Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 17
GULLI O'SIMLIKLAR BO'LIMIGA XOS BO'LGAN SISTEMATIK
BELGILARNI ANIQLASH
Turayeva Sabrina Kamoliddin qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Pedagogika fakulteti Biologiya yo’nalishi 2-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada gulli o‘simliklar (Angiospermae) bo‘limiga xos
bo‘lgan asosiy sistematik belgilar tahlil qilinadi. Gulli o‘simliklarning tuzilishi, ko‘payish
tizimi, urug‘ va meva hosil qilishi, ikki xil sinfga (yopiq urug‘lilar: bir urug‘pallali va ikki
urug‘pallalilar) bo‘linishiga asoslangan morfologik, anatomik va fiziologik xususiyatlari
chuqur o‘rganiladi. Shuningdek, ular boshqa o‘simliklar bo‘limlaridan farqlanuvchi
evolyutsion va ekologik ustunliklariga ham e’tibor qaratiladi. Tadqiqot natijalari gulli
o‘simliklar sistematikasini o‘rganishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Gulli o‘simliklar, sistematik belgilar, angiospermae, morfologiya,
urug‘pallalilar, meva, urug‘, ko‘payish tizimi, sinflar, botanika, evolyutsion farqlar.
Аннотация:
В статье анализируются основные систематические признаки,
характерные для отдела цветковых растений (Angiospermae). Подробно изучаются
морфологические, анатомические и физиологические особенности цветковых
растений, основанные на их строении, репродуктивной системе, образовании семян
и плодов, а также разделении на два класса (покрытосеменные: однодольные и
двудольные). Также уделяется внимание их эволюционным и экологическим
преимуществам, отличающим их от других отделов растений. Результаты
исследования служат важной теоретической основой для изучения систематики
цветковых растений.
Ключевые слова:
Цветковые растения, систематические признаки,
покрытосеменные, морфология, семядоли, плоды, семена, репродуктивная система,
классы, ботаника, эволюционные различия.
Abstract:
This article analyzes the main systematic characters characteristic of the
flowering plants (Angiospermae) division. The morphological, anatomical and
physiological characteristics of flowering plants, based on their structure, reproductive
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 18
system, seed and fruit formation, and division into two classes (angiosperms:
monocotyledons and dicotyledons), are studied in depth. Attention is also paid to their
evolutionary and ecological advantages that distinguish them from other plant divisions.
The results of the study serve as an important theoretical basis for studying the systematics
of flowering plants.
Keywords:
Flowering plants, systematic characters, angiosperms, morphology,
cotyledons, fruit, seed, reproductive system, classes, botany, evolutionary differences.
Kirish:
Tabiatda mavjud bo‘lgan o‘simliklar hayoti xilma-xilligini aks ettiruvchi
muhim biologik guruhlar orasida gulli o‘simliklar (Angiospermae) o‘zining keng
tarqalganligi, morfologik va ekologik xilma-xilligi bilan alohida o‘rin tutadi. Ular butun
biosfera hayotida muhim rol o‘ynaydi, chunki ular nafaqat biosferaning asosiy yashil
massasini tashkil qiladi, balki odamzod hayoti uchun ham oziq-ovqat, dori-darmon, texnik
xomashyo va bezak manbai sifatida xizmat qiladi.
Gulli o‘simliklarning ajralib turadigan eng muhim belgilari – bu ularning yopiq
urug‘ga ega bo‘lishi, gullab ko‘payishi, meva hosil qilishi va murakkab ichki tuzilmalarga
ega bo‘lishidir. Ular boshqa o‘simlik bo‘limlaridan (masalan, yalang‘och urug‘lilar yoki
sporali o‘simliklardan) morfologik va anatomik belgilar, ko‘payish tizimi, hayotiy tsikl va
evolyutsion jihatdan sezilarli farqlanadi. Shu bois, ularning sistematik belgilari – ya’ni
biologik tasnifdagi asosiy farqlovchi xususiyatlarini aniqlash va o‘rganish nafaqat botanika
fanining nazariy asoslarini mustahkamlash, balki amaliy jihatdan ham muhim hisoblanadi.
Mazkur tadqiqotda gulli o‘simliklarga xos bo‘lgan asosiy sistematik belgilar –
ularning poya, ildiz, barg, gul, urug‘ va meva tuzilmalari, shuningdek, ikki asosiy sinf: bir
urug‘pallalilar (Monocotyledonae) va ikki urug‘pallalilar (Dicotyledonae) o‘rtasidagi
farqlar tizimli tarzda tahlil qilinadi. Shuningdek, ushbu belgilar ularning ekologik
moslashuvi va evolyutsion ustunliklarining sabablari bilan bog‘lab yoritiladi.
Bu mavzuni o‘rganish orqali o‘quvchi va tadqiqotchilar o‘simliklar olamining
xilma-xilligini tushunish, ularni to‘g‘ri tasniflash va tabiatdagi o‘rnini aniqlashda chuqur
bilimlarga ega bo‘ladilar.
Foydalanilgan adabiyotlar tahlili
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 19
Gulli o‘simliklar (Angiospermae) sistematikasini chuqur o‘rganish uchun biologiya
va botanika sohasida olib borilgan ilmiy tadqiqotlar, darsliklar va ilmiy-uslubiy
qo‘llanmalar muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Mazkur mavzu bo‘yicha ishlangan
adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, gulli o‘simliklarning asosiy belgilarini tahlil qilishda
ularning morfologik, anatomik, fiziologik va evolyutsion xususiyatlariga alohida e’tibor
qaratilgan.
Masalan, A.A. Fedorov tahriri ostida chop etilgan “Angiosperms: Evolution and
Classification” asarida gulli o‘simliklarning evolyutsion rivojlanish bosqichlari va ularning
tasnifiy farqlari keng yoritilgan. U yerda bir va ikki urug‘pallalilarning asosiy farqlari, gul
tuzilishi va ko‘payish organlarining turlicha rivojlanishi ilmiy asosda bayon qilingan.
X.X. Abdukarimov va Sh.Y. Raxmonqulov muallifligidagi “Botanika” (O‘zbekiston
Milliy Universiteti uchun darslik) asarida esa o‘zbek tilida gulli o‘simliklarning sistematik
belgilariga alohida bob ajratilgan. Unda o‘simliklarning tashqi tuzilishi (barg, poya, ildiz,
gul, meva) orqali ularni ajratish mezonlari aniq va soddalashtirilgan tilda bayon etilgan.
Shuningdek, M.G. Popov va V.L. Komarov kabi klassik rus botaniklarining ishlari
gulli o‘simliklar sistematikasining ilmiy asoslarini yaratishda muhim rol o‘ynagan.
Ularning tadqiqotlarida o‘simliklarni oilalarga, turkumlarga ajratish mezonlari, ayniqsa gul
tuzilishiga asoslangan klassifikatsiya ishlari asosiy o‘rin tutadi.
Z.I. Buxarov tomonidan yozilgan “O'simliklar morfologiyasi va anatomiyasi” nomli
darslikda esa gulli o‘simliklarning barg, poya, ildiz va gul tuzilmalarining ichki
(mikroskopik) tuzilishi bo‘yicha aniq ma’lumotlar keltirilgan, bu esa sistematik belgilarni
chuqur tahlil qilish uchun zarur manba hisoblanadi.
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, gulli o‘simliklar sistematikasini o‘rganishda
nafaqat tashqi belgilarga, balki ular orasidagi evolyutsion aloqadorlik va morfologik
tuzilmalar o‘rtasidagi bog‘liqliklarga asoslanilgan. Hozirgi kunda molekulyar biologiya va
genetika asosidagi tasnifiy yondashuvlar ham bu yo‘nalishni yanada rivojlantirmoqda.
Natija va muhokama
O‘rganish jarayonida aniqlanishicha, gulli o‘simliklar (Angiospermae) bo‘limining
boshqa o‘simliklar bo‘limlaridan ajralib turadigan bir qator asosiy sistematik belgilar
mavjud. Eng muhim xususiyat bu — urug‘larning yopiq bo‘lishi, ya’ni urug‘lar meva
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 20
ichida rivojlanadi. Bu belgi boshqa barcha o‘simliklardan farqli holda, angiospermlarga
xos evolyutsion yutuq hisoblanadi.
Shuningdek, gulli o‘simliklarning ko‘payish organi — gul bo‘lib, bu tuzilma
changlanish, urug‘lanish va meva hosil qilish jarayonlarini ta'minlaydi. Tadqiqot davomida
gul tuzilishining xilma-xilligi, ayniqsa, changchi va urug‘chining joylashuvi, gulbarglar
soni, simmetriyasi va joylashuvi asosiy sistematik belgilardan biri sifatida e’tirof etildi.
Gulli o‘simliklar ikki katta sinfga bo‘linadi: bir urug‘pallalilar (Monocotyledonae)
va ikki urug‘pallalilar (Dicotyledonae). Ushbu sinflar o‘rtasida quyidagi asosiy farqlar
aniqlangan:
Bir urug‘pallalilarda urug‘da bitta urug‘palla, parallel barg tomirlari, fibroz
ildiz tizimi, odatda uchlik gul qismlari bo‘ladi.
Ikki urug‘pallalilarda esa ikki urug‘palla, panjasimon barg tomirlari, asosiy
ildiz va uning yon ildizlari (taproot), gul qismlarining to‘rt yoki besh sonli bo‘lishi
kuzatiladi.
Muhokamada shuningdek, bu sistematik belgilar o‘simliklarni aniqlash va
tasniflashda o‘ta muhim rol o‘ynashi qayd etildi. Chunki aynan morfologik, anatomik va
reproduktiv tuzilmalar biologik tasnif uchun asosiy mezon hisoblanadi. Zamonaviy
biologik yondashuvlar esa bu belgilarni molekulyar darajada ham tekshirish imkonini
bermoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, gulli o‘simliklar yer yuzidagi flora tarkibining asosiy
qismini tashkil qiladi va ular boshqa o‘simlik guruhlariga qaraganda moslashuvchanligi
yuqori, yashash muhitiga tez moslasha oluvchi bo‘lib, turli iqlim zonalarida keng
tarqalgan.
Xulosa va takliflar
Xulosa:Tadqiqot natijalariga asoslanib, quyidagi xulosalarga kelindi. Gulli
o‘simliklar (Angiospermae) — hozirgi davrda yer yuzida eng keng tarqalgan, eng yuqori
darajada rivojlangan va xilma-xil o‘simliklar bo‘limidir. Ularning asosiy sistematik belgisi
— yopiq urug‘ va meva hosil qilishi, bu ularni boshqa o‘simlik bo‘limlaridan farqlaydi.
Gulli o‘simliklarning asosiy sistematik belgilariga gul tuzilishi, urug‘ va meva
shakllanishi, barg tomirlanishi, ildiz tizimi, poyaning ichki tuzilishi, va urug‘pallalar soni
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 21
kiradi. Ushbu belgilar ular orasidagi tasnifiy farqlarni aniqlashga yordam beradi. Gulli
o‘simliklar ikki sinfga — bir urug‘pallalilar va ikki urug‘pallalilarga bo‘linadi. Har ikki
sinf o‘ziga xos morfologik va anatomik belgilar asosida farqlanadi. Tadqiqot davomida
ushbu belgilar asosida o‘simliklarni aniqlash, tasniflash va ekologik moslashuvlarini
tushunish imkoniyati yanada aniqroq bo‘ldi.
Takliflar:
O‘quv jarayonida gulli o‘simliklarning sistematik belgilarini o‘rganishga
ko‘proq e’tibor qaratilishi, bu orqali o‘quvchilarda amaliy bilim va ko‘nikmalar
shakllantirilishi lozim. Botanika laboratoriya mashg‘ulotlarida gulli o‘simliklarning turli
oilalari, sinflari va strukturalari asosida amaliy tahlillar o‘tkazish tavsiya etiladi. Raqamli
texnologiyalar yordamida (masalan, mikroskop videotasvirlari, 3D modellar, interaktiv
xaritalar) o‘simliklarning tuzilmasini vizual ko‘rsatish samaradorligini oshiradi. Yangi
o‘quv adabiyotlarini yaratishda gulli o‘simliklar sistematikasining zamonaviy molekulyar-
genetik yondashuvlar asosidagi tasnifi ham inobatga olinishi kerak. O‘zbekiston florasiga
oid gulli o‘simliklar ro‘yxatini kengaytirish va ularni sistematik jihatdan o‘rganish
bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar kengaytirilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Абдукаримов Х.Х., Рахмонқулов Ш.Й. Ботаника. – Тошкент:
“Ўқитувчи”, 2020.
2.
Бухаров З.И. Ўсимликлар морфологияси ва анатомияси. – Тошкент:
“Фан”, 2018.
3.
Федоров А.А. (ред.). Жизня и классификация покрытосеменных
(Angiospermae). – Москва: Наука, 1987.
4.
Комаров В.Л. Определитель высших растений. – Ленинград: Наука,
1971.
5.
Попов М.Г. Ботаника: Систематика высших растений. – Москва:
Просвещение, 1984.
6.
Raven P.H., Evert R.F., Eichhorn S.E. Biology of Plants. – New York: W.H.
Freeman & Co, 2012.
7.
Judd W.S., Campbell C.S., Kellogg E.A., Stevens P.F. Plant Systematics: A
Phylogenetic Approach. – Sunderland: Sinauer Associates, 2016.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 22
8.
Soltis D.E., Soltis P.S., Endress P.K., Chase M.W. Phylogeny and Evolution
of Angiosperms. – Chicago: University of Chicago Press, 2005.
9.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 5-том. – Тошкент: “Ўзбекистон
миллий энциклопедияси” давлат илмий нашриёти, 2003.
