Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 150
SOVET TARIXSHUNOSLIGIDA OKTYABR INQILOBINING TALQINI
Suyunova Xumora
Nizomiy nomidagi TDPU Tarix fakulteti,
Tarix yo‘nalishi 402-guruh talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Sovet tarixshunosligida 1917-yilgi Oktyabr
inqilobiga berilgan baho, uning ilmiy asoslari va siyosiy buyurtmalar ta’siri o‘rganiladi.
Tadqiqot davomida Sovet davrida inqilob voqealari marksistik-lenincha mafkuraga moslab
talqin qilinganligi, tarixiy jarayonlar bir yoqlama yoritilgani, muqobil fikrlarga esa imkon
berilmaganligi asoslab beriladi. Ayniqsa, 1920–1980-yillar oralig‘idagi rasmiy tarixiy
adabiyotlar va darsliklar tahlili asosida inqilobning “xalq qo‘zg‘oloni” sifatidagi targ‘iboti
ortida siyosiy maqsadlar yotganligi ochib beriladi. Maqolada G‘arb tarixshunosligi va
mustaqillikdan keyingi tarixiy yondashuvlar bilan solishtirma tahlillar ham keltirilib,
tarixiy haqiqatni qayta tiklash zarurati ta’kidlanadi.
Kirish.
Oktyabr inqilobi XX asrning eng muhim siyosiy voqealaridan biri
hisoblanadi. Sovet Ittifoqi davrida ushbu inqilobga berilgan tarixiy baho mafkuraviy nuqtai
nazardan yondashilgan bo‘lib, u siyosiy buyurtma asosida yozilgan tarixiy manbalar bilan
to‘la. Ushbu maqolada Sovet tarixshunosligida inqilobga qanday talqin berilgani, tarixiy
voqealarning qanday buzib ko‘rsatilgani va ularning ilmiy asoslari qay darajada
yoritilganiga baho beriladi. Sovet Ittifoqi tarixshunosligi o‘z davrida muhim siyosiy
vositaga aylangan bo‘lib, u mavjud tuzumning mafkuraviy asoslarini mustahkamlashga
xizmat qilgan. Bu holat ayniqsa 1917-yilgi Oktyabr inqilobiga bo‘lgan yondashuvda
yaqqol namoyon bo‘ladi. Sovet tarixchilari ushbu inqilobni nafaqat ijtimoiy taraqqiyotning
eng yuqori bosqichi, balki tarixiy zarurat va xalq irodasining to‘la ifodasi sifatida talqin
qilganlar. Tarixiy voqealar selektiv yondashuv asosida, mavjud siyosiy mafkuraga moslab
yoritilgan.
XX asrning boshlarida, ayniqsa 1917-yilgi Oktyabr inqilobi Sovet tarixshunosligi
uchun o‘ziga xos test bo‘ldi. Inqilobning talqini va tarixshunoslikdagi uning o‘rni butunlay
siyosiy vazifalarni amalga oshirishga qaratilgan edi. Oktyabr inqilobi nafaqat yirik
ijtimoiy-siyosiy voqea, balki Sovet Ittifoqining mafkuraviy va siyosiy asoslarini tashkil
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 151
qilgan. Ushbu inqilobdan keyin Sovet tarixshunosligi aniq marksistik-lenincha
metodologiyani qo‘llab, barcha tarixiy jarayonlarni ushbu nazariyaga muvofiq
shakllantirishga harakat qildi. Sovet tarixshunosligi o‘zining shakllanishining dastlabki
bosqichlaridan boshlab tarixni asosan siyosiy buyurtmalar asosida talqin qilgan. 1920-
yillarda Sovet hukumatining birinchi tarixshunoslari, jumladan, Aleksandr Pankratova va
Mikhail Pokrovskiy kabi olimlar, Oktyabr inqilobini proletarlarning tarixiy zarurati
sifatida talqin qildilar. Bu tarixshunoslar inqilobni xalqning tabiatidan kelib chiqadigan
qat’iy va doimiy jarayon sifatida ko‘rsatishdi. Shuningdek, ular bu jarayonda Lenin va
bolsheviklarning shaxsiy salohiyatini ulug‘lashga alohida e’tibor qaratdilar. Bu talqin
orqali inqilobning barcha musbat jihatlari ta’kidlangan bo‘lsa, uning salbiy tomonlari,
masalan, terror, repressiyalar va diktatura — ko‘rsatilmagan yoki “inqilobiy zarurat”
sifatida asoslangan. Ayniqsa, tarixshunoslikda yangiliklar faqat rasmiy hukumat
tomonidan tasdiqlangan tarixiy yondashuvlar asosida amalga oshirilgan. Oktyabr inqilobi
kabi yirik voqealar, garchi ular juda ko‘p ijtimoiy qiyinchiliklarga sabab bo‘lsa ham,
marksistik tarixshunoslikka muvofiq “xalqni ozod qilish” yoki “burjua hokimiyatini
ag‘darish” sifatida ko‘rsatilgan. Boshqa so‘z bilan aytganda, inqilobning ta’siri har doim
pozitiv ma’noda yoritilgan. 1920-40-yillarda yozilgan tarixiy asarlar, ayniqsa, darsliklar,
faqat Sovet mafkurasiga xizmat qilgan. Bu esa tarixiy haqiqatni buzish, bir tomonlama
baholash va siyosiy buyurtmaga xizmat qilishni anglatadi. Bundan tashqari, Sovet
tarixshunosligida ko‘plab tarixchilar o‘z asarlarini siyosiy yo‘nalishda shakllantirishgan.
Misol uchun, Pokrovskiy o‘zining tarixiy ishlanmalarida barcha tarixiy voqealarni “sinflar
kurashi” va “proletar diktaturasi” nazariyasi asosida baholagan. U Oktyabr inqilobini
sinfiy ziddiyatlarni hal qilishdagi ijtimoiy inqilob sifatida ta’riflagan. Pokrovskiyning
fikricha, inqilobning asosiy motivi bu proletariatning burjua hokimiyatiga qarshi
kurashidir. Aynan shu yondashuv Sovet tarixshunosligini nafaqat o‘z davrida, balki
keyinchalik ham tarixiy manbalarni tahrir qilish va tushunishda ko‘plab cheklovlarni
yaratdi.
G‘arb tarixshunosligi esa Oktyabr inqilobiga boshqacha yondashdi. G‘arb olimlari,
masalan, Richard Pipes va Steven Cohen kabi tarixchilar, inqilobni burjua hokimiyatiga
qarshi kurash sifatida emas, balki yangi hukumatning o‘z manfaatlarini amalga oshirish
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 152
uchun kuch ishlatgan bir qator siyosiy harakatlar sifatida tasvirladilar. Pipes inqilobni
“zo‘ravonlik va tahdid orqali hokimiyatni egallash” deb ta’riflagan. Uning fikricha,
Oktyabr inqilobi Rossiya xalqining ijtimoiy, siyosiy, va iqtisodiy jihatdan tug‘anib bo‘lgan
qiyinchiliklariga javob bermasdan, sovet hukumatining o‘z ichki siyosiy kurashlariga
xizmat qilgan. Mustaqillikdan keyin post-sovet tarixshunosligi o‘zgarishlar yuzasidan
yangi tahlil va baholarni taqdim etdi. O‘zbekistonda ham, ayniqsa, mustaqil tarixshunoslar
tomonidan Oktyabr inqilobi va uning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlariga oid yangi izlanishlar
olib borildi. Bunday tahlillarda inqilobning qoniqarli va salbiy jihatlari aniq ko‘rsatilgan,
shuningdek, uning xalqning kundalik hayotiga ta’siri keng muhokama qilingan. A.
Asqarov, S. Sagdullaev, va boshqa o‘zbek olimlari inqilobni kengroq ijtimoiy tarixiy
kontekstda ko‘rib chiqishga harakat qilishdi. Bu yondashuv, shubhasiz, tarixshunoslikni
mustaqil va o‘zaro taqqoslanadigan yondashuvlarga olib kelishga yordam berdi.
Shuningdek, bu o‘zgartirishlar tarixiy haqiqatni qayta tiklash va ideologik tahrirlarning
oldini olish uchun ilmiy ishlanmalar yaratishda o‘z hissasini qo‘shdi. Sovet
tarixshunosligidagi Oktyabr inqilobi talqini faqat siyosiy buyurtma asosida shakllangan
bo‘lib, voqealar bir tomonlama baholangan. Biroq, mustaqillikdan keyin tarixshunoslikda
yuzaga kelgan yangi yondashuvlar, ayniqsa, Oktyabr inqilobining xalq hayotiga ta’sirini
ko‘rib chiqish, tarixning haqiqatini tiklashga yordam berdi. Sovet tarixshunosligi ko‘p
jihatdan mafkuraviy tizim va siyosiy buyurtmalarga xizmat qilgan bo‘lsa, bugungi kunda
tarixchilikning erkin va mustaqil yondashuvlarini rivojlantirish orqali aniq va xolis tahlil
qilish zarurati yanada o‘sib bormoqda. Sovet tarixshunosligidagi Oktyabr inqilobining
talqini siyosiy buyurtma va mafkuraviy yondashuvlarning aniq ifodasi sifatida
shakllangan. Bu davrda tarixshunoslik, birinchi navbatda, mavjud tuzumning mafkuraviy
manfaatlariga xizmat qilgan va ilmiy mustaqillikni ta’minlashga imkon bermagan. Oktyabr
inqilobi faqat ijtimoiy jarayon sifatida emas, balki mustahkam siyosiy hokimiyatni amalga
oshirish va mustahkamlash vositasi sifatida ko‘rsatilgan. Bolsheviklar va ularning siyosiy
harakatlarini ulug‘lash, inqilobning barcha salbiy tomonlarini esa e’tibordan chetda
qoldirish Sovet tarixshunosligining xususiyatiga aylangan. Mustaqil O‘zbekistonda esa,
tarixshunoslikda Oktyabr inqilobiga nisbatan ko‘proq muqobil va ijtimoiy-iqtisodiy
yondashuvlar shakllandi, bu yondashuv inqilobning ta’sirini kengroq ko‘rib chiqishga
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 153
imkon berdi. Bu esa o‘z navbatida tarixshunoslikda haqiqatni tiklash va ilmiy
mustaqillikka erishishning muhim qadami bo‘ldi.
Xulosa:
Xulosa qilgan holda, Sovet tarixshunosligi tomonidan yuzaga keltirilgan
monopolistik yondashuvlar va siyosiy buyurtmalar tarixshunoslikni erkin va xolis ilmiy
faoliyatdan mahrum etdi. Bugungi kunda esa tarixshunoslikda mustaqil va keng qamrovli
tahlilga intilish, Oktyabr inqilobining turli aspektlarini bir butun ravishda ko‘rib chiqish
zarurligini ko‘rsatadi. Shunday qilib, Sovet davri tarixshunosligining siyosiy
buyurtmalarga bo‘ysunishi tarixshunoslik ilmida tahlil qilinishi kerak bo‘lgan
masalalardan biri sifatida qoldi, va bugungi kunda ham tarixshunoslikdagi siyosiy erkinlik
va mustaqillik masalalari dolzarb hisoblanadi. Mustaqillik yillarida Oktyabr inqilobiga
nisbatan so‘nggi yillarda kengaygan ilmiy yondashuvlar inqilobni ijtimoiy siyosiy jarayon
sifatida baholashni o‘zgartirdi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi. Sharq.T., 2000. – 36
2.
Asqarov, A. (2010). Oktyabr inqilobi va uning tarixiy ahamiyati. Toshkent:
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi.
3.
Bobobekov X, Karimov III. va boshqalar. O‘zbekiston tarixi. IQTISOD-
MOLIYA. T., 2000. –122 b
4.
Gorbachev, M. (1995). Perestroika: New Thinking for Our Country and the
World. New York: HarperCollins.
5.
Tursunov X . O‘zbekiston SSR tarixi. T., Qizil gvardiya. 1982.- 41 b.
6.
Sagdullaev, S. (2005). Sovet tarixshunosligi: metodologiya va yondashuvlar.
Toshkent: Ma’naviyat.
