Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 23
SOVUQQONLI VA ISSIQQONLI UMURTQALILAR TUZILISHI
Daminova Fayoza Abdihakimovna
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Tabiiy fanlar kafedrasi oʻqituvchisi
Turayeva Sabrina Kamoliddin qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Pedagogika
fakulteti Biologiya yoʻnalishi 2- bosqich talabasi
Annotasiya:
Tabiatda yashovchi hayvonlar har xil muhit sharoitlariga moslashgan
bo‘lib, ularning fiziologik tuzilishida turli farqlar mavjud. Ayniqsa, tanadagi haroratni
boshqarish xususiyatiga qarab, hayvonlar sovuqqonli va issiqqonli deb ikki guruhga
ajratiladi. Ushbu bo‘linish hayvonlarning yashash muhiti, faoliyat davri va hayotiy
jarayonlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Maqolada ushbu ikki guruhga mansub umurtqali
hayvonlarning tuzilishi, o‘ziga xosliklari va farqlari yoritib beriladi.
Kalit soʻzlar:
Metabolizm, gomoyotermlar, poikilotermlar, ikki atrium, Anatomik
xususiyatlari, fiziologik xususiyatlar, Moslashuv Xususiyatlari, termoregulyatsiya, omon
qolish strategiyalar, ekstremal harorat, torpor.
Аннотация:
Животные, обитающие в природе, приспособлены к различным
условиям среды, и в их физиологической структуре имеются различные различия. В
частности, в зависимости от того, как они регулируют температуру тела, животные
делятся на две группы: холоднокровные и теплокровные. Это разделение напрямую
влияет на среду обитания, период активности и жизненные процессы животных. В
статье рассматриваются строение, особенности и различия позвоночных,
относящихся к этим двум группам.
Ключевые слова:
Метаболизм, гомойотермные животные, пойкилотермные
животные, два предсердия, анатомические особенности, физиологические
особенности, адаптивные особенности, терморегуляция, стратегии выживания,
экстремальные температуры, оцепенение.
Abstract:
Animals living in nature are adapted to various environmental conditions,
and there are various differences in their physiological structure. In particular, depending
on the nature of div temperature control, animals are divided into two groups: cold-
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 24
blooded and warm-blooded. This division directly affects the habitat, activity period and
life processes of animals. The article highlights the structure, characteristics and
differences of vertebrates belonging to these two groups.
Keywords:
Metabolism, homoeotherms, poikilotherms, two atria, Anatomical
features, physiological features, Adaptive Features, thermoregulation, survival strategies,
extreme temperatures, torpor.
Kirish:
Tabiatda uchraydigan barcha umurtqali hayvonlar ikki asosiy guruhga
boʻlinadi: sovuqqonli (poikilotermlar) va issiqqonli (gomoyotermlar). Bu tasnif ularning
tana haroratini qanday boshqarishiga, metabolizm darajasiga va yashash muhitiga bogʻliq
holda aniqlanadi. Har bir guruhning oʻziga xos anatomik va fiziologik tuzilmalari mavjud
boʻlib, ularning yashash tarzini va ekologik moslashuvchanligini belgilaydi.
Sovuqqonli umurtqalilar (poikilotermlar) organizm harorati tashqi muhit haroratiga
bog‘liq bo‘lgan hayvonlardir. Ya'ni ularning tanasi harorati atrof-muhit harorati o‘zgargan
sayin o‘zgarib turadi. Bu guruhga quyidagi sinflar kiradi. Baliqlar – Suvda yashovchi va
suzish uchun maxsus suyakli yoki tog‘ayli suzgichlarga ega. Amfibiyalar (ikkita hayot
tarziga ega hayvonlar) – Hayotining bir qismini suvda, boshqa qismini esa quruqlikda
o‘tkazadi. Sudralib yuruvchilar – Quruqlikda yashaydi, lekin organizmida teri orqali nafas
olish qobiliyati mavjud emas. Tuzilish xususiyatlari: Yurak odatda 2 yoki 3 kamerali
bo‘ladi (baliqlar – 2, amfibiyalar va sudraluvchilar – 3).Metabolizm darajasi past bo‘ladi,
ya’ni energiya sarfi kam. Sovuq havoda sust harakat qiladi yoki faolligini yo‘qotadi
(masalan, qishki uyquga ketadi).Teri odatda quruq yoki nam, ba’zida shilimshiq bilan
qoplangan bo‘ladi. Issiqqonli umurtqalilar:Issiqqonli umurtqalilar (gomoyotermlar) esa
o‘z tanasi haroratini tashqi muhitdan qat’i nazar doimiy ushlab turadi. Bu xususiyat
ularning faoliyatini turli sharoitlarda ham samarali davom ettirishga yordam beradi. Bu
guruhga quyidagilar kiradi.Qushlar – Tana harorati yuqori bo‘lib, uchish qobiliyatiga ega.
Yuragi 4 kamerali bo‘ladi.Sutemizuvchilar – Eng yuqori rivojlangan hayvonlar sinfi
bo‘lib, ko‘payish va bolalarini emizish xususiyatiga ega.Tuzilish xususiyatlari: Yurak 4
kamerali bo‘lib, kislorodga boy va kambag‘al qon aralashmaydi. Yuqori darajadagi
metabolizm tufayli tanada doimiy harorat saqlanadi.Tana tuk yoki pat bilan qoplangan
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 25
bo‘lib, issiqlikni saqlab qolishga xizmat qiladi. Asab tizimi rivojlangan, murakkab xatti-
harakatlar va ijtimoiy xulq-atvorga ega bo‘lishi mumkin.
Sovuqqonli hayvonlar tanasining harorati tashqi muhit haroratiga bogʻliq boʻladi.
Bular orasiga quyidagilar kiradi. Baliqlar, Amfibiyalar (suvda va quruqlikda yashovchilar),
Sudralib yuruvchilar. Tuzilishi: Sovuqqonlilarda yurak tuzilmasi oddiyroq (masalan,
baliqlarda ikki bo‘limli yurak, amfibiyalarda uch bo‘limli). Tana harorati tashqi muhitga
mos ravishda o‘zgaradi. Metabolizm darajasi past boʻlib, uzoq vaqt ovqat yemay yashay
oladi. Nerv tizimi va sezgi organlari odatda oddiyroq rivojlangan, lekin turga qarab farq
qiladi. Teri orqali nafas olish (ayniqsa amfibiyalarda) keng tarqalgan.Issiqqonli hayvonlar
tana haroratini doimiy darajada saqlay oladi, ularning metabolik faolligi yuqori. Bu
guruhga quyidagilar kiradi. Qushlar, Sut emizuvchilar. Tuzilishi: Murakkab yurak
tuzilmasi (to‘rt bo‘linmali yurak) orqali samarali qon aylanishi taʼminlanadi.Haroratni
boshqarish uchun terida ter bezlari, tuklar yoki patlar mavjud.Rivojlangan markaziy nerv
tizimi va murakkab sezgi organlari mavjud.Faol harakatlanadi, bu esa yuqori energiya talab
qiladi.Issiqlik ishlab chiqarish uchun yuqori darajadagi metabolizm mavjud.
Taqqoslash jadvali:
Belgilar
Sovuqqonli
Issiqqonli
Tana
harorati
Muhim
emas,
tashqi muhitga bogʻliq
Doimiy,
oʻzgaruvchan muhitda
ham barqaror
Yurak
tuzilishi
Oddiy
(2-3
kamerali)
Murakkab
(4
kamerali)
Metabolizm
Past
Yuqori
Faollik
darajasi
Muayyan muhitga
bogʻliq
Doimiy faol
Yashash
muhiti
Asosan iliq iqlim
Turli
muhitga
moslashgan
Sovuqqonlilarning Moslashuv Xususiyatlari. Sovuqqonli umurtqalilar ko‘pincha
iliq va nam muhitlarda uchraydi. Ular quyosh nuri yordamida tanasini isita oladi. Qishda
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 26
yoki sovuq sharoitlarda faoliyatini to‘xtatadi yoki qishki uyqu (gibernatsiya) holatiga
o‘tadi. Ba'zi misollar: Suvda yashovchilar (masalan, qurbaqalar) terilari orqali kislorod
so‘rib oladi.Sudralib yuruvchilar (masalan, kaltakesaklar) ertalab quyoshda isinib, so‘ng
ovga chiqadi.Issiqqonlilarning Moslashuv Xususiyatlari. Issiqqonlilar deyarli barcha iqlim
zonalarida yashay oladi. Ular atrof-muhit harorati past bo‘lsa ham tana haroratini muqim
ushlab turadi. Ba’zilarida qo‘shimcha moslashuvlar mavjud. Qushlar — patlar tana
haroratini ushlab turadi va issiqlik yo‘qotilishini kamaytiradi. Sut emizuvchilar — qalin
mo‘yna, yog‘ qatlami (masalan, kitlarda va ayiqlarda) issiqlikni saqlashda muhim
ahamiyatga ega.Energiya Talabiga Ko‘ra Farqi: Sovuqqonli hayvonlar kamroq ovqat bilan
uzoq yashay oladi, chunki ularning energiya sarfi past. Issiqqonlilar esa tana haroratini
barqaror ushlab turish uchun ko‘p oziq talab qiladi. Bu esa ularning Ko‘proq ov qilishiga,
Faolroq bo‘lishiga, Yaxshiroq rivojlangan a’zolarga ega bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Ko‘payish va Rivojlanish.Sovuqqonlilar odatda ko‘p tuxum qo‘yadi, lekin har doim ham
bolalari omon qolavermaydi. Issiqqonlilar esa kamroq avlod beradi, ammo ularni himoya
qiladi (masalan, qushlar uy quradi, sut emizuvchilar bolalarini emizadi va parvarishlaydi).
Sovuq qonli hayvonlar tana haroratini tartibga solish uchun tashqi muhit
sharoitlariga tayanadi. Ularning ichki harorati atrof-muhitga qarab o'zgaradi. Anatomik va
fiziologik xususiyatlar. Qon aylanish tizimi: Baliqlarning yuragi ikki kamerali (bir atrium
va bitta qorincha). Amfibiyalar va sudralib yuruvchilarning aksariyati uch kamerali
yurakka ega (ikki atrium, bitta qorincha). Metabolizm: Metabolizmning past darajasi;
kamroq oziq-ovqat va kislorod talab qilinadi. Nafas olish tizimi. Baliqlar nafas olish uchun
gillalardan foydalanadilar. Amfibiyalar gaz almashinuvi uchun ham o'pkadan, ham nam
teridan foydalanadilar. Sudralib yuruvchilar faqat amfibiyalarga qaraganda ancha
rivojlangan o'pkadan foydalanadilar. Asab tizimi: Issiq qonli hayvonlarga qaraganda
kamroq murakkab, lekin muayyan atrof-muhit ehtiyojlariga moslashgan. Haroratni tartibga
solish:a Tana haroratini tartibga solish uchun suzish yoki yashirinish kabi xatti-
harakatlarga moslashishdan foydalaning.
Issiq qonli umurtqalilar (Endotermlar): Misollar: qushlar, sutemizuvchilar. Issiq
qonli hayvonlar atrof-muhit sharoitlaridan qat'i nazar, doimiy ichki tana haroratini saqlab
turadilar. Anatomik va fiziologik xususiyatlar: Qon aylanish tizimi: To'rt kamerali yurak
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 27
(ikki atrium va ikkita qorincha) kislorodli va kislorodsiz qonni to'liq ajratish imkonini
beradi. Metabolizm: Tana issiqligini hosil qilish uchun yuqori metabolizm tezligi; ko'proq
oziq-ovqat va kislorod talab qiladi. Nafas olish tizimi: O'pka juda samarali; qushlar doimiy
havo oqimi uchun rivojlangan havo qop tizimiga ega. Asab tizimi: Yuqori rivojlangan
miya; rivojlangan sezgi organlari va o'rganish qobiliyati. Haroratni tartibga solish: Ichki
termoregulyatsiya mexanizmlari: terlash, titroq, patlar yoki mo'ynalar orqali
izolyatsiyalash va yog 'qatlamlari.
Moslashuvlar va omon qolish strategiyalari. Sovuq qonli umurtqali hayvonlar
ko'pincha ekstremal haroratlarda (masalan, qish uyqusi yoki torpor) uyqu holatiga kiradi.
Issiq qonli umurtqali hayvonlar fasllar davomida faol bo'lib qoladilar, ammo ularning
metabolizmini ta'minlash uchun ko'proq oziq-ovqat kerak.
Xulosa:
Sovuqqonli va issiqqonli umurtqalilar tuzilishidagi farqlar ularning yashash
tarziga, ekologik niyshlariga va rivojlanish bosqichlariga bevosita taʼsir qiladi.
Sovuqqonlilar atrof-muhit sharoitlariga qattiq bogʻlangan boʻlsa, issiqqonlilar haroratni
mustaqil boshqarish qobiliyati tufayli kengroq arealda yashay oladi. Har ikki guruh ham
tabiatda muhim ekologik rol oʻynaydi.Sovuqqonli va issiqqonli umurtqalilar tuzilishidagi
farqlar ularning yashash tarziga, ekologik niyshlariga va rivojlanish bosqichlariga bevosita
taʼsir qiladi. Sovuqqonlilar atrof-muhit sharoitlariga qattiq bogʻlangan boʻlsa, issiqqonlilar
haroratni mustaqil boshqarish qobiliyati tufayli kengroq arealda yashay oladi. Har ikki
guruh ham tabiatda muhim ekologik rol oʻynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Toʻxtayev N. T., Zoologiya, Toshkent: Oʻqituvchi, 2020.
2. Raven P.H., Johnson G.B., Biology, 11th edition, McGraw-Hill Education, 2016.
3. Begon M., Townsend C.R., Harper J.L., Ecology: From Individuals to
Ecosystems, 4th Edition, Blackwell Publishing, 2006.
4. Хейвуд Р., Общая зоология, Москва: Мир, 1988.
5. Wikipedia: Cold-blooded va Warm-blooded maqolalari (en.wikipedia.org)
6. Hikman, C. P. va boshqalar. Zoologiyaning integratsiyalashgan tamoyillari, 17-
nashr, McGraw-Hill, 2016 yil.
7. Kempbell, N. A., Reece, J. B. Biologiya, 9-nashr, Pearson Education, 2011 yil.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 28
8. Raven, P. H., Jonson, G. B. Biologiya, 11-nashr, McGraw-Hill Education, 2016.
9. Brusca, R. C., Mur, W., Shuster, S. M. Omurgasızlar, 3-nashr, Sinauer Associates,
2016.
10. Vikipediya: sovuq qonli, issiq qonli
