига ҳослиги мавжуддир. 

 Ҳар бир халқ тарихини  ва маданиятини,туб миллий ўзликни ифода этадиган қадриятлари энг муҳим тарбия воситаси ҳиссобланади.Юртимизнинг ҳар бир гўшасида,аждодларимиз томонидан яратилган моддий ва номоддий бўлган маънавий бойликлар замирида битмас-тугалмас хазина-ёшларимизни онгига сингдириладиган,уларни баркамол авлод қилиб тарбиялайдиган энг  бебаҳо омиллардан биридир.Бугунги кунда миллий маънавиятни юксалтиришда та- рихий,азалий қадрият  ва мерос,маданий бойликлар,кўхна тарихий ёдгорлик ҳиссобланган масканларимиз муҳим омиллардандир.Маънавиятга дахилдор бўлган ҳалоллик,поклик,мардлик,саховат,камтарлик,инсоф-диёнат каби кўп фазилатлар ҳаётнинг нафақат ўзаги,балки бош бўғини бўлиши керак.Чунки бу маънавият–инсоннинг руҳан покланиши, илм олган сари қалбан терранликка сари улғайиши,комил инсонни ички дунёсини,уни иродасини янада бақуват қилиб,унинг кўнглида Ватанга садоқат яхлитлигини таъмин этадиган беқиёс куч-қудрат эканини барчамиз юракдан англай олиш муҳимлигини тушуниш, билишимиз зарурдир.Асрлар давомида бизга маълум бўлмаган тарихнинг зарварақларида пинҳона ётган қадриятларимиз,жуда ноёб бўлган қўлёзма асарларимиз,қадимий ёдгорликларимиз,илму фанимизга,унинг асосий ўзаги бўлган маънавиятимиз ривожига таъсирини бугунги кун олимларимиз,илмий тадқиқотчиларимиз теран ўрганиши ҳозирги куннинг муҳим даврни талабига айланиб бормоқда.Мамлакатни иқтисодий мустақиллиги билан биргаликда   миллий ўзлиги ва миллий мустақиллигини сақлаш,жамоатчиликни ўзгармас қадриятларини англаши шу асосда тарбияланган миллий қадр-қимматлари  туйғуларини ҳам давлат суверенитетининг асосий бўлган пайдеворидан бири ҳиссобланади.Бугунги кунда Ўзбекистоннинг бебаҳо моддий ва бадиий турли бойликлари,давлатчилик манбаалари,маънавий-ахлоқий  кўп урф-одатлари мамлакатимиз ташриф қоғозига айланган десак муболаға бўлмайди.

Тасвирий санъатда сурат орқали сийрат очиб берилсагина ҳақиқий санъат асари  яралади. Ушбу икки унсур бир- бири билан шу қадар боғлиқки,бетакрор басталанган куй ва гўзал ижро уйғунлигидаги мусиқа кабидир. Ижодий йўли борлиқ сийратини тасвирлаш билан боғлаган Иброхим Валиҳўжаев Ўзбекистон замонавий тасвирий санъатининг ўзига хос  намоёндаларидан бири  бўлиб, ўз ижоди орқали барча мухлисларини қалбидан жой олиб келмоқда.

У Наманган тасвирий санъатига ўзининг  янги  ўзига  хос  мактаби  билан  бирга  кириб  келган  иқтидорли   рассомлардан  биридир.  Ўрта  мактабни  тамомлагач  Маннон  Уйғур  номли  театр- рассомчилик  олий  ўқув  юртига  ўқишга  кириб,.уни  1993  йил  тамомлади .Сўнгра  шу  олийгохда  ранг-тасвир  буйича дарс берди. Бир қатор ўзига хос  шогирдлар етиштирди. Ўз касбига бўлган иштиёқи баландлиги сабаб  1993 йилда  Наманган  шахрида  Тумор  галереясини  ташкил  этди.   И. Валихўжаев ташкилотчи  раҳбар  ҳамда ижодкордир.   Рассом  ранг-тасвир  санъатининг  портрет,.  майиший  жанрларда  ижод қилмоқда.  Унинг  ижодий  ишлари  Республика Тошкент,  Оққўрғон,Наманган вилояти  ва  чет  эллар  Канада, Италия, Германия, Великобритания, Франция, США  Филиппия, Корея  ҳамда бошқа  мамлакатларнинг  нуфузли  музейларидан , хусусий коллекциялардан ва галареялардан ўрин олган  .   И.  Валихўжаев         1992йилда  рассомлар  уюшмасига. 1997 йилдан  Ўзбекистон  Бадий  Академияси  ижодкорлар  уюшмасига  аъзо бўлди. Унинг  юксак  диди   ҳаммадан   айрича мушоҳадаси ўз   асарларининг  фалсафий  ғоялари  билан  суғорилган.  И.  Валихўжаевнинг “ Аёллар. Дуппилар. Суҳбат.  Беклик. Осиёлик  аёл. 

Abstract: This article explores the transformation of traditional education systems brought about by the digital era. The introduction of digital technology has revolutionized educational paradigms by implementing innovative teaching methods, enhancing accessibility, and creating interactive learning environments. Through a thorough analysis of recent studies and empirical data, this article investigates the objectives and methods of the digital revolution in education. Key findings reveal benefits such as heightened student engagement and personalized learning, along with challenges like the digital divide and the need for updated teacher training. The conclusion underscores the necessity for a balanced integration of digital tools within traditional education to maximize their advantages while minimizing drawbacks. By assessing the current landscape and forecasting future trends, this article offers insights for educators, policymakers, and stakeholders aiming to effectively navigate the digital shift.

Ҳозирги замонда ҳам ҳудди шундай, биз музейлар одам санъатини идрок этишини радикал равишда ўзгартириб юборганини эсдан чиқардик.

Мальро учун музейнинг аҳамияти шундан иборатки, унинг экспонатлари санъатга қизиқувчилар учун доим очиқ. Унинг эстетикасида ҳаёлдаги музей эгаллайди. У барча даврлардаги халқлар санъат асарлари репродукциясининг коллекциясидир. Худди ана шу репродукцияда нодир, ноёб нарсаларга янги ҳаёт бағишланади. Бадиий репродукциялар тарқалиш туфайли Мальро фикрича, ҳозирги томошабин дунё саъатининг барча меросини “Ҳаёлдаги музей”га бирлаштириш имкониятига эга бўлади. 

Наманган вохаси жаҳон фани юксалишида залворли ўринга эга бўлган алломаларни камол топтирган  диёрдир. 8-аср охирида мамлакат пойтахти Ахсида туғилиб ўсган Аҳмад Фарғоний фалаккиёт, риёзиёт ва жуғрофия фанлари ривожига улкан улуш қўшди.Шарқда Хосиб, Оврўпада Алфраганус номи билан машхур бўлди. Поп шаҳридан X асрда йирик шайх ва донишманд Умар Боб Фарғоний етишиб чиқди. Чунончи, Мавлоно Лутфилло Чустий--Нақшбандий тариқатининг атоқли вакили мақомига етган, Қашкарда пешволик қилган Хидоятулло Офоқ Хўжа Махдуми Аъзам Косонийнинг эвараларидандир.

Ана шундай алломаларни бағрида вояга етказган диёрнинг аждодларининг оғиздан-оғизга ўтиб, бизгача етиб келган бой маданий мероси борки, улар нафақат фарзанд тарбиясида, балки бутун омма маънавияти юксалишига хизмат қилувчи бебаҳо меросдир. Бундай меросларни ёзиб олиб, ўрганиб,халққа тақдим этишда ҳамюртимиз, фольлоршунос олим Муродов Малик Муродовичнинг меҳнатлари беқиёсдир.У  ижодий даврида 200 дан ортик мақола, эртак ва достонлар ёзди.

Avesto zardushtiylikning asosiy manbasi va muqaddas kitobi hisoblanadi. U Apatsak, Ovitso, Ovutso, Avesto, Avatso kabi shakllarda ham ishlatib kelingan. Avesto O`rta Osiyo, Eron, Ozarbayjon xalqlarining islomgacha davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, diniy qarashlari, olam to`g`risidagi tasavvurlari, urf-odatlari, ma`naviy madaniyatini o`rganishda muhim va yagona manbadir. Uning tarkibidagi materiallar qariyb ikki ming yil davomida vujudga kelib, avloddan-avlodga og`zaki tarzda uzatilib kelingan.  Zardushtiylik dini rasmiy tus olguniga qadar Avestoning bo`laklari Turon va Eron zamini xalqlari orasida tarqalgan. Ushbu – Axura-Mazdaning Zardusht orqali yuborilgan ilohiy xabarlari deb hisoblangan bo`laklar turli diniy duolar, madhiyalar sifatida yig`ila boshlangan. Bular Zardushtning o`limidan keyin kitob holida jamlangan va «Avesto» – «O`rnatilgan, qat`iy qilib belgilangan qonun-qoidalar» deb nom olgan.  Bu qadimiy yozma manba bizgacha to`liq holda yetib kelmagan. Avesto haqida Abu Rayhon Beruniy (v. 1048 y.) shunday yozadi: «Yilnoma kitoblarida bunday deyilgan: podshoh Doro ibn Doro xazinasida [Avestoning] 12 ming qoramol terisiga tillo bilan bitilgan bir nusxasi bor edi. 

Maryam Sultonmurodova 1919 yildan Toshkentdagi maorif maktab gimnaziyasida o‘qiydi. Shundan so‘ng oliy maʼlumot olish maqsadida 1920-21 yillarda Orenburg tatar pedagogika institutida o‘qiydi. 1921 yil yozgi taʼtilda Xorazmga kelgan Maryam Xorazm kompartiyasi Markaziy Kengashida avval adabiy bo‘limga, so‘ng ayollar bo‘limiga rahbarlikka tayinlanadi. Maryam bu vazifaga kirishadi. Biroq, og‘ir tarixiy sharoit va qiyinchiliklar unga ko‘nglidagidek ishlash imkonini bermadi. Natijada 1922 yil iyulda Toshkentga kelib, O‘rta Osiyo davlat universitetining Ishchi fakultetiga hujjat topshiradi. 1922 yil oktyabrida Maryam Sultonmurodova Buxoro hukumati tomonidan Germaniyaga o‘qish uchun yuborilayotgan talabalar safiga kiritiladi. Xorazm Xalq Respublikaning Moskvadagi muxtor vakilligi xodimi Karim Safayev yordamida Maryam xorij uchun pasport olib, Leningradga boradi. Leningrad portidan Xayrinisa Majidxonova, To‘lagan Mo‘minovlar bo‘lgan guruh bilan paroxodda Germaniyaning Shtetsin shahriga yetib boradilar. Hech qachon ochiq dengizni ko‘rmagan sahro qizi paraxodga tushishi bilan u yerga yetib borguncha betob bo‘ladi.Maryam Sultonmurodova 1922-23 yillarda Berlin universiteti qoshidagi olti oylik tayyorlov kursida o‘qiydi. 1924 yil Darmshtadt shahridagi “Viktoriya” o‘qituvchilar seminariyasiga imtixon topshiradi. Darhaqiqat, xorij taʼlimi Maryamxonga oson kechmadi. Germaniyada tahsil olgan Sattor Jabborning Ertoy nomi bilan “Turkiston” gazetasining 1924 yil 2 sentyabr sonida eʼlon qilingan maqolasida bu to‘g‘rida shunday yoziladi: “...Xivalik Maryamxon moddiy tomondan yaxshi taʼmin qilinmagani uchun yo‘llarida ko‘p chatoqliklar ko‘radir. Chindan hayot xotini bo‘lmoq va Turkistonda qolg‘on opa-singillarimizning istiqboli uchun hech kim ko‘rsatmas qahramonlik qilib kelgan qimmatlik qizimizga Xorazm jumhuriyatimizning shunday sovuqqonlik bilan qarashig‘a Turkiston yoshlari taassuf etolmay turolmaydurlar”.

 

Annotatsiya: Globalizatsiya va raqamli transformatsiya jarayonlari sharoitida universitet bitiruvchilaridan nafaqat kasbiy bilimlar, balki samarali boshqaruv ko‘nikmalari ham talab qilinmoqda. Talabalarda boshqaruv kompetensiyalarini rivojlantirish — bu rejalashtirish, tashkil etish, motivatsiya berish, nazorat qilish va jamoa faoliyatini boshqarish qobiliyatlarini shakllantirish demakdir. Ushbu maqolada talabalarda boshqaruv ko‘nikmalarini rivojlantirishning nazariy asoslari, xalqaro boshqaruv tajribasidan kelib chiqqan holda samarali strategiyalari va istiqbollari yoritiladi.

Аннотация: Ушбу мақола ахборот-коммуникация технологияларидан фойдаланиб содир этилаётган порахўрлик жиноятларини фош этиш учун зарур бўлган рақамли издарга оиддир.

Мазкур мақолада муаллиф рақамли излар орқали ахборот-коммуникация технологияларидан фойдаланиб содир этиладиган порахўрлик ва бошқа жиноятларни фош этиш мумкинлигини таъкидлаб, уни ҳуқуқий ва техник томондан асослаб берган.

Аннотации: В статье рассмотрены вопросы развития системы стандартизации и нормативно-технического обеспечения в отрасли энергетики. Для достижения целей в энергетике необходим новый глобальный подход к производству, передаче, распределению, измерению, поставкам, накоплению и хранению возобновляемых источников энергии. Потребуется широкомасштабное внедрение систем стандартизации по интеграции технологий, таким образом, обеспечение энергоэффективности и энергосбережения.

Annotatsiya: Oliy ta’lim muassasalari milliy taraqqiyotning muhim bo‘g‘ini bo‘lib, ularning faoliyati sifatli va zamonaviy ta’lim ko‘rsatish, ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish hamda ijtimoiy va iqtisodiy salohiyatni oshirishga qaratilgan. Bu maqsadlarga erishishda moddiy-texnik bazaning yetarliligi, laboratoriyalar bilan ta’minlanganlik, axborot infratuzilmasi, kitob jamg‘armasi va o‘quv-materiallar muhim omillardir. Ushbu resurslar asosan davlat xaridlari orqali ta’minlanadi, shuning uchun davlat xaridlarining samaradorligi va ularning hisobini yuritish oliy ta’lim muassasalari uchun ustuvor vazifa hisoblanadi. Samaradorlikning pastligi ta’lim sifatiga, ilmiy natijalarga va moliyaviy barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli xarid jarayonlarini optimallashtirish, shaffof va hisobdor mexanizmlarga asoslangan tizimlarni joriy etish muassasaning barqaror rivoji uchun zarur.

Annotatsiya: Ushbu maqolada Hindiston Respublikasining mustaqillik yillaridan boshlab shakllangan tashqi siyosat tamoyillari – Panchsheel (Besh tamoyil), Nizolsiz harakat (Non-Aligned Movement), “Qo‘shni birinchi” (Neighbourhood First), “Sharqqa yo‘l” (Act East) va strategik avtonomiya – tahlil qilinadi. Metodologiyada adabiyotlar tahlili, rasmiy hujjatlar va siyosat hujjatlari, solishtirma tahlil hamda ekspert intervyulari usullari qo‘llanildi. Natijalar ko‘rsatadiki, bu tamoyillar Hindistonning mintaqaviy rahbarlik pozitsiyasini, global hamkorlik salohiyatini va milliy xavfsizlik muvozanatini saqlashni taʼminlashda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda.

Annotatsiya: Ushbu maqolada raqamli moliya tizimining jadal rivojlanishi va uning moliyaviy xizmatlar bozorida yuzaga keltirayotgan transformatsiyasi o‘rganiladi. Fintech kompaniyalar va an’anaviy banklar o‘rtasidagi raqobat tahlil qilinib, ushbu ikki institut o‘rtasidagi farqlar, o‘xshashliklar hamda ularning iqtisodiy samaradorlikka ta’siri ko‘rib chiqiladi. Maqolada, shuningdek, O‘zbekiston tajribasi rivojlangan davlatlar bilan solishtirilib, muammolar va istiqbollar tanqidiy baholanadi

Global dunyo va globallaShuv. Birinchi marotaba “globallaShuv” atamasi amerikalik iqtisodchi Teodor Levitt (Theodore Levitt) tomonidan 1983 yilda kiritilgan. GloballaShuv ostida T.Levitt yirik xalqaro kompaniyalarning mahsulotlarini sotishning alohida bozorlarini birlashtirilishini tuShunadi. Bugungi kunning global muammolari ostida sivilizatsiyaning kelgusidagi mavjudligi hal etilishiga bog‘liq bo‘lgan muammolar majmuini tuShunish hisoblanadi. Insoniyatning global muammolari - bu koinotning butun aholisining hayot bilan bog‘liq manfaatlariga oid bo‘lgan va hal etilishi uchun dunyoning barcha davlatlarining kuchlarini talab etuvchi muammolardir.

Annotatsiya: Ushbu maqolada arab va o‘zbek tillari o‘rtasidagi madaniy hamda lisoniy aloqalar tarixiy va lingvistik nuqtai nazardan o‘rganiladi. Asosiy e’tibor arab tilining o‘zbek tiliga diniy, axloqiy, ilmiy va ijtimoiy sohalardagi ta’siriga qaratiladi. Arab tili orqali o‘zbek tiliga kirib kelgan leksik birliklar, atamalar, yozuv tizimi va tafakkur shakllari tahlil qilinadi. Shuningdek, arab yozuvida yaratilgan asarlar, madrasalar va islomiy ta’lim orqali bu ta’sir qanday mustahkamlangani ko‘rsatib o‘tiladi. Maqola yakunida arab va o‘zbek tillari o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir zamonaviy davrda ham davom etayotgani ta’kidlanadi. Tadqiqot natijalari arabshunoslik, o‘zbek tilshunosligi va madaniyatshunoslik uchun nazariy va amaliy ahamiyatga ega.

Annotatsiya: Mantiqiy tafakkur bolalarning fikrlash tizimini shakllantiruvchi asosiy komponentlardan biri bo‘lib, sabab-oqibat munosabatlarini anglash, tasniflash, umumiy qoidalarni chiqarish va mustaqil xulosalar ishlab chiqish imkonini beradi. Boshlang‘ich taʼlim davrida ushbu qobiliyatlarni maqsadli rivojlantirish bolaning o‘qish, riyozat va kundalik hayotdagi muammolarni yechish qobiliyatini mustahkamlaydi. Maktab taʼlimining dastlabki bosqichlarida mantiqiy fikrlashni o‘stirish pedagogik jarayonning markaziy vazifalaridan biri hisoblanadi, chunki aynan shu davrda kognitiv strukturalar tez o‘zgaradi va yangi ko‘nikmalar mustahkamlanadi.