Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 119
“MUSIQA VA SAN’AT FANLARINI BOSHQA FANLAR BILAN
INTEGRATSIYALASHGAN HOLDA O‘QITISHNING TA’LIMDAGI O‘RNI”
Toshkent shahar 14-son bolalar musiqa va san’at maktabi direktori
Kurbanov Baxtiyor Baxodirovich
Annotatsiya:
Ushbu maqolada yosh avlodni har tomonlama rivojlangan, komil va
yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllanishida musiqa va san’atning o‘rni beqiyos ekanligi,
buning uchun esa musiqa va san’at yo’nalishidagi darslarni qiziqarli va mazmunli o‘tishda
fanlararo integratsiyalashuvini kuchaytirish lozimligi haqida fikr boradi.
Kalit so’zlar
: ta’lim, integratsiya, estetik tarbiya, strategiya, ijtimoiy soha, inventar,
ko’pfanli yondashuv
Ma`lumki, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2008 yil 8 iyuldagi “Bolalar
musiqa va san’at maktablarining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash va ularning
faoliyatini yanada yaxshilash bo‘yicha 2009-2014 yillarga mo‘ljallangan davlat dasturi
to‘g‘risida”gi pq-910 son qarori, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2015 yil 20
noyabrdagi “Bolalar musiqa va san’at maktablari faoliyatini yanada takomillashtirish
bo‘yicha 2016 — 2020 yillarga mo‘ljallangan davlat dasturi to‘g‘risida”gi PQ-2435-son
qarorlarini amalga oshirilishi natijasida respublikamizning barcha hududlarida zamonaviy
o‘quv uskunalari va musiqa asboblari bilan jihozlangan 320 dan ortiq bolalar musiqa va
san’at maktablari ishga tushirildi.
2022-yil 2-fevraldagi PQ-112-son “Madaniyat va san’at sohasini yanada
rivojlantirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarorlarini insoniyat qadim
– qadimdan kuy va qo‘shiqni insonni ezgulik, yaxshilik kabi fazilatlar olamiga
yetaklaydigan, insonga najot va taskin beruvchi, uni darddan, iztiroblardan halos qiluvchi,
inson qalbini to‘g‘ri yo‘lga chorlaydigan: – xudbinlik, xiyonotkorlik, yovuzlik, ikki
yuzlamachilik, yolg‘onchilik, xasadgo‘ylik, takabburlik, buzg‘unchilik, qo‘ying-ki barcha
shaytonniy illatlardan insonlarni asraydigan qudrat deb tan olingan. Kuy va qo‘shiq tarbiya
manbai bo‘lib, inson odobi, axloqi, sharm, ibo va hayosini tarbiyalaydi, millatning
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 120
qiyofasi, ruhiyati va shakl-u shamoyilini belgilaydi, deb qaralgan . Musiqiy madaniyat xalq
ma'naviy dunyosining ajralmas qismi bo'lib, uning ma'naviy ehtiyojini barcha davrlarda
qondirgan va har doim hamdard bo'lgan, beminnat xizmat qilgan. Zero, bugungi
mustaqillik davrimizda ham o'zining ma'naviy burchini muqaddas bilib, xalqimizga xizmat
qilmoqda. Shuning uchun ham musiqa madaniyatimiz bugungi kunning ulkan ijod
maydoniga aylandi.
Buyuk mutafakkir Alisher Navoiy “Kuy, qo‘shiq ilhombaxsh, shifobaxsh hamda
hayotbaxsh kuch” deb ta’kidlagan. Mashhur rus olim – pedagoglardan D.B.Kobalevskiy:
“Musiqa tarbiyasi – bu faqat insonnni musiqachi qilib tarbiyalash emas, eng avvalo, yosh
murg‘ak bola, so‘ngra shaxsni barkamol xislat va fazilatlar bilan kamol toptirish vazifasini
o‘z burchi deb biladi. Musiqa san’atining o‘ziga xos xususiyati uning tovushlar obrazi
orqali kishilarning ichki dunyosini, his-tuyg‘ularni, fikr va kayfiyatlarini ifodalay
olishdadir. Musiqa san’atining har xil vaziyatlari orqali ayniqsa, kishining his-tuyg‘ulariga
chuqur ta’sir etadi. Uni tushunishda badiiy asarlarning mazmunini ongli idrok etish bilan
bir qatorda emotsional ruhiy idrok etish qobiliyatiga ega bo‘lish ham muhim rol o‘ynaydi.
Bilamiz-ki, musiqa asari ham ongli, ham hissiy idrok etilgandagina tinglovchilarda chuqur
tassurot qoldiradi, estetik kechinma paydo bo‘ladi. Shu o‘rinda buyuk sharq mutafakkiri
Abu Nasr Forobiyning musiqa ilmini keltirib chiqargan sabablar haqidagi fikrlarinini qayd
etish maqsadga muvofiqdir, -“Men tasdiqlayman-ki, substansiya harakatiga ega
bo‘lgandan so‘ng, ovozga ham ega bo‘ldi va bu ovoz uch turga bo‘linadi; xususan, baland,
past va o‘rtacha. Ovozlar to‘g‘risidagi ilm shu ma’noda foydali-ki, u o‘z muvozanatini
yo‘qotgan (odamlar) xulqini tartibga keltiradi va muvozanatda bo‘lgan (odamlar)
xulqining muvozanatini saqlab turadi. Bu ilm tananing salomatligini uchun ham
foydalidir”.
Bu turli fanlar va bilim sohalarini birlashtirish orqali o'quv jarayonini samarali
va mazmunli qilish usulidir. Ushbu usul o'quvchilarga yanada kengroq va chuqurroq bilim
olish imkonini beradi, shuningdek, turli ko'nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi.
Aynan shu sababli ham musiqa va san’at fanlarini boshqa fanlar bilan integratsiyalashgan
holda o’qitish muhim.
Zamonaviy ta’lim tizimi fanlararo integratsiyani zarurat sifatida ilgari surmoqda.
Xususan, musiqa va san’at fanlari o‘quvchilarning estetik didini shakllantirish, madaniy
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 121
merosni anglash hamda boshqa fanlardagi bilimlarni mustahkamlash vositasidir. Shu
sababli, bu fanlarning boshqa o‘quv predmetlari bilan uyg‘unlashuvi o‘quv jarayonining
samaradorligini oshiradi.
O’zi “integratsiya nima?” degan savolga qisqacha javob bersak. Integratsiya
tushunchasi N.I.Kondakovning mantiqiy lug‘at ma’lumotnomasida shunday talqin
qilingan: “Integratsiya – har qanday qismlar, elementlarning yaxlitligi sifatida
birlashishidir”. Falsafiy lug‘atda quyidagi ta’rif berilgan: “Integratsiya – rivojlanish
jarayonining bir tomoni. Oldin bir-biriga o'xshash bo'lmagan qismlarga, elementlarga
birlashish bilan bog'liq ". Biroq, yuqoridagi ta'riflarda kontseptsiyaning faqat umumiy
tavsiflari berilgan.
Ta'lim tizimiga fanlarning integratsiyalashuvining joriy etilishi hozirgi kunda
maktab va butun jamiyat oldiga qo'yilgan vazifalarni hal qilish imkonini beradi.
Integratsiyalashgan darslar bolalarda dunyoning yaxlit rasmini shakllantirishga, tabiatdagi,
jamiyatdagi va butun dunyodagi hodisalar o'rtasidagi aloqalarni tushunishga yordam
beradi. Integratsiyalashgan darsda didaktik maqsadlarga yaxshiroq erishiladi: kognitiv,
rivojlantiruvchi va tarbiyaviy. Estetik sikl ob'yektlarining integratsiyasi bu aloqaning
axloqiy va axloqiy tomoniga ta'sir qiluvchi inson - jamiyat - tabiat munosabatlariga
erishishga imkon beradi. Tabiiy ravishda paydo bo'ladigan yo'llar mavjud. Bu shunchaki
bir-birini to'ldiradigan tasviriy san'at va badiiy mehnat, tasviriy san'at va adabiyot, tasviriy
san'at va musiqa kabi kurslarni birlashtirish haqida. Misol uchun, Shishkin va Levitanning
lirik rasmlari Rossiyaning kengligi, qudrati, ulug'vorligini ochib beruvchi Chaykovskiy
musiqasi ostida yaxshiroq idrok etilgan. Aivazovskiyning san'at asarlari Shostakovich va
Betxoven musiqasi bilan to'ldiriladi, bu halokatga uchragan odamlarning fojiasini va
kemani parcha-parcha qilib tashlagan elementlarning to'liq kuchini his qilish imkonini
beradi. Musiqa va tasviriy san'atning integratsiyasi esa o'quvchilarga darsda nafaqat
tinglash, tasavvur va his-tuyg'ularni rivojlantirish, balki o'zlari ham ijodkorlik bilan
shug'ullanishlari uchun imkon beradi.
Musiqa va san’at darslarida integratsion ta'lim — bu musiqa ta'limini boshqa fanlar
bilan birlashtirish orqali o'quv jarayonini boyitish va o'quvchilarning umumiy
rivojlanishini ta'minlash usulidir. Ushbu yondashuv o'quvchilarga musiqa orqali boshqa
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 122
bilim sohalarini tushunishga yordam beradi va ularning ijodiy fikrlash qobiliyatini
rivojlantiradi. Musiqa va san’at darslarini boshqa fanlar bilan integratsiya qilib
o’qitilganda o'quvchilar bir fan doirasida olingan bilimlarni boshqa fanlar bilan bog'lab,
yanada kengroq tushuncha hosil qilishlari, amaliy vaziyatlarda qo'llash orqali
o'quvchilarning bilimlari yanada mustahkamlanishi, integratsiya orqali o'quvchilar
muammolarni hal qilishda ijodiy yondashuvni rivojlantirishi mumkin. Quyida ushbu ijobiy
yondashuvlardan bir nechtasini keltirib o’tamiz.
Musiqa va san’at darslarida mavzu asosida integratsiya: O'xshash mavzularni
birlashtirish orqali o'quvchilar bir vaqtning o'zida bir nechta fanlardan bilim olishadi.
Musiqa darslarida integratsiya qilishning afzalliklari:
1.
Ko'p qirrali o'qitish
: Musiqa darslari boshqa fanlar (matematika, tarix,
san'at, til) bilan bog'lanishi orqali o'quvchilarning umumiy bilim doirasini kengaytiradi.
2.
Ijodiy yondashuv
: Musiqa orqali o'quvchilar o'z fikrlarini ifoda etish, ijodiy
loyiha yaratish va guruhda ishlash ko'nikmalarini rivojlantiradilar.
3.
Tuyg'u va hissiyotlarni rivojlantirish
: Musiqa darslari orqali o'quvchilar o'z
his-tuyg'ularini tushunish va ifoda etish imkoniyatiga ega bo'lishadi.
Musiqa va san’at darslarini
boshqa fanlar bilan integratsiyalash badiiy faoliyatni
ijodiy jalb qilishni matematika, tabiatshunoslik, til san'ati, ijtimoiy tadqiqotlar va
texnologiya kabi boshqa fanlar mazmuni bilan birlashtiradi. San'atni muayyan tarkib
sohalari bilan birlashtirishning ko'plab usullari mavjud. Masalan, sayyoralararo sayohat
risolasida ilm-fan mazmuni badiiy mahorat bilan birlashtiriladi.
Musiqa va san’at
darslarini tarix
fani bilan integratsiyalaganda o'quvchilar tarixiy davrlarni o'rganish
jarayonida o'sha davrning musiqa uslublarini va mashhur kompozitorlarini kiritish orqali
tarixiy kontekstni yanada chuqurroq anglashlari mumkin. Shuningdek,
har bir davr o‘z
musiqasiga ega – bu musiqiy namunalar orqali tarixiy voqealar, madaniyat va davr ruhini
o‘rganish imkoni bo’ladi. Masalan, jadid davrining musiqiy merosi orqali o‘sha davrdagi
ijtimoiy-siyosiy holatni tahlil qilish mumkin.
Matematika
fanida esa musiqa ritmlari,
interval va akordlar orqali matematik tushunchalarni (masalan, nisbati, vaqt o'lchovlari)
o'rgatish, vizual san'at o'rtasidagi bog'lanishlarni o'rganish, masalan, musiqiy asarlarni
tinglash va shu asarga mos keladigan rasm chizish kabi xususiyatlar shakllanadi.
Musiqiy
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 123
ritm, taktmeterlar va notalar tizimi matematik ifoda va sanash qobiliyatini rivojlantiradi.
Notalarning davomiyligi (butun nota, yarmi, choragi) ulardagi fraksiyalar orqali
ifodalanadi – bu o‘quvchilarning matematik tushunchalarini mustahkamlashga yordam
beradi. Ovozning balandligi, tovush to‘lqinlari va rezonans hodisalari fizik qonuniyatlar
asosida tushuntiriladi. O‘quvchilar asboblar tovushini tahlil qilib, fizik hodisalarni real
hayotda kuzatish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Ma’lumki, musiqa darslarining o‘ziga xos tomonlari ko‘p bo‘lib, shulardan xor
bo‘lib kuylash, musiqa savodi, musiqa tinglash va nota bilan kuylash kabi asosiy qismlarni
o‘z ichiga oladi. Albatta, mazkur dars bosqichlarini mutaxassis bo‘lmagan kishilar bajara
olmaydilar. Natijada dars zerikarli bo‘lib, bolalarning musiqaga bo‘lgan qiziqishlari
susayadi va ular qo‘shiq kuylashdan yiroqlashib qoladilar. Shuni nazarda tutib, bolalarning
badiiy tarbiya sohasidagi faoliyatini e’tibordan chetda qoldirmay, har bir fanni o‘z
mutaxassisiga topshirish kerak. Bolalarni musiqa san’atiga qiziqtirish uchun badiiy
havaskorlar to‘garagining kamida 3 ta sho‘basini mutaxassis rahbar bilan ta’minlab ishga
solish maqsadga muvofiqdir. Masalan, xor, xalq cholg‘u asboblari dastasi, ashula va raqs
kabi sho‘balar belgilangan vaqtda ishlab tursa, unga qatnashayotgan bolalarning qalblari
quvonchga to‘lib, maktab ularning sevimli maskaniga aylanib boradi. Umuman olib
qaraganda maktabdagi musiqiy tarbiya o‘quvchilarning ma’naviy olamini boyitish bilan
birga, ularning ijodiy qobiliyatini ham o‘stirib boradi. Musiqaning sehrli tovushlari hayotni
yangi bir bo‘yoqlarda ko‘rsatib, yosh avlodni estetik jihatdan barkamol bo‘lgan kishilar
idealiga yaqinlashtirib boradi. Estetik tarbiyaning samaradorligini oshirish maqsadida
pedagogika institutlarining hamma fakultetlarida, ayniqsa o‘zbek filologiyasi fakultetida
musiqa san’ati va folklori hamda boshqa san’at turlari ham o‘qitilishi kerak deb
hisoblaymiz. Adabiyot hamisha musiqa bilan birga yashagan. Shu sababli ham adabiyot
fakultetlariga hissiyotli va dardli o‘quvchilarni qabul qilish zarur. Ularning, eng avvalo
she’riyatidan, biroz bo‘lsada musiqadan ham xabari bo‘lishi kerak. Shundagina u kelgusida
yetuk adabiyotchi bo‘la oladi.
Musiqa fanlarida
integratsion ta'limning asosiy tamoyillari:
a) Fanlararo bog'lanish
: Musiqa darslari tarix, san'at, matematika va til kabi
boshqa fanlar bilan bog'lanishi orqali o'quvchilarning bilim doirasini kengaytiradi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 124
b) Amaliyotga yo'naltirilgan yondashuv
: O'quvchilar musiqa orqali o'rganilgan
nazariy bilimlarni amaliyotda qo'llash imkoniyatiga ega bo'lishadi.
c) Ijodiy yondashuv
: Musiqa darslari o'quvchilarning ijodiy fikrlashini
rag'batlantiradi va yangi g'oyalar ishlab chiqishlariga yordam beradi.
O'quvchilar musiqa orqali boshqa fanlardan (tarix, matematika, san'at, til)
ko'nikmalarni o'zlashtirish imkoniyatiga ega bo'lishadi. Bu, o'z navbatida, ularning
umumiy bilim doirasini kengaytiradi.
Musiqa darslari orqali o'quvchilar o'z qobiliyatlarini va qiziqishlarini aniqlash
imkoniyatiga ega bo'lishadi, bu esa ularni kelajakdagi kasbiy yo'nalishlarini tanlashda
yordam beradi.
Musiqa, she'riyat, tarix, tasviriy san'atning uyg'unligi o'qituvchiga darslarni
o'quvchilar uchun qiziqarli qilish uchun cheksiz imkoniyatlar beradi. Ammo ma'lum
miqdordagi rasmlarni tomosha qilish, ma'lum miqdordagi musiqa qismlarini tinglash va
biz ko'rgan va tinglayotgan narsalarga aralashish o'rtasida juda katta farq bor. Va muammo
qanchalik eshitish, ko'rish yoki bajarish emas, balki qanday bajarish - ovoz bilan emas,
balki yurak bilan, ko'z bilan emas, balki qalb bilan ko'rishda namoyon bo’ladi.
O’quvchi yoshlarni musiqa va san’atning beqiyos va maftunkor namunalaridan
bahramand etish maqsadida, ularni shu asosda tarbiyalash va bu sohada mahoratlarini
yanada rivojlantirish uchun dunyo miqyosida bir qancha respublika va xalqaro tanlovlarda
ishtirok etishlari zarur. Va yoshlarimiz bu borada ancha ko’zga ko’rinarli yutuqlarga
erishib kelmoqdalar desak, mubolag’a qilmagan bo’lamiz.
Misol tariqasida, Rossiya, Ispaniya, Kuba, Qozog’iston, Germaniya, Latviya, Litva,
Italiya, Fransiya kabi bir qator dunyoda o’z nufuzi va o’rniga ega bo’lgan davlatlarda
o’zlarining yorqin ijro mahoratlarini namoyish etib kelmoqdalar.
Xulosa qiladigan bo’lsak, Musiqa maktablarida integratsion ta'lim
o'quvchilarga yanada boy va qiziqarli o'qish tajribasini taqdim etadi, ularning ijodiy va
analitik fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi va kelajakda muvaffaqiyatga
erishgan shaxs bo'lishlariga yordam beradi.
Musiqa va san’at O’zbekistonning xalqaro maydondagi obro’yini yanada oshirish,
nufuzini yanada yuksaltirish uchun imkoniyat yaratadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 125
Prezidentimiz ta’kidlaganidek, nimaniki o’z oldimizga maqsad qilib qo’ymaylik,
qanday buyuk ishlarni amalga oshirishga intilmaylik, barcha ezgu niyatlarimizning
zamirida farzandlarimizni ham jismonan, ham ma’naviy jihatdan sog’lom qilib o’stirish,
ularning baxt-u saodati, farovon kelajagini ko’rish, dunyoda hech kimdan kam
bo’lmaydigan avlodni tarbiyalash orzusi mujassamdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1.
O’zbekiston respublikasi prezidentining O‘zbekiston Respublikasini yanada
rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida farmoni. https://lex.uz/docs/-
3107036
2.
A.M.Forobiy. Fozil odamlar shaxri.T, 1993.176-bet
3.
Oliy o'quv yurtlarida o'qitishning zamonaviy usullari(O‘quv uslubiy
qo‘llanma) Toshkent 2020-yil 186-bet.
4.
A.Jabborov,S.Begmatova, M.Azamova. O‘zbek musiqasi tarixi. Toshkent
2018.
5.
Boshlang’ich sinflarda musiqa darslarini taxminiy rejalashtirish. (Tuzuvchilar
D.Omonullaev va boshq.) -T., 1995.
6.
Dmitrieva L.G. Chernoivanenko N. Metodika muzo’kalnogo vospitaniya v
shkole.- M., «Prosveshenie», 1989.
7.
Omonullaev D. Bolalar bog’chasida musiqa. -T., «O’qituvchi», 1980.
8.
Umumiy o’rta ta’limning davlat ta’lim standarti va o’quv dasturi. Musiqa,
tasviriy san’at, jismoniy tarbiya. - T., 1999.
9.
Umumiy o’rta ta’lim maktablarida musiqa madaniyati fani bo’yicha sinov
dasturi (1-7sinflar)- T., 1998.
