Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 345
BOLALARDA BILISH JAROYONLARINI RIVOJLANTIRISHDA OʻYIN
FAOLIYATINING O’RNI
Kuziyeva Umida Komuljonovna
Xorazm viloyati Tuproqqal'a tumani 4-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Odam birdaniga ijtimoiy tajribani o’zlashtirishga kirisha olmaydi.
Ijtimoiy tajribalarni faol egallash uchun odam avvalo yetarli darajada nutqni egallagan
bo’lishi, ma’lum malakalar, o’quvlar va elementar tushunchalarga ega bo’lishi kerak
bo’ladi. Bularga bola o’yin faoliyati orqali erishadi.
Kalit so’zlar:
O’yin, tarbiya, rivojlanish, bolalar, bilish jarayoni.
Jamiyatning ma’naviy takomili unda amalga oshiriladigan ta’lim - tarbiya
ishlarining mazmuni, shakl va mohiyatiga bog’liqdir. Shu boisdan ham ta’limdagi
yangilanishni, respublikamizda amalga oshirilayotgan bosqichma - bosqich ta’lim tizimini
pedagogik talqin qilish, bu jarayonni samaradorli kechishini ta’minlash zaruriyati yuzaga
keladi. Hozirgi yoshlarning har jihatdan mukammal barkamol, keng dunyoqarashga, ijodiy
tafakkurga, intellektual salohiyatga ega bo’lgan shaxslar qilib tarbiyalashimiz zarur.
Vatanimiz kelajagi bo’lgan yoshlarimizning bilimdonligi, ma’naviy kamoloti, g’oyaviy
yetukligi davrimizning dolzarb vazifalaridandir. O’zbek xalqi ta’lim-tarbiyaga oid boy
merosga ega bo’lib, avlodlarga insonparvarlik, kamtarlik, mehnatsevarlik, do’stlik
birodarlik, mehr-oqibat kabi umuminsoniy fazilatlarni tarbiyalab kelgan. Ma’lumki,
bolalarning asosiy vaqti o’yin bilan o’tadi. O’yin - maktabgacha yoshdagi bolalarni har
tomonlama rivojlanishining muhim vositasi, ularning asosiy faoliyati bo’lib hisoblanadi.
O’yin jarayonida bola shaxsi faoliyat sub’ekti sifatida shakllana boshlaydi. O’yin o’zoq
davrlardan beri mashhur olimlar, pedagog-psixologlar, faylasuflar, sotsiologlar,
etnograflar va madaniyat arboblari diqqatini o’ziga qaratib kelgan. O’yin bolalarni
jismoniy tomondan tarbiyalash sistemasiga, maktabgacha ta’lim muassasasining ta’lim-
tarbiya ishida, axloqiy, mehnat va estetik tomondan tarbiyalashda katta o’rin tutadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 346
O’yinda yosh organizmga xos bo’lgan talab va ehtiyojlar qoniqtiriladi, hayotiy faollik
ortadi, bardamlik, tetiklik, quvnoqlik tarbiyalanadi. SHuning uchun ham bolalarni
jismoniy tarbiyalash sistemasida o’yin munosib o’rin egallaydi. O’yin ta’lim va
mashg’ulotlar bilan, kundalik hayotdagi kuzatishlar bilan uzviy bog’liq bo’lib juda katta
ta’lim-tarbiyaviy ahamiyatga egadir. Ijodiy o’yinlarda muhim bilim egallash jarayoni
yuzaga keladi, bu bolaning aqliy kuchini ishga soladi, tafakkurni, xayolni, diqqatni,
xotirani faollashtirishni talab qiladi. Bola masalalarni mustaqil hal qilishga o’rganadi,
o’ylagan narsasini amalga oshirish uchun yaxshiroq va osonroq usul o’ylab topadi, o’z
bilimlaridan foydalanish va uni so’z bilan ifodalashni o’rganadi. O’yinda aks ettirilayotgan
narsani bilib olishga qiziqish o’yg’onadi. Ko’pincha o’yin bolalarga yangi bilim berish va
ularning fikrini, bilim doirasini kengaytirish uchun xizmat qiladi. Bolalarda kattalarning
mehnatiga, ijtimoiy hayotga, kishilarning qahramonona ishlariga qiziqish sari ularda
bo’lajak mutaxassislik, yaxshi ko’rgan qahramonlariga taqlid qilish kabi dastlabki orzular
paydo bo’ladi. Shunday qilib, psixolog adabiyotlar tahliliga tayanib maktabgacha yoshdagi
bolalarning o’ziga xos xususiyatlari qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin: 1) bola
odamlarning faoliyati, ularning predmetlarga munosabati va o’zaro muomalasiga qiziqadi;
2) bolalar rolli o’yinda atrofdagi voqelikning eng tashqi ifodali, jo’shqin xistuyg’uli
jihatlarini aks ettiradilar; 3) rolli o’yinda bola kattalar bilan bir xil sharoitda, yagona
zaminda yashayotganini his etgan holda o’z istagini amaliyotga tadbiq qiladi; 4) kattalar
hayoti va faoliyatiga kirish bolaning tasavvuri timsollari tariqasida namoyon bo’lsa ham,
umuman uning chinakkam shaxsiy hayotida o’chmas iz qoldiradi. Maktabgacha yosh
davrida o’yinning takomillashuvi. Psixologiya qabul qilinganidek, rolli o’yin faoliyati
syujet va mazmundan tashkil topadi. Ma’lumki, 1-3 yosh bolalar hali tashqi muhitni juda
oz o’zlashtirganlar. Ular hali hattoki narsalarning rangini, hajmini va boshqa jihatlarini
yaxshi ajrata olmaydilar. SHuning uchun ularga ko’g’irchoq bilan birga har xil rangli
qiyqim, laxtak matolar ham berish kerak. Ayniksa, qiz bolalar o’z ko’g’irchoqlarini har xil
rangli matolarga o’rab, ro’mol qilib o’ratib mashq qiladilar. O’g’il bolalarga esa, har xil
rangli, bir-birining ichiga sig’adigan quticha o’yinchoklarni berish foydalidir.
Bola 1-yoshdan 3- yoshgacha narsalar, bilan harakatlar qilishni egallaydi o’yin bolaning
harakatlarini rivojlantirish va takomillashtirishga yordam qiladi. Shuni ham aytib o’tish
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 347
kerakki, fan-texnika mislsiz rivojlangan bizning hozirgi zamonamizdagi yaratilayotgan,
xayratda qoldiradigan narsalar bolalarga go’yo bir mo’jizadek ko’rinadi. Natijada ular ham
o’zlarining turli o’yinlari jarayonida o’xshatma qilib har xil hayoliy narsalarni o’ylab
chiqaradilar (uchar ot, mashina odam, gapiradigan daraxt kabi). Bundan tashqari,
bolalarning turli hayoliy narsalarni o’ylab chiqarishlari yana shuni bildiradiki, ular
o’zlarining har turli o’yin faoliyatlarida faqat atroflaridagi bor narsalarni emas, balki ayni
chog’da ehtiyojlari talab qilayotgan narsalarni ham aks ettiradilar. Bolalarning o’yin
faoliyatlarida har xil hayoliy va afsonaviy obrazlarni yaratishlaridan shunday xulosa
chiqarish mumkin: odamning (shu jumladan bolalarning ham) tashqi muhitdagi narsa va
xodisalarni aks ettirish jarayonlari passiv jarayon emas, balki faol hamda ijodiy,
yaratuvchan, o’zgartiruvchan jarayondir. Bolalar o’yin faoliyatlarining yana bir ajoyib
hususiyati shundan iboratki, o’yin jarayonida bolaning qiladigan xatti-harakatlari va
bajaradigan rollari ko’pincha umumiylik harakteriga ega bo’ladi. Bunda bola o’zining
turli-tuman o’yinlarida faqat o’ziga tanish bo’lgan yolg’iz bir shofyorning, shifokorning,
militsionerning, tarbiyachining, uchuvchining xatti-harakatlarigina emas, balki umuman
shofyorlarning, vrachlarning, tarbiyachilarning hamda uchuvchilarning xatti-harakatlarini
aks ettiradi. Albatta, turmush tajribalari va faoliyatlari doirasi juda cheklangan kichik
yoshdagi bolalar (ba’zan kichik guruh bolalari ham) o’zlarining o’yinlarida konkret
odamlarni va ularning harakatlarini aks ettiradilar. (Masalan, onasini, dadasini, akasini,
tarbiyachisini va shu kabi). O’rta, katta maktabgacha yoshidagi bolalarning o’yinlarida esa
bunday obrazlar umumiylik harakteriga ega bo’la boshlaydi. O’yin bola uchun haqiqiy
hayotdir. Agar tarbiyachi bolalar o’yinini oqilona tashkil eta olsagina u ijobiy natijalarga
erishishi mumkin. A.P.Usova shunday degan edi: «Bolalar hayoti va faoliyatini to’g’ri
tashkil etish - ularni to’g’ri tarbiyalash demakdir. Bolalarni tarbiyalashning o’yin shakli
shuning uchun ham samarali natija beradiki, o’yinda bola yashashni o’rganmaydi, balki
o’z hayoti bilan yashaydi». O’yin tanlay bilish ham muhim ahamiyatga ega. Nonushta
bilan mashg’ulot o’rtasida bolalar o’yiniga 8-10 daqiqa vaqt beriladi. Bunda bolalar
ko’pincha avval boshlagan o’yinlarini O’yin bola uchun haqiqiy hayotdir. Agar tarbiyachi
bolalar o’yinini oqilona tashkil eta olsagina u ijobiy natijalarga erishishi mumkin.
A.P.Usova shunday degan edi: «Bolalar hayoti va faoliyatini to’g’ri tashkil etish - ularni
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 348
to’g’ri tarbiyalash demakdir. Bolalarni tarbiyalashning o’yin shakli shuning uchun ham
samarali natija beradiki, o’yinda bola yashashni o’rganmaydi, balki o’z hayoti bilan
yashaydi. O’yin tanlay bilish ham muhim ahamiyatga ega. Nonushta bilan mashg’ulot
o’rtasida bolalar o’yiniga 8-10 daqiqa vaqt beriladi. Bunda bolalar ko’pincha avval
boshlagan o’yinlarini davom ettiradilar. Sayrda bolalarning o’ynashlari uchun 1 soat1
soatu 20 daqiqa vaqt ajratiladi. Kunduzgi uyqu va kechki nonushtadan keyin ham bolalar
o’yiniga vaqt beriladi. Bunda bolalar ko’proq syujetli-rolli o’yinlarni, qurilish materiallari,
qo’g’irchoqlar bilan, stol usti o’yinchoqlari o’ynashlari mumkin. SHu bilan birga ermak
o’yinlardan ham foydalaniladi. Ammo o’yin bilan ta’lim o’rtasidagi bog’liqlik bola
ulg’aygan sari o’zgarib boradi. Kichik guruhda o’yin ta’lim berishning asosiy shakli
hisoblansa, katta guruhga borganda esa mashg’ulotlarda ta’limning roli ortadi. Tayyorlov
guruhiga borganda bolalarning o’zlarida maktabdagi o’qishga ishtiyoq o’yg’onib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Nishonova Z.T. «Bolalar psixologiyasi» ukuv kullanma. - T., 2006 y
2. Leventuev P., A.Askarxujaev, B.CHudnovskiy, M.Voxidov «Bolalar
psixologiyasi ocherklari».
3. Yuldasheva, S. (2021). The Emergence of Libraries as a Hotbed of Spirituality
and Enlightenment. International Journal of Culture and Modernity, 10, 43-51.
4. Юлдашева, С. Н. (2020). СОЦИОЛОГИЧЕСКОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ
ЧИТАТЕЛЬСКОЙ АУДИТОРИИ. ТИПОЛОГИЯ ЧИТАТЕЛЕЙ. Oriental Art and
Culture, (V).
5. Sohibaxon, Y. (2021). O’ZBEKISTONDA KUTUBXONACHILIK
SOHASINING RIVOJI. Oriental Art and Culture, (7), 260-268.
6. Yuldasheva, S., Habibjonov, I., & Haydarov, A. (2020). Librarianship in the
formation of book reading. Journal of Advanced Research in Dynamical and Control
Systems, 12(2), 2925-2927.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 349
7.
Юлдашева, С. (2019). Китоб мутолаасини шакиллантиришда
кутубхоначилик фаолияти. Oriental Art and Culture, (IV (1)), 59-62. 8. Yuldasheva, S.,
& Madumarova, M. (2020). TASKS AND CONTENT OF BIBLIOGRAPHIC WORKS.
European Journal of Arts, (1), 148-152.
8. Асқарова, М. (2020). ЎЗБЕК АДАБИЙ ТАНҚИДИ ТАРАҚҚИЁТИ. Oriental
Art and Culture, (V). 10. Мирзаева, Н., & Асқарова, М. (2020). ЧЎЛПОН ИЖОДИДА
МИЛЛИЙ УЙҒОНИШ ҲАРАКАТИ. Oriental Art and Culture, (V). 11. Асқарова, М.
(2021). Адабий жараённинг зукко тадқиқотчиси. Oriental Art and Culture, (7), 209-216.
