Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 79
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA DIN VA DUNYOVIY MUNOSABATLAR:
QONUNCHILIK, AMALIYOT VA JAMIYATDAGI O’RNI
Mamajonova Sarvinoz Abrorjon qizi.
Fargʻona davlat universiteti talabasi
sarvinozmamajonova13@gmail.com
Annotatsiya:
O‘zbekiston Respublikasida din va dunyoviy munosabatlar
o‘rtasidagi muvozanatning saqlanishi, mamlakatning ijtimoiy va siyosiy tizimi uchun
muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqola, O‘zbekistonning din va dunyoviylik prinsiplari
o‘rtasidagi aloqalarni tahlil qilib, qonunchilik va amaliyotdagi mavjud holatni o‘rganadi.
Maqolada, respublikadagi diniy erkinlik, davlat va dinning ajratilishi tamoyillari,
shuningdek, bu tamoyillarni amaliyotda qo‘llashdagi qiyinchiliklar va imkoniyatlar ko‘rib
chiqiladi. O‘zbekistonning diniy bag‘rikenglik siyosati, diniy tashkilotlar faoliyati va
jamiyatdagi diniy qarashlar o‘rganiladi.
Kalit so’zlar:
O’zbekiston, din va dunyoviylik, qonunchilik, diniy erkinlik, diniy
bag’rikenglik, davlat va din, diniy tashkilotlar, jamiyat, ijtimoiy tizim, diniy qarashlar.
Annotation:
In the Republic of Uzbekistan, maintaining a balance between religious
and secular relations is crucial for the country’s social and political system. This article
analyzes the relationship between the principles of religion and secularism in Uzbekistan,
examining the current situation in legislation and practice. The article discusses religious
freedom, the principles of separation of church and state, and the challenges and
opportunities in applying these principles in practice. Additionally, it explores
Uzbekistan’s religious tolerance policy, the activities of religious organizations, and
religious views in society.
Keywords:
Uzbekistan, religion and secularism, legislation, religious freedom,
religious tolerance, church and state, religious organizations, society, social system,
religious views.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 80
Аннотация:
В Республике Узбекистан поддержание баланса между
религиозными и светскими отношениями имеет важное значение для социальной и
политической системы страны. Эта статья анализирует связи между принципами
религии и светскости в Узбекистане, исследуя существующее положение в
законодательстве и практике. В статье рассматриваются религиозная свобода в
стране, принципы разделения церкви и государства, а также проблемы и
возможности применения этих принципов на практике. Также анализируются
политика религиозной терпимости в Узбекистане, деятельность религиозных
организаций и религиозные взгляды общества.
Ключевые слова:
Узбекистан, религия и светскость, законодательство,
религиозная свобода, религиозная терпимость, церковь и государство, религиозные
организации, общество, социальная система, религиозные взгляды.
Kirish:
O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng, din va dunyoviy
munosabatlar sohasida sezilarli o‘zgarishlar yuz berdi. Mamlakatda diniy erkinlik va
davlatning diniy faoliyatga aralashmaslik prinsiplarini joriy etish, ijtimoiy va siyosiy
tizimda diniy va dunyoviy qadriyatlarning uyg‘unlashishini ta'minlashga qaratilgan.
O‘zbekiston Konstitutsiyasi va qonunlari, davlat va dinning ajratilishi prinsipini
kafolatlaydi, ammo amaliyotda bu prinsiplar ba'zan ijtimoiy va siyosiy qiyinchiliklarni
keltirib chiqaradi.
Maqolaning maqsadi, O‘zbekiston Respublikasida din va dunyoviy
munosabatlarning qonunchilikda qanday ifodalanganini va jamiyatdagi amaliy holatlarni
tahlil qilishdir. Davlat va din o‘rtasidagi munosabatlar, diniy bag‘rikenglik va diniy
tashkilotlar faoliyatini o‘rganish, ushbu munosabatlarning ijtimoiy rivojlanishdagi o‘rni va
ta'sirini ko‘rsatish lozim. Shuningdek, globalizatsiya, diniy ekstremizm va radikalizmning
oldini olish, diniy erkinlikni ta'minlashdagi qiyinchiliklar ham muhokama qilinadi.
1. Din va dunyoviylik: qonunchilikdagi o‘rni
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi 31-moddasida “Hamma uchun vijdon
erkinligi kafolatlanadi. Har kim xohlagan dinga e’tiqod qilish yoki hech qaysi dinga e’tiqod
qilmaslik huquqiga ega” deb belgilangan. Bu norma, O‘zbekistonning dunyoviy davlat
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 81
ekanligidan dalolat beradi. Shu bilan birga, Konstitutsiyada din davlatdan ajratilganligi,
diniy tashkilotlarning siyosiy faoliyat bilan shug‘ullanishi taqiqlangani aniq ko‘rsatilgan.
1998-yilda qabul qilingan “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi
Qonun — O‘zbekistonda din va davlat munosabatlarini tartibga soluvchi asosiy huquqiy
hujjat hisoblanadi. Bu qonunda diniy tashkilotlarning ro‘yxatga olinishi, faoliyati, diniy
ta'limot tarqatish tartibi qat’iy belgilangan. Shu bilan birga, noqonuniy diniy tashkilotlar,
radikal g‘oyalarning tarqalishiga qarshi kurashish mexanizmlari ishlab chiqilgan.
Bundan tashqari, diniy adabiyotlar, diniy kiyimlar, diniy marosimlarni o‘tkazish
ham davlat tomonidan tartibga solinadi. Masalan, diniy adabiyotlarni tarqatish faqat Davlat
Din ishlari qo‘mitasi roziligi bilan amalga oshiriladi. Shu orqali davlat diniy masalalarda
ijtimoiy barqarorlikni saqlashga intiladi.
2. Diniy bag‘rikenglik va tolerantlik siyosati
O‘zbekiston — ko‘p millatli va ko‘p dinli davlat bo‘lib, bu holat mamlakatning diniy
siyosatida bag‘rikenglik va murosaga asoslangan yondashuvni talab qiladi. Bugungi kunda
O‘zbekistonda 16 dan ortiq diniy konfessiyalar faoliyat yuritmoqda. Ular orasida
musulmonlar, pravoslavlar, katoliklar, protestantlar, yahudiylar, buddistlar va boshqa
guruhlar mavjud.
Bag‘rikenglik siyosati faqat qonun bilan emas, balki amaliy dasturlar orqali ham
qo‘llab-quvvatlanmoqda. Masalan, 2018-yildan boshlab “Ma'naviyat va ma’rifat”
markazlari faoliyati kengaytirilib, aholiga turli dinlar haqidagi to‘g‘ri ma’lumotlar
yetkazilmoqda. Bu tashabbuslar orqali jaholatga qarshi ma’rifat yondoshuvi
kuchaytirilmoqda.
Shuningdek, respublikada turli diniy tashkilotlar ishtirokida umumxalq tadbirlari,
xalqaro forumlar va anjumanlar o‘tkaziladi. Masalan, Toshkentda bo‘lib o‘tgan “Diniy
bag‘rikenglik – tinchlik va barqarorlik garovi” forumi xalqaro miqyosda e’tirof etildi.
3. Diniy tashkilotlarning faoliyati va jamiyatdagi o‘rni
Bugungi kunda O‘zbekistonda 2500 dan ortiq diniy tashkilotlar faoliyat yuritmoqda,
ularning katta qismini Musulmonlar idorasi vakolatxonalari tashkil etadi. Diniy tashkilotlar
asosan diniy marosimlar, jamoat tarbiyasi, ta’lim-tarbiya ishlari, xayriya tadbirlari bilan
shug‘ullanadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 82
Imomlar va ruhoniylarning jamiyatdagi o‘rni nafaqat diniy jihatdan, balki ma’naviy,
axloqiy tarbiya berishda ham muhim ahamiyatga ega. Imomlar oilaviy muammolarni hal
qilishda, yoshlarga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatishda, jinoyatchilikning oldini olishda ham faol
ishtirok etmoqda.
Shu bilan birga, diniy tashkilotlar tomonidan Qur'on musobaqalari, diniy kitoblar
nashri, onlayn diniy darslar, islomiy etika bo‘yicha seminarlar, xayriya dasturlari tashkil
etilmoqda. Bularning barchasi diniy qadriyatlarning jamiyat hayotidagi o‘rnini
mustahkamlashga xizmat qilmoqda.
4. Din va dunyoqarash: o‘zgarishlar, tahdidlar va imkoniyatlar
Zamonaviy dunyo, axborot texnologiyalarining tez rivojlanishi, yoshlar ongiga turli
g‘oyalar kirib kelishiga sabab bo‘lmoqda. Ayniqsa, ekstremistik diniy g‘oyalar,
radikalizm, terrorizm kabi tahdidlar bugun jiddiy xavf sifatida ko‘rilmoqda. Internet orqali
noqonuniy diniy materiallar tarqatilishi, yoshlarning ijtimoiy tarmoqlarda yolg‘on
targ‘ibotlarga ishonishi ijtimoiy barqarorlikka tahdid solmoqda.
Shu sababli O‘zbekiston hukumati diniy-ma’rifiy sohada keng ko‘lamli ishlarni
amalga oshirmoqda. Xususan, Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Mir Arab madrasalari kabi
diniy-ma’rifiy markazlar qayta tiklandi. Islom sivilizatsiyasi markazi, Hadis ilmi maktabi,
“Ziyorat turizmi” konsepsiyasi – bularning barchasi diniy bilimlarni to‘g‘ri yo‘nalishda
yetkazishga qaratilgan.
Yana bir muhim jihat – dunyoviy ta’lim tizimida diniy bilimlarning o‘rni. Maktab
va oliy ta’lim muassasalarida “ma’naviyat va ma’rifat”, “vatanparvarlik”, “inson
huquqlari” kabi fanlar orqali yoshlarning to‘g‘ri dunyoqarashi shakllantirilmoqda. Bu esa
radikal g‘oyalarga qarshi eng kuchli qalqon sifatida xizmat qiladi.
5. Diniy ta'lim va uning rivoji
O‘zbekistonda diniy ta'lim tizimi islomiy va boshqa konfessiyalarga oid bilimlarni
o‘rganish imkonini beradi. Mamlakatda bir nechta oliy va o‘rta maxsus diniy ta'lim
muassasalari faoliyat yuritmoqda. Masalan, Toshkent Islom Universiteti, Mir Arab
madrasasi va Hadis ilmi maktabi islomiy ta'lim berishda muhim o‘rin tutadi. Bu
muassasalarda talabalar Qur'on, hadis, fiqh va boshqa islomiy fanlarni o‘rganadilar.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 83
Bundan tashqari, boshqa diniy konfessiyalar ham o‘z ta'lim muassasalariga ega.
Masalan, pravoslav va katolik cherkovlari diniy seminariyalar orqali ruhoniylar
tayyorlaydi. Bu muassasalar davlat tomonidan ro‘yxatdan o‘tgan va ularning faoliyati
qonuniy asosda amalga oshiriladi.
Diniy ta'limning rivoji yosh avlodning diniy bilimlarini oshirishga, ularning
ma'naviy kamolotiga xizmat qiladi. Shu bilan birga, bu ta'lim muassasalari ekstremistik
g‘oyalarning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi, chunki ular diniy bilimlarni to‘g‘ri va
ishonchli manbalardan o‘rgatadi.
6. Diniy ekstremizm va terrorizmga qarshi kurash
O‘zbekiston hukumati diniy ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashda kompleks
yondashuvni qo‘llaydi. 2021–2026-yillarga mo‘ljallangan "Ekstremizm va terrorizmga
qarshi kurashish" dasturi qabul qilingan bo‘lib, bu dastur doirasida profilaktik chora-
tadbirlar, huquqni muhofaza qilish organlarining salohiyatini oshirish, xalqaro hamkorlikni
kuchaytirish kabi yo‘nalishlar belgilangan .
Shuningdek, O‘zbekiston xalqaro miqyosda ekstremizm va terrorizmga qarshi
kurashda faol ishtirok etadi. Mamlakat BMT va boshqa xalqaro tashkilotlar bilan
hamkorlik qilib, tegishli konvensiyalarni imzolagan. Bu hamkorlik xalqaro tajribalarni
o‘rganish va milliy xavfsizlikni ta'minlashda muhim ahamiyatga ega.
7. Diniy tashkilotlarning jamiyatdagi ijtimoiy loyihalari
Diniy tashkilotlar nafaqat diniy marosimlar bilan, balki ijtimoiy loyihalar bilan ham
faol shug‘ullanadi. Masalan, masjidlar qoshida xayriya tadbirlari, bepul tibbiy ko‘riklar,
kam ta'minlangan oilalarga yordam ko‘rsatish kabi ishlar amalga oshiriladi. Noislomiy
diniy tashkilotlar ham xuddi shunday ijtimoiy loyihalarni amalga oshiradi. Masalan,
katolik va pravoslav cherkovlari yetim bolalarga yordam, qariyalar uchun boshpana kabi
loyihalarni qo‘llab-quvvatlaydi.
Bu loyihalar jamiyatda ijtimoiy birdamlikni mustahkamlashga, turli konfessiyalar
o‘rtasida o‘zaro hurmat va hamkorlikni rivojlantirishga xizmat qiladi.
8. Diniy turizm va uning rivojlanishi
O‘zbekiston boy diniy merosga ega bo‘lib, bu ziyorat turizmini rivojlantirish uchun
katta imkoniyatlar yaratadi. Samarqand, Buxoro, Xiva kabi shaharlardagi tarixiy masjidlar,
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 84
maqbaralar va madrasalar nafaqat mahalliy, balki xorijiy ziyoratchilarni ham jalb qiladi.
Hukumat "Ziyorat turizmi" dasturini ishlab chiqib, bu yo‘nalishda infratuzilmani
rivojlantirish, xizmatlar sifatini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar ko‘rmoqda.
Diniy turizmning rivojlanishi iqtisodiy jihatdan ham foydali bo‘lib, mahalliy aholi
uchun yangi ish o‘rinlari yaratadi, madaniy almashinuvni kuchaytiradi va O‘zbekistonning
xalqaro imijini yaxshilaydi.
9. Xalqaro hamkorlik va tajriba almashinuvi
O‘zbekiston diniy sohada xalqaro hamkorlikni rivojlantirishga alohida e'tibor
qaratadi. Mamlakat turli xalqaro konferensiyalar, forumlar va seminarlar orqali boshqa
davlatlar bilan tajriba almashadi. Masalan, Toshkentda o‘tkazilgan "Diniy bag‘rikenglik –
tinchlik va barqarorlik garovi" forumi xalqaro miqyosda e'tirof etildi.
Bunday tadbirlar orqali O‘zbekiston diniy sohadagi yutuqlari bilan o‘rtoqlashadi,
boshqa davlatlarning tajribasini o‘rganadi va global miqyosda diniy bag‘rikenglikni targ‘ib
qiladi.
Xulosa:
O‘zbekiston Respublikasida din va dunyoviylik masalasi jamiyat
hayotining eng muhim yo‘nalishlaridan biridir. Din va davlatning ajratilganligi prinsipiga
asoslangan siyosat, bir tomondan, diniy erkinlikni ta’minlasa, ikkinchi tomondan, diniy
ekstremizmga qarshi samarali kurashishga imkon yaratmoqda.
Jamiyatda diniy bag‘rikenglikni saqlash, barcha din vakillariga teng huquqlar
yaratish, yoshlarni sog‘lom e’tiqod ruhida tarbiyalash, diniy tashkilotlar faoliyatini
huquqiy asosda yo‘lga qo‘yish — bularning barchasi O‘zbekistonning barqaror va
ma’naviy yuksalishga yo‘naltirilgan siyosatini ifodalaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. (1992). O’zbekiston Respublikasi Oliy
majlisi.
2.
Davlat va din: qonunchilik va amaliyot. (2020). Toshkent: O‘zbekiston
Respublikasi Adliya vazirligi nashriyoti.
3.
Usmonov, M. (2018). O‘zbekistonda diniy bag‘rikenglik va radikalizmga qarshi
kurash. Toshkent: O‘zbekiston Fanlar akademiyasi nashriyoti.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 85
4.
Mahmudov, T. (2019). O‘zbekiston Respublikasida diniy erkinlik va davlatning
diniy faoliyatga aralashmasligi. "O‘zbekiston huquqi" jurnali, 3(35), 45-58.
5.
Karimov, I. A. (1997). O‘zbekistonning mustaqilligi va diniy qadriyatlar.
Toshkent: Ma'naviyat va ma'rifat nashriyoti.
6.
G‘afforov, S. (2017). O‘zbekistonning diniy va siyosiy tarixida davlat va dinning
aloqasi. "O‘zbekiston tarixi" jurnali, 12(74), 72-81.
7.
Islam, B. (2021). Din va dunyoqarash: O‘zgarishlar va muammolar. Toshkent:
Jamiyat nashriyoti.
8.
Qodirov, B. O‘zbekistonda diniy bag‘rikenglik asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston
Milliy ensiklopediyasi, 2020.
9.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi rasmiy veb-sayti – www.muslim.uz.
10.
Islom
sivilizatsiyasi
markazi
–
Rasmiy
axborot
portali:
11.
Abduqodirov, R. O‘zbekistonda diniy-ma’rifiy hayot: tarix va zamonaviylik.
– Toshkent: TDYU nashriyoti, 2021.
12.
Ziyorat turizmi konsepsiyasi – O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi
ma’lumotlari,
13.
Hasanov, Z. Dunyo dinlari va konfessiyalararo munosabatlar. – Toshkent:
TDShU, 2019.
14.
BMT va O‘zbekiston o‘rtasidagi hamkorlik doirasida diniy bag‘rikenglikni
