Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 397
17-20-ASRLARDA INGLIZ ADABIYOTIDA SHARQ MAVZUSI.
Ozoda Omonaliyeva Lutfulla qizi
Master’s student, NamSIFL Namangan
ozodaomonaliyeva8@gmail.com+998949171702
Advisor Erkulova Feruza Melikuziyevna
PhD, Associate professor
Namangan State Institute of Foreign Languages
named after Isxakhan Ibrat
Abstract:
Ushbu maqola 17-20-asrlarda ingliz adabiyotida Sharq mavzusining
rivojlanishini tahlil qiladi. Davr davomida G‘arb va Sharq o‘rtasidagi madaniy va siyosiy
aloqalar kuchayishi natijasida, Sharq tasvirlari o‘zgarib, yangi ma’nolarni keltirib chiqardi.
Maqola sharqiy obrazlarning dastlabki ekzotik tasvirlaridan boshlab, mustamlakachilik va
postkolonial tahlillarga qadar bo‘lgan jarayonni ko‘rib chiqadi. Asosiy mualliflar va
ularning asarlari orqali Sharq mavzusining ingliz adabiyotidagi ahamiyati va ta’siri tahlil
etiladi.
Kalit so’zlar:
Ingliz adabiyoti, Sharq, ekzotizm, mustamlakachilik, postkolonializm,
Edward Said, Rudyard Kipling, Salman Rushdie.
Key Words:
English literature, the East, exoticism, colonialism, postcolonialism,
Edward Said, Rudyard Kipling, Salman Rushdie.
Ключевые слова:
Английская литература, Восток, экзотизм, колониализм,
постколониализм, Эдвард Саид, Редьярд Киплинг, Салман Рушди.
Kirish
17-20-asrlar davomida ingliz adabiyotida Sharq mavzusi ko‘plab mualliflar va
asarlarda o‘z aksini topdi. Bu davrda G‘arb va Sharq o‘rtasidagi madaniy, siyosiy va
iqtisodiy aloqalar kuchayib, ingliz adabiyotida Sharqning tasvirlanishi yangi ma’nolar va
kontekstlarga ega bo‘ldi. Ushbu maqolada, ingliz adabiyotida Sharq mavzusining
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 398
rivojlanishi, uning asosiy xususiyatlari va mualliflar tomonidan qanday ifodalanganligi
tahlil qilinadi.
Literature Review
17-asr: Beginnings of Orientalism
17-asrda ingliz adabiyotida Sharq mavzusi ko‘proq ekzotik va sirli bir joy sifatida
qaralgan. Bu davrda ingliz yozuvchilari, masalan, John Milton va Thomas Browne, Sharq
haqidagi afsonalar va hikoyalarni o‘z asarlarida qo‘lladilar. Miltonning "Paradise Lost"
asarida Sharqdan kelgan obrazlar va ma’naviyatlar mavjud bo‘lib, bu asar G‘arbiy
madaniyatda Sharqning o‘rnini belgilashga yordam berdi (Milton, 1667). Thomas
Brownening "Religio Medici" asarida esa, Sharq madaniyatining diniy va falsafiy jihatlari
ko‘rsatilgan (Browne, 1643).
18-asr: The Rise of Exoticism
18-asrda, Sharq mavzusi yanada kengayib, ekzotizm va romantikaga kirib bordi.
William Beckfordning "Vathek" romani bu davrning yorqin misoli bo‘lib, unda sharqiy
madaniyatning boyligi va sirli jozibasi tasvirlangan (Beckford, 1786). Ushbu asarda
Sharqning afsonaviy obrazlari, ularning ma’naviyati va hayot tarzi G‘arbiy o‘quvchilar
uchun yangi qiziqish uyg‘otdi. Horace Walpolening "The Castle of Otranto" asaridagi
sharqiy elementlar ham bu davrda ekzotik atmosferani yaratishga xizmat qildi (Walpole,
1764).
19-asr: Colonial Encounter
19-asrda mustamlakachilik davri bilan bog‘liq ravishda, ingliz adabiyotida Sharq
tasviri yanada murakkablashdi. Rudyard Kiplingning asarlari, masalan, "Kim" va "The
Man Who Would Be King", Sharq va G‘arb o‘rtasidagi ziddiyatlarni va madaniyatlararo
aloqalarni aks ettiradi. Kiplingning "Kim" asarida hindistonlik Kimball O’Hara xarakteri
orqali Sharqni o‘z ichiga olgan G‘arbiy dunyo bilan bog‘liq muammolarni ko‘rsatadi
(Kipling, 1901). Shuningdek, Kiplingning asarlarida Sharqning mistikligi va jozibasi
G‘arbiy qahramonlar tomonidan qanday qabul qilinishi ham muhim ahamiyatga ega.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 399
Bundan tashqari, George Eliotning "Daniel Deronda" asarida ham Sharq mavzusi
ko‘tariladi. Bu romanda yahudiylik va sharqiy madaniyatlar o‘rtasidagi aloqalar tahlil
qilinadi, bu esa G‘arbda yashovchi shaxslarning o‘z kimligini aniqlashdagi
qiyinchiliklarini aks ettiradi (Eliot, 1876).
20-asr: Postkolonial Tahlil
20-asrda Sharq mavzusi postkolonial nazar bilan ko‘rib chiqila boshlandi. Edward
Saidning "Orientalism" asari bu jarayonni yanada chuqurlashtirdi (Said, 1978). Said,
G‘arbning Sharqni qanday qilib tasvirlaganini va bu tasvirlarning siyosiy va madaniy
kontekstini tahlil qildi. Uning fikricha, G‘arb Sharqni o‘z manfaatlari uchun qurilgan
stereotiplar orqali tasvirlagan. Bu asar keyingi adabiyotshunoslikda yangi yo‘nalishlarni
ochdi va Sharq mavzusini yanada chuqurroq o‘rganishga imkon berdi.
Shuningdek, 20-asrda Salman Rushdie kabi mualliflar, masalan, "Midnight's
Children" asarida sharqiy va g‘arbiy madaniyatlarni birlashtirgan holda, yangi identitetlar
va madaniyatlararo aloqalarni keltirib chiqardilar (Rushdie, 1981). Rushdie o‘z asarlarida
sharqiy mifologiya va tarixni zamonaviy kontekstga joylashtirib, o‘ziga xos uslubda
ifodaladi.
Xulosa:
17-20-asrlarda ingliz adabiyotida Sharq mavzusi ko‘plab o‘zgarishlarga
uchradi. Dastlabki davrlarda ekzotik va sirli bir joy sifatida qaralgan Sharq, keyinchalik
mustamlakachilik va postkolonial kontekstlarda murakkabroq tasvirlandi. Ingliz
adabiyotidagi Sharq mavzusi, nafaqat madaniy almashuvlarni aks ettiradi, balki G‘arbning
o‘ziga xos identiteti va qarashlarini ham ochib beradi. Bu jarayon adabiyotshunoslikda
yangi yo‘nalishlarga yo‘l ochdi va Sharq tasvirining murakkabligini tushunishga yordam
berdi.
Sharq mavzusining ingliz adabiyotida davom etayotgan ta’siri bugungi kunda ham
sezilarli bo‘lib qolmoqda. Zamonaviy yozuvchilar, masalan, Zadie Smith va Mohsin
Hamid, Sharq-G‘arb munosabatlarini o‘z asarlarida chuqur tahlil qilib, yangi ijtimoiy va
siyosiy masalalarni ko‘taradilar. Bu esa ingliz adabiyotining global kontekstdagi
ahamiyatini yanada oshiradi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 400
References
1. Said, E. W. (1978). Orientalism. New York: Pantheon Books.
2. Beckford, W. (1786). Vathek. London: Printed for the Author.
3. Kipling, R. (1901). Kim. New York: Macmillan.
4. Eliot, G. (1876). Daniel Deronda. London: Blackwood.
5. Rushdie, S. (1981). Midnight's Children. London: Jonathan Cape.
6. Milton, J. (1667). Paradise Lost. London: Samuel Simmons.
7. Browne, T. (1643). Religio Medici. London: Printed for J.M.
8. Walpole, H. (1764). The Castle of Otranto.
