Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 275
BANKLARNING AKTIV VA PASSIVLARINI BOSHQARISH AMALIYOTINI
TAKOMILLASHTIRISH
Atajonov Alisher Nurmotjon o’g’li
Bank moliya akademiyasi magistranti
Annotatsiya.
Ushbu tadqiqotning maqsadi banklarning aktiv va passivlarini
boshqarish amaliyotini takomillashtirish va ularning samaradorligini oshirishga qaratilgan
yondashuvlarni o‘rganishdir. Tadqiqotda banklar faoliyatini optimallashtirishda
qo‘llanilayotgan zamonaviy metodlar, xususan, risklarni boshqarish, kapitalni va
likvidlikni optimallashtirish usullari, hamda chet el banklarining ilg‘or tajribalari tahlil
qilinadi. Banklarning aktiv va passivlarini boshqarishda uchraydigan asosiy muammolar
va ularni hal qilish uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Kalit so‘zlar
: Aktiv, passiv, kapital, tahlil, statistik, matematik modellash, empirik
tahlil, risklarni boshqarish, moliyaviy barqarorlikni, tijorat banklari, boshqarish
strategiyalari, metod, ilg’or tajriba.
Oʻzbekiston Respublikasi tijorat banklari faoliyati samaradorligini toʻxtovsiz
oshirib borish jarayonini boshqarish amaliyotini takomillashtirish borasida bir qator
dolzarb muammolarning mavjudligi va ularni hal qilishga qaratilgan ilmiy taklif va amaliy
tavsiyalarni ishlab chiqishning zarurligi hamda jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozining
dunyo mamlakatlari tijorat banklarining daromad bazasiga kuchli salbiy ta’siri yuzaga
kelgan. Bank resurslarini shakllantirish bilan bogʻliq boʻlgan operatsiyalar banklarning
passiv operatsiyalari deyiladi. Passiv operatsiyalar yordamida tijorat banklarning passiv va
aktiv - passiv schetidagi pul mablagʻlarining salmogʻi oshib boradi. Banklarning passiv
operatsiyalari ularning faoliyatini tashkil qilishda katta rol oʻynaydi. Passiv operatsiyalar
yordamida tijorat banklari kreditlash uchun zarur boʻlgan-kredit resurslarini tashkil qiladi.
Rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyoti rivojlanishining hozirgi bosqichida xalqaro
talablar va standartlarni hisobga olgan holda tijorat banklarining aktivlari va passivlarini
boshqarish muammolari ortib bormoqda. Ushbu xalqaro koʻrsatkichlarni samarali joriy
etish bank faoliyati holatining oʻziga xos xususiyatlarini va ushbu jarayonga ta’sir etuvchi
omillarni aniqlash va hisobga olishda mumkin. Oʻzbekistonda moliya-bank tizimi faoliyati
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 276
samadorligini ta’minlash, banklarda aktiv va passiv operatsiyalarini boshqarish masalasida
ijobiy oʻzgarishlarga erishish nuqtai nazaridan kelib chiqib, maqolamizda bankning
moliyaviy faoliyatini tashkil etish va boshqarish masalalarini tadqiq etish, uni rivojlanishi
bilan bogʻliq shart-sharoitlarni oʻrganish maqolamizning dolzarbligidan dalolat beradi.
Tijorat banklarning aktiv va passivlarini boshqarishning zamonaviy vositalarini aniqlanishi
va bank amaliyotiga tatbiq etilishi ularning faoliyatini samarali tashkil etish imkoniyatini
beradi. Ammo keyingi yillarda bu sohada hali yechilishi lozim boʻlgan masalalar talaygina.
Buning asosiy sabablari, xalqaro va mahalliy banklar amaliyotida tijorat banklarning
resurslarini boshqarish masalasi yetarlicha oʻrganilmaganligidadir. Bunga qator obyektiv
va subyektiv sabablar mavjud.
Respublikamiz bank-moliya tizimini isloh qilish va mustahkamlash boʻyicha
koʻrilayotgan chora-tadbirlar banklarning kapitallashuv darajasini oshirish, iqtisodiyotni
kreditlash koʻlamini kengaytirish, koʻrsatilayotgan bank xizmatlari turlarini koʻpaytirish
va shu bilan birga, mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirishda bank tizimining rolini
oshirishini koʻzda tutilmoqda. Bu borada Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti 2019
yildagi Sh.Mirziyoyev moʻljallangan eng muhim ustuvor vazifalar haqidagi Oliy Majlisga
Murojaatnomasida «...Bugungi kunda bank tizimidagi eng asosiy muammo – ular
kapitalining asosiy qismi, yaʻni, 83 foizi davlatga tegishli ekanidir. Bu, oʻz navbatida, bank
sektorida sogʻlom raqobatga toʻsiq boʻlib, xizmat koʻrsatish sifatiga salbiy taʻsir qilmoqda.
Hukumat va Markaziy bank xalqaro moliya institutlari koʻmagida bank-moliya tizimini
rivojlantirish boʻyicha uzoq muddatli strategiya ishlab chiqishi lozim. Bunda bank tizimiga
xususiy va xorijiy kapital kirib kelishi hisobidan biz davlat banklari ulushini bosqichma-
bosqich kamaytirib boramiz. Bu esa sohada raqobat muhitini yaxshilashga, tijorat banklari
faoliyatini, kreditlash sifati va madaniyatini har tomonlama oshirishga xizmat qiladi...» 1
,- degan dolzarb masalalarni qoʻydi. Bu, oʻz navbatida, tijorat banklari faoliyatidagi holat,
ularning aktiv va passivlarini qay darajada samarali boshqarilayotganligini oʻrganish, tahlil
qilish va boshqarish usullarini takomillashtirishni taqozo etadi. Soha mutaxassisi tijorat
banklarining aktiv va passivlarini boshqarish usullarini mukammal bilagandagina bank
faoliyatini samarali boshqara oladi. Bu borada «Tijorat banklari aktiv va passivlarini
boshqarish» fani soha mutaxassislari uchun dasturulamal vazifasini bajaradi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 277
Adabiyotlar sharhi F.Owusu va A.Alhassan kabi iqtisodchilar Ganadagi 27 ta
banklarning 2007-2015 yillar amaliy ma’lumotlari asosida aktiv passivlarni boshqarish
bilan foyda o’rtasidagi munosabatlarni o’rganish uchun Statistik xarajatlar hisobi
(Statistical Cost Accounting (SCA)) modelidan foydalangan. Olingan ilmiy natijalar
statistik xarajatlar hisobi modelining to’g’ri qo’llanilganligini hamda Gana banklari
foydasi banklar balans moddalariga bog’liqligini ifodalaydi. Shuningdek, olingan natijalar
mahalliy banklar xorijiy banklarga qaraganda yuqori aktivlar qaytimiga ega bo’lmoqda.
Bundan tashqari, yuqori aktivlar qaytimiga ega bo’lgan mahalliy banklarda passivlarning
ham yuqori tannarxi mavjudligi va bu umumiy aktivlar rentabelligini pasaytirib yuborishi
aniqlangan. Ularning fikricha yuqoridagi modelni qo’llash orqali bank rentabelligini
oshirishda o’rni yuqori bo’lgan aktivlarni aniqlash va aktiv-passivni samarali boshqarishda
qo’l kelishi taklif qilingan.
Lorella Fatone va Francesca Mariani kabi Italiyalik iqtisodchilar bankda tizimli risk
muammosini bank aktiv-passiv dinamik modelida ko’rib chiqqan. Modelning asosiy
xususiyatlari banklar o’rtasidagi hamkorlik mexanizmi va pul-kredit organining bank
tizimi dinamikasiga ularning fikricha, bank tizimining dinamikasi mustaqil o’zgaruvchisi
vaqt bo’lgan va bog’liq o’zgaruvchisi banklarning aktivlari va passivlari bo’lgan stoxastik
differentsial tenglamalar tizimi uchun boshlang’ich qiymat muammosi bilan belgilanadi
(to’g’ridan-to’g’ri) aralashuvi imkoniyatini beradi. Cheklangan vaqt oralig’ida tizimli risk
ehtimoli statistik simulyatsiya yordamida baholanadi. Tizimli risklarni boshqarish ikki
berilgan chegaralar orasidagi cheklangan vaqt oralig’ida tizimli risk ehtimolini ushlab
turish maqsadini ko’zlaydi. Pul-kredit organi risklarni tizimli boshqarish uchun
javobgardir va boshqaruv o’ziga xos "ideal bank"ning aktivlari va passivlarini vaqt
funktsiyalari sifatida tanlash va banklar o’rtasidagi hamkorlik mexanizmini tartibga
soluvchi qoidalarni tanlashdan iborat. Boshqaruv tizim banklarini o’zini "ideal bank" kabi
tutishga undaydi. Banklarning aktivlari yoki passivlariga ta’sir etuvchi shoklar
simulyatsiya qilinadi. Bank tizimiga ta’sir yetuvchi shok mavjud bo’lganda va
bo’lmaganda tizimli risklarni boshqarishning raqamli misollari o’rganilgan.
Passivlar va aktivlar bo‘yicha majburiyatlarni boshqarish bankning muhim
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 278
vazifalaridan hisoblanadi. Mablag‘larni jalb qilish yoki ularni joylashtirish bilan bog‘liq
operatsiyalarning har ikkalasi ham banklar faoliyatida muhim ahamiyatga ega. Ularni
samarali tashkil qilish banklar faoliyatida yuqori natijalarga erishish imkonini beradi. Bank
resurslari uning passiv operatsiyalari orqali shakllanadi. Shu bois bank resurslarini
shakllantirish, uning passiv hisob raqamlari yoki aktiv-passiv hisob raqamlaridagi pul
mablag‘larini ko‘paytirish bilan bog‘liq operatsiyalar banklarning passiv operatsiyalari
deyiladi.
Tijorat banklarining passiv operatsiyalarini asosan to‘rt guruhga bo‘lish mumkin:
1.Tijorat banklari qimmatli qog‘ozlarini emissiya qilish orqali resurslarni yig‘ish; 2.Bank
foydasi hisobidan har xil fondlar tashkil qilish yoki fondlar summasini oshirish;
3.Kreditlar, qarzlar va boshqa kreditor – yuridik shaxslardan mablag‘lar jalb qilish;
4.Depozit operatsiyalarni amalga oshirish.
Tijorat banklari faoliyatida uning aktivlari va ular bilan bog‘liq aktiv
operatsiyalarining risklik darajasini aniqlash va bu jarayonlarni boshqarib borish muhim
ahamiyatga ega. Respublikamiz tijorat banklarining aktivlari O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy banki boshqaruvining 2015-yil 13-iyundagi 14/5-son qaroriga ilova qilingan
“Tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni
qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi to‘g‘risida”gi
nizomga asosan ta’riflanadi va tasniflanadi. Mazkur nizomda aktivlar – kredit, overdraft,
lizing, faktoring, qimmatli qog‘ozlar, investitsiyalar, boshqa banklardagi mablag‘lar,
bo‘lib-bo‘lib to‘lash shaklida sotilgan mulklar, balansdan tashqari moddalar (chaqirib
olinmaydigan kredit majburiyatlari, foydalanilmagan kredit liniyalari, akkreditivlar,
kafolatlar) hamda moliyalash bilan bog‘liq barcha boshqa talablar sifatida ta’riflanadi.
Bank aktivlari tarkibi deyilganda, balans yakuniga nisbatan har xil sifatdagi aktivlar
salmog‘i tushuniladi. Tijorat banklari aktivlarini asosan to‘rt kategoriyaga bo‘lib o‘rganish
mumkin. Bular:
- kassadagi pul mablag‘lari va ularga tenglashtirilgan mablag‘lar;
-investitsiya va qimmatli qog‘ozlar;
-kredit va ssudalar; -binolar va asbob-uskunalar.
Bank aktivlari – bankka tegishli hamda moddiy qiymatga ega bo‘lgan qiymatliklar,
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 279
naqd mablag‘lar, qarzga berilgan mablag‘lar, binolar va asbob-uskunalardan tashkil topadi.
Bulardan tashqari bankda nomoddiy aktivlar ham mavjud bo‘lib, bular o‘zlarining moddiy
shakliga ega bo‘lmaydilar, ammo bankning asosiy faoliyatida faol ishtirok etadilar. Bank
aktivlari tarkibining to‘g‘ri belgilab olinishi va ulardan maqsadli foydalanish banklarning
samarali faoliyat olib borishiga asos hisoblanadi. Tijorat banklarining aktivlari o‘ziga xos
belgilariga ko‘ra likvidlik va risk darajasiga qarab hamda daromad keltirishiga qarab bir
necha guruhlarga bo‘linadi.
1 jadval Bank tizimi faoliyatining asosiy ko‘rsatkichlari to‘g‘risida ma'lumot
Manba: Markaziy bank rasmiy manbalaridan olingan.
Keltirilgan jadvalda bank tizimi faoliyatining asosiy ko‘rsatkichlari to‘g‘risida
ma'lumot berib o‘tilgan bo‘lib 2024 yilda bank aktivlari, jami 652,387 ta, kredit
qo‘yilmalari, jami 469,600, jami depozitlar 242,119, jami kapital 98,482 ta tashkil etgan
Ko‘rsatkichl
ar nomi
01.02.2024 y.
01.02.2025 y.
Nomina
l
o‘sishi,
foizda
Haqiqiy
o‘sishi,
(devalvat
siyani
hisobga
olmagan
holda)
foizda
jami
shunda
n,
xorijiy
valyuta
da
ulushi
,
foizda
jami
shunda
n,
xorijiy
valyuta
da
ulushi
,
foizda
Bank aktivlari,
jami
652,38
7
44%
767,99
6
315,36
6
41%
18%
16%
Kredit
qo‘yilmalari,
jami
469,60
0
209,62
8
45%
533,98
9
227,32
6
43%
14%
12%
Jami depozitlar
242,11
9
73,435 30%
310,21
5
78,202 25%
28%
27%
Jami kapital
98,48
2
398
0.4%
116,11
1
415
0.4%
18%
18%
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 280
bo‘lib 2025 yil fevral oyida bank aktivlari, jami 767,996, kredit qo‘yilmalari, jami 533,989,
jami kapital 116,111 tashkil etganini ko‘rish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
1.
Bektemirov A., Omonov A.A., Xaydarov Z.Sh., Niyozov Z.D. (2020 )Tijorat
Banklari Aktiv Va Passiv
2.
Sh.Mirziyayevning (2019) uchun moʻljallangan eng muhim ustuvor vazifalar
haqidagi Oliy Majlisga Murojaatnomasi. -T.
3.
Owusu, F. B., & Alhassan, A. L. (2021). Asset‐Liability Management and bank
profitability: Statistical cost accounting analysis from an emerging market.International
Journal of Finance & Economics,26(1), 1488-1502.
4.
. Fatone, L., & Mariani, F. (2019). An assets-liabilities dynamical model of
banking system and systemic risk governance.arXiv preprint arXiv:1905.12431.
5.
Berrospide, J.M., & Edge, R. M. (2019). The Effects of Bank Capital Buffers on
Bank Lending and Firm Activity: What Can We Learn from Five Years of Stress-Test
Results
6.
Zokirov, S. I., Sobirov, M. N., Tursunov, H. K., & Sobirov, M. M. (2019).
Development of a hybrid model of a thermophotogenerator and an empirical analysis of
the dependence of the efficiency of a photocell on temperature. Journal of Tashkent
Institute of Railway Engineers,
7.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2015-yil 13-iyundagi
14/5-son qaroriga ilova qilingan “Tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar
bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan
foydalanish tartibi to‘g‘risida”gi nizom.
8.
Bektemirov A., Omonov A.A., Xaydarov Z.Sh., Niyozov Z.D. (2020 )Tijorat
Banklari Aktiv Va Passiv
9.
https://cbu.uz/uz/statistics/bankstats/2203303/
