Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 369
DIN VA AXLOQIY QADRIYATLAR OʻRTASIDAGI BOGʻLIQLIK
Ilmiy rahbar: Samatov Xurshid O’lmasjonovich
Falsafa fanlari doktori, Dotsent
temurmalikquvondiqov5@gmail.com. Telefon raqam +998953151003
Quvondiqov Temurmalik Botir o‘g‘li
TATU Samarqand filiali 1-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada din va axloqiy qadriyatlar o'rtasidagi bog'liqlik tahlil
qilinadi. Din insoniyat tarixida muhim rol o'ynagan bo'lib, u axloqiy qadriyatlarning
shakllanishiga va rivojlanishiga ta'sir ko'rsatadi. Maqolada dinning axloqiy qadriyatlar
bilan qanday bog'liq ekani, dinning axloqiy ta'limotlari va ularning jamiyatdagi ahamiyati
ko'rib chiqiladi. Shuningdek, din va axloqiy qadriyatlarning zamonaviy jamiyatdagi roli
ham tahlil etiladi.
Kalit so'zlar:
Din, Axloqiy qadriyatlar, Etika, Jamiyat, Morallik.
KIRISH
Din va axloqiy qadriyatlar insoniyat tarixida bir-biri bilan chambarchas bog'liq
bo'lgan ikki muhim tushunchadir. Dinlar ko'plab madaniyatlarda va jamiyatlarda axloqiy
qoidalar va qadriyatlarni belgilaydi. Ular insonlarning qanday yashashini, qanday
munosabatlarda bo'lishini va qanday qarorlar qabul qilishini belgilovchi asosiy omillardir.
Ushbu maqolada din va axloqiy qadriyatlarning o'zaro aloqasi, ularning shakllanishi va
jamiyatdagi o'rni haqida batafsil ma'lumot beriladi.
Axloqiy qadriyatlar tushunchasi
Axloqiy qadriyatlar tushunchasi zamonlar mobaynida jamiyatning axloqiy va
ma’naviy rivojlanishining muhim qismi hisoblanadi. Bu qadriyatlar insonlarning o‘zaro
munosabatlari, xatti-harakati va jamiyatdagi o‘rni haqida ma’lumot beradi. Tarixan, har bir
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 370
millat va madaniyat o‘ziga xos axloqiy qadriyatlarga ega bo‘lgan. Lekin, ularning umumiy
jihatlari
ko‘plab
jamiyatlarda
kuzatilishi
mumkin.
Axloqiy qadriyatlar umumiy tushunchalarni o‘z ichiga oladi, masalan, halollik,
adolat, hurmat, mehr-oqibat, mas’uliyat va boshqa ko‘plab tushunchalar. Har bir davlat,
madaniyat va din o‘zining axloqiy me’yorlarini shakllantirib, o‘sha jamiyat a’zolarining
qanday yashashi kerakligi haqida yo‘l-yo‘riqlar beradi.
O‘zbekiston kabi ko‘plab Markaziy Osiyo mamlakatlarida axloqiy qadriyatlar islom
dini ta’siri ostida shakllangan. Islom ahkomlari va hadislar bu mamlakatlarda axloqiy
me'yorlar va qadriyatlarga katta ta’sir ko‘rsatgan. Masalan, halollik va adolat islomda juda
muhim hisoblanib, musulmonlarning kundalik hayotida asosiy o‘rinni egallaydi. Bu
qadriyatlar jamiyat a’zolarining o‘zaro ishonchli aloqalarini mustahkamlashga yordam
beradi.
O‘zbekistonliklarning ko‘pchiligi halollik va mehnatsevarlikni o‘zlarining eng
muhim qadriyatlari deb bilishadi. 2021 yilda o‘tkazilgan bir ijtimoiy so‘rovnoma
natijalariga ko‘ra, respondentlarning 85%i halollikni eng muhim axloqiy qadriyat deb
bilgan. Ushbu tadqiqot jamiyatda axloqiy qadriyatlarning ahamiyatini ochib beradi va ular
jamiyatning
rivojlanishiga
qanday
ta’sir
qilishini
ko‘rsatadi.
Yana bir muhim axloqiy qadriyat bu - oilaviy qadriyatdir. O‘zbekistonda oilaviy
qadriyatlar juda yuqori baholanadi va bu jamiyatda oilaning ahamiyati juda katta ekanligini
ko‘rsatadi. Oilada ota-onaga hurmat, bolalarga mehr-oqibat va o‘zaro yordam kabi
qadriyatlar keng tarqalgan. Bu nafaqat jamiyatdagi ijtimoiy barqarorlikni ta’minlaydi,
balki
yangi
avlodni
ham
do‘stona
va
mehribon
ruhda
tarbiyalaydi.
Axloqiy qadriyatlar, shuningdek, jamiyatning turli masalalariga aloqador
munosabatini ham belgilab beradi. Masalan, ekologik mas’uliyat, rivojlanayotgan
zamonaviy jamiyatlarda muhim ahamiyat kasb etadi. Odamlar tabiatga ehtiyotlik bilan
munosabatda bo‘lish kerakligi haqidagi tushunchani qabul qilib, kelajakda ekologik
barqarorlikni
ta’minlashni
maqsad
qilib
qo‘yadilar.
Shuni ham ta’kidlash kerakki, axloqiy qadriyatlar doimo o‘zgarib boradi. Jamiyatlar
zamon va makonga qarab rivojlanar ekan, bu qadriyatlar ham yangi tajribalar, bilimlar va
munosabatlar asosida o‘zgaradi. Bunday o‘zgarishlar yangi avlodlarning hayotiga,
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 371
ularning kelajak borasidagi qarashlariga ta’sir qiladi. Axloqiy qadriyatlar ko‘plab
jamiyatlarda tinchlik va barqarorlikni ta’minlashga yordam beradi. Axloqiy qadriyatlar
jamiyat a’zolarining tartibli va do‘stona munosabatlarini rivojlantiradi, ular orasidagi
ishonchni mustahkamlaydi va ijtimoiy birlikni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Bu
qadriyatlarning jamiyatda qanchalik muhimligini aniqlash uchun tadqiqotlar olib borilib,
ijtimoiy bilimlar rivojlanishiga hissa qo‘shiladi.
Din va axloqiy qadriyatlar o'rtasidagi munosabatlar
Din va axloqiy qadriyatlar o'rtasidagi munosabatlar juda murakkab va keng qamrovli
mavzu hisoblanadi. Dunyoning turli burchaklarida din va axloqiy qadriyatlar bir-birini
qanday to'ldirishi yoki ta'sir qilishi haqida ko'plab tadqiqotlar, tahlillar mavjud. Quyida
mavzu haqida statistik ma'lumotlar va umumiy bilimlar taqdim qilinadi. Din insoniyat
tarixida muhim o'rin tutib kelgan bo'lib, u axloqiy qadriyatlarning shakllanishida katta rol
o'ynagan. 2012 yilgi "Pew Research Center" tadqiqotlariga ko'ra, dunyo aholisining
taxminan 84% diniy e'tiqodga ega. Bu ko'rsatkichlar diniy e'tiqodlarning axloqiy
qadriyatlar bilan bevosita bog'liq ekanligini ko'rsatadi. Oksford Universiteti tomonidan
o'tkazilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, musulmon mamlakatlarida (misol uchun,
Saudiya Arabistoni, Indoneziya, Pokiston) aholining aksariyati axloqiy qadriyatlarni diniy
an'analarga asoslangan holda tushunishadi. Masalan, "Diniy Understanding Review"
jurnalidagi ma'lumotlarga ko'ra, Indoneziyada aholining 93% i diniy e'tiqod axloqiy
qadriyatlariga ta'sir qilayotganini ta'kidlaydi. Kruglyak va Brown kabi ilmiy izlanishlar
mualliflari axloqiy qadriyatlarning shakllanishida dindorlikning ta'siri yirik ekanini
aniqlashgan. Tadqiqot natijalariga ko'ra, diniy ta'limga ega bo'lgan kishilarning ko'pchiligi
kuchli axloqiy me'yorlarga amal qilishadi, bu esa ularni ijtimoiy jihatdan qabul qilingan
xulq-atvorlarini namoyon etishga undaydi. Dunyodagi eng yirik dinlardan biri bo'lgan
Nasroniylikda axloqiy qadriyatlar muhim o'rin tutadi. Nasroniylikda "Yaxshi xulq-atvor
va axloqiy qadriyatlar Bibliyaning markaziy o'rnini egallaydi" deb hisoblanadi. 2014 yilda
o'tkazilgan "Christianity Today" tadqiqoti shuni ko'rsatdi: Amerikada nasroniylarning 76%
i axloqiy me'yorlarni Bibliya asosida belgilashadi. Islom dinida axloqiy qoidalar Qur'oni
karim va Hadislar asosida shakllangan. "Pew Research Center" tadqiqoti shuni ko'rsatdiki,
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 372
musulmonlarning 83% i axloqiy qadriyatlarni diniy e'tiqod asosida shakllantirishadi.
Buddaizmda ham axloqiy qadriyatlar muhim hisoblanadi. Buddaizmda yollar, ya'ni
"Ashtali yo'l" axloqiy qadriyatlar va xulq-atvorning asosini tashkil etadi. Shakya Yarlung
tadqiqotlaridan olingan ma'lumotlar shuni ko'rsatadiki, Buddaning o'gitlariga rioya
qilganlar axloqiy qadriyatlarni kundalik hayotlarida amalda qo'llashadi. Hind dinlari,
jumladan Induizm va Sihizmda ham axloqiy qadriyatlar muhim ahamiyatga ega.
Induizmda "Dharma" tushunchasi axloqiy qoidalar va hayotiy vazifalar sifatida ko'riladi.
2011 yil Hindiston Milliy Namoyishchilar Anketasida ishtirok etganlarning 68% i o'z
axloqiy qarashlarini diniy e'tiqod orqali shakllantiradi. Din va axloqiy qadriyatlar
o'rtasidagi munosabatlar haqida gapirganda, zamonaviy jamiyatlarning turli qismida din
va dindan tashqari axloqiy me'yorlarining birgalikda mavjudligini eslatib o'tish lozim.
Ko'pgina mamlakatlarda sekulyarizmning o'sishi bilan bir qatorda din va ma'naviyat
tushunchalari yanada boy va xilma-xil bo'lib bormoqda. Bu esa axloqiy qadriyatlarning
ham ko'p tomonlama shakllanishiga olib kelmoqda.
Axloqiy me'yorlar va Din
Axloqiy me'yorlar va Din (Deutsche Institut für Normung) - bu ikki muhim
tushuncha, biri odob-axloq normalari, ikkinchisi esa Germaniyada turli sohalar uchun
standartlar
va
me'yorlarni
belgilaydigan
tashkilotdir.
Axloqiy me'yorlar insonlar orasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi qoidalar
to'plamidir. Ular jamiyatda qabul qilingan odob-axloq normalariga asoslangan bo'lib,
insonlarning xulq-atvorlarini va qarashlarini boshqarishga xizmat qiladi. Axloqiy
me'yorlar uzoq vaqtdan beri turli madaniyatlar va dinlar tarafidan shakllantirilgan. Misol
uchun, adolat, haqiqat, va diyalog orqali kelishishga intilish kabi me'yorlar turli xalq va
madaniyatlarda uchraydi. Ba'zi axloqiy me'yorlar iqtisodiy yoki huquqiy me'yorlar bilan
birgalikda qo'llanilishi mumkin bo'lsa-da, ularning asosiy maqsadi insonlar orasidagi
ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishdir. Masalan, halollik axloqiy qoidasi xalq orasida
ishonchni oshiradi, bu esa savdo-sotiq va boshqa iqtisodiy faoliyatlar uchun muhim
hisoblanadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 373
Din - bu Germaniyada turli texnik va menejerlik sohalar uchun standartlar ishlab
chiquvchi tashkilot. Bu tashkilot 1917 yilda asos solingan va Berlin shahrida joylashgan.
DIN standartlari turli sohalar, masalan, muhandislik, texnologiya, avtomobilsozlik,
informatika, va boshqa ko'plab yo'nalishlarda qo'llaniladi. Mazkur standartlar Germaniya
va
xalqaro
miqyosda
sifat
va
xavfsizlikni
ta'minlashga
xizmat
qiladi.
Din standartlari xalqaro aloqalar va savdo-sottiqlarda muhim rol o'ynaydi, chunki
ular mahsulotlar va xizmatlarning o'zaro mosligini va sifatini kafolatlaydi. Din ISO bilan
hamkorlikda xalqaro standardlarni rivojlantirish va joriy qilishda faol bo'lib, xalqaro
standartlarni qabul qilish uchun Din EN (Evropa Normasi) degan belgidan foydalanadi.
Axloqiy me'yorlar insoniy munosabatlar va ijtimoiy tartibni saqlashga xizmat
qiladigan qoidalar bo'lsa, DIN ko'p jihatdan texnik standartlarni yaratish orqali iqtisodiy
va sanoat rivojlanishiga yordam beradi. Ushbu ikkala tushuncha jamiyat taraqqiyotida
muhim ahamiyatga ega bo'lib, birgalikda insonlar va sanoat uchun ishonchli va xavfsiz
muhit yaratishga xizmat qilmoqda.
Xulosa
Din insoniyat tarixida jamiyat hayotining barcha jabhalariga ta’sir ko‘rsatgan muhim
ijtimoiy hodisa hisoblanadi. Axloq esa insonning ichki dunyosi va ijtimoiy
munosabatlarida o‘z ifodasini topadigan qadriyatlar tizimidir. Ushbu maqolada din va
axloqiy qadriyatlar o‘rtasidagi bog‘liqlik, ularning inson tarbiyasi va jamiyat
barqarorligidagi o‘rni yoritib berildi. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, barcha dinlar insonlarni
halollik, mehr-shafqat, bag‘rikenglik, sabr-toqat, adolat kabi insoniy fazilatlarga chaqiradi.
Axloqiy qadriyatlar esa bu diniy ta’limotlar asosida shakllanib, jamiyat taraqqiyoti va
insonlararo munosabatlarni tartibga solishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Bugungi
globallashuv davrida yosh avlodni ma’naviy tarbiyalashda, axloqiy qadriyatlarni
mustahkamlashda dinning ijobiy ta’siridan oqilona foydalanish zarur. Zero, sog‘lom
jamiyat va barkamol inson tarbiyasida diniy-ma’naviy qadriyatlarning o‘rni beqiyosdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1)Qur’on Karim va uning tarjimalari.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 374
2)Hadislar to‘plami. Imom Buxoriy. “Al-Jome’ as-Sahih”.
3)Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
4)Jo‘rayev R. Dinshunoslik asoslari. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2017.
5)Xasanov M. Axloq va ma’naviyat asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2015.
6)Mamajonov A. Din va jamiyat: tarix va bugun. – Toshkent: Ma’naviyat, 2020.
7)Islom.uz maqolalari arxivi. https://www.islom.uz
8)O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023.
9)Yusupov S. Axloqiy qadriyatlar va diniy ta’limotlar uyg‘unligi. – Toshkent: 2021.
