Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 322
MAKTAB MUHITIDA KELIB CHIQADIGAN NIZOLARNI OLDINI OLISH
HAMDA BARTARAF ETISHNING PSIXOLOGIK MASALALARI
Muhiddinova Surayyo Joʻrayevna
Buxoro tuman 2-umumiy o'rta ta'lim maktabi psixologi
Annotatsiya
: Mazkur maqola maktab muhitida yuzaga keladigan nizolarni oldini
olish va ularni hal qilishda duch kelinadigan qiyinchiliklarni va ularning echimlarini tahlil
qiladi. Nizolar o’qituvchilar, o’quvchilar va ota-onalar o’rtasida turli sabablarga ko’ra
yuzaga kelishi mumkin, shu jumladan kommunikatsiya etishmovchiligi, o’quvchilarning
shaxsiy xususiyatlari va ta’lim muassasasining ichki siyosati. Maqola, shuningdek, bu
muammolarni hal qilish uchun samarali usullar va strategiyalarni taklif qiladi. Ushbu
tadqiqot metodologiyasi adabiyotlar sharhini, so’rov va kuzatuvlarni o’z ichiga oladi, bu
esa maktabdagi nizolarni tushunish va ularni hal etish bo’yicha chuqur tahlilni ta’minlaydi.
Kalit so’zlar:
maktabdagi nizolar, nizolarni oldini olish, nizolarni hal etish,
o’qituvchilar, o’quvchilar, ota-onalar, kommunikatsiya, ta’lim muassasasi siyosati.
KIRISH
Maktab muhitidagi nizolar, o’zining ko’p qirraliligi bilan, ta’lim jarayonining
sifatiga to’g’ridan-to’g’ri ta’sir ko’rsatadi. Bu nizolar o’quvchilar, o’qituvchilar va ota-
onalar o’rtasida turli shakllarda namoyon bo’lishi mumkin. Eng ko’p uchraydigan nizolar
o’quvchilar o’rtasidagi ijtimoiy moslashuv muammolari, o’qituvchilar bilan kelib
chiqadigan ziddiyatlar va akademik bosim kabi omillarga bog’liq holda yuzaga keladi.
Ushbu nizolarning asosiy sabablari esa ijtimoiy-psixologik, pedagogik va tashkiliy
jihatlarni o’z ichiga oladi.
Birinchi navbatda, ijtimoiy-psixologik sabablar, o’quvchilarning yoshiga xos
xususiyatlari, ularning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanish darajasi bilan bog’liq. O’smirlik
davridagi o’zgaruvchan psixologik holatlar, o’zini-o’zi anglash jarayonidagi
qiyinchiliklar, ijtimoiy qabul qilinishga bo’lgan ehtiyoj kabi omillar nizolarning yuzaga
kelishida muhim rol o’ynaydi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 323
Pedagogik sabablar esa, o’qituvchilar va o’quv dasturlarining o’quvchilarning
individual xususiyatlari va ehtiyojlariga mos kelmasligidan kelib chiqadi. Bu vaziyatda,
o’qituvchining pedagogik mahorati, ta’lim metodlari va yondashuvlari, shuningdek, dars
jarayonini tashkil etish uslubi muhim ahamiyat kasb etadi. O’qituvchilar va o’quvchilar
o’rtasidagi kommunikatsiya muammolari, o’qitish uslubidagi mos kelmasliklar va o’quv
materiallarining qiyinligi pedagogik ziddiyatlarni keltirib chiqarishi mumkin.
Tashkiliy sabablar, maktabning ichki qoidalari, ta’lim muassasasining moddiytexnik
bazasi, sinflararo va sinf ichidagi munosabatlar, shuningdek, o’quvchilarga qo’yiladigan
talablar bilan bog’liq. Maktab muhitining o’quvchilar o’rtasida hamkorlik va o’zaro
hurmatni rag’batlantirmasligi, maktabdagi ijtimoiy faolliklarning yetarli darajada tashkil
etilmaganligi kabi omillar ham nizolarning yuzaga kelishiga sabab bo’ladi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Maktab muhitidagi nizolar murakkab va ko’p o’lchovli holatlar bo’lib, ularning
yuzaga kelish sabablari o’quvchilarning shaxsiy xususiyatlari, o’qituvchilarning
pedagogik yondashuvlari va maktabning tashkiliy muhitiga chuqur bog’liqdir. Shu sababli,
ushbu muammolarni hal etish va oldini olish uchun kompleks yondashuv zarur, bu esa
nafaqat ta’limiy, balki ijtimoiy-psixologik va tashkiliy choralarni ham o’z ichiga oladi. Bu
borada, maktab muassasalarida nizolarni samarali boshqarish va oldini olish strategiyalari
ishlab chiqish, o’quvchilar, o’qituvchilar va ota-onalar o’rtasida o’zaro tushunish va
hamkorlikni mustahkamlash orqali amalga oshirilishi mumkin.
O’qituvchilar va maktab ma’muriyati, o’quvchilar o’rtasidagi nizolarni oldini olish
va hal etishda bir qator strategiyalardan foydalanadilar. Bu strategiyalar, muloqot va
tinglash ko’nikmalarini rivojlantirish, muammoli vaziyatlarni hal qilishda o’quvchilarni
o’qitish, shuningdek, ijobiy munosabat va hamkorlik madaniyatini qo’llab-quvvatlash kabi
omillarni o’z ichiga oladi. O’qituvchilar, shuningdek, o’quvchilarni turli xil ijtimoiy va
hissiy ko’nikmalar, jumladan, o’zaro hurmat, sabrtoqat va jamoada ishlash ko’nikmalarini
rivojlantirishga undaydilar.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 324
Birinchi strategiya sifatida, o’qituvchilar va ma’muriyat muloqot ko’nikmalarini
mustahkamlashga katta e’tibor beradilar. Bu, o’quvchilarga o’z fikrlarini aniq va hurmat
bilan ifodalash, boshqalarning fikrlarini tinglash va tushunish ko’nikmalarini o’rgatish
orqali amalga oshiriladi. Muloqot - bu har qanday nizoni hal etishning asosi hisoblanadi,
shuning uchun bu ko’nikmalar nafaqat maktabda, balki ularning kelajakdagi hayotlarida
ham muhim ahamiyatga ega.
Ikkinchidan, muammoli vaziyatlarni hal qilish ko’nikmalarini o’rgatish,
o’quvchilarni nizolarni o’zlari hal qilishga tayyorlaydi. Bu strategiya, o’quvchilarga
nizolarni qanday aniqlash, ularning sabablarini tushunish va konstruktiv yechimlar topish
bo’yicha ko’nikmalar beradi. Bu jarayon, o’quvchilarni o’zaro muloqot orqali
kelishmovchiliklarni hal qilishga undaydi, bu esa ularning muammolarni hal qilish
qobiliyatlarini oshiradi.
Uchinchi strategiya sifatida, ijobiy munosabat va hamkorlik madaniyatini qo’llab-
quvvatlash amalga oshiriladi. Maktab ma’muriyati va o’qituvchilar, o’quvchilarni
boshqalar bilan hamkorlik qilishga va jamoa sifatida ishlashga undash orqali, o’zaro
hurmat va tushunish muhitini yaratishga harakat qiladilar. Bu, o’quvchilarga bir-birlarini
qo’llab-quvvatlash, turli fikrlarni qabul qilish va birgalikda maqsadlarga erishish
zarurligini o’rgatadi.
Bu strategiyalar, o’qituvchilar va maktab ma’muriyati tomonidan amalga oshirilgan
tadqiqotlar va kuzatuvlar asosida, o’quvchilar o’rtasidagi nizolarni sezilarli darajada
kamaytirishga yordam bergan. O’qituvchilar va ma’muriyatning bu boradagi sa’y-
harakatlari, o’quvchilarning ijtimoiy va hissiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatgan,
shuningdek, o’quv muhiti sifatini yaxshilashga hissa qo’shgan. Biroq, ushbu strategiyalar
samaradorligini yanada oshirish uchun, doimiy baholash va takomillashtirish zarur. Bu,
maktab muhitida nizolarni oldini olish va hal etishda yanada samarali yondashuvlarni
ishlab chiqish imkonini beradi[2].
O’quvchilar o’rtasidagi nizolarni hal etishda turli yondashuvlar qo’llaniladi, har
birining o’ziga xos afzalliklari va kamchiliklari mavjud. Ushbu tahlil qismida, asosiy
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 325
yondashuvlar - tengdoshlar orasida vositachilik, o’quvchilarni nizolarni hal etish
ko’nikmalarini o’rgatish, va restorativ amaliyotlar - ko’rib chiqiladi.
Tengdoshlar orasida vositachilik yondashuvi, o’quvchilarni nizolarni o’zaro hal
etishda o’z tengdoshlarini vositachilar sifatida jalb etishni o’z ichiga oladi. Bu
yondashuvning afzalliklari orasida o’quvchilarning o’zaro munosabatlarni qurish
qobiliyatini rivojlantirishi, ularning muammolarni hal etishda mustaqilligini oshirishi va
maktab muhitida o’zaro hurmat va tushunishni kuchaytirishi sanaladi. Kamchiliklari esa,
ba’zi hollarda, tengdoshlar orasida yetarli tajriba va ko’nikmalarning yo’qligi tufayli
nizolar noto’g’ri hal etilishi yoki yanada chuqurlashishi mumkin.
Bu yondashuv o’quvchilarga muammolarni hal qilish, muzokaralar olib borish va
kelishuvlarga erishish kabi asosiy ko’nikmalarini o’rgatishni ta’kidlaydi. Uning asosiy
afzalligi shundaki, u o’quvchilarni kelajakdagi nizolarni oldini olish va ularga samarali
yechim topish uchun zarur bo’lgan asbob-uskunalar bilan ta’minlaydi. Biroq, bu
yondashuvning kamchiligi shundaki, u darhol natijalar bermaydi va o’quvchilarning yangi
ko’nikmalarni o’zlashtirishida vaqt va sabr-toqat talab etiladi.
Restorativ amaliyotlar, nizolarni hal etishda jabrlanuvchi va jabrdiydaning o’zaro
muloqotini qo’llab-quvvatlaydi, ularning o’zaro tushunishini va kelishuvga erishishini
ta’minlaydi. Bu yondashuvning afzalligi, nizolarni hal etish jarayonida jamoatchilikni
qayta tiklashga qaratilgan bo’lib, bu o’quvchilarga o’z harakatlarining oqibatlari haqida
chuqurroq tushuncha beradi. Kamchiliklari esa, restorativ amaliyotlar ko’pincha vaqt talab
etadi va bu jarayonni samarali olib borish uchun tajribali moderatorlar talab qilinadi.
Umuman olganda, o’quvchilar o’rtasidagi nizolarni hal etishda turli
yondashuvlarning qo’llanilishi, har bir holatning o’ziga xos xususiyatlarini hisobga olishni
talab qiladi. Samarali nizolarni hal etish strategiyasi, shuningdek, maktabning madaniyati,
resurslari va o’quvchilarning ehtiyojlariga mos kelishi kerak. Har bir yondashuvning o’z
afzalliklari va kamchiliklari mavjud bo’lib, ularni to’g’ri birlashtirish orqali maktab
muhitida ijobiy o’zgarishlar yuzaga keltirish mumkin.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 326
Maktabdagi nizolarni oldini olish va hal etishda ota-onalar va mahalla jamoatchiligi
bilan hamkorlik muhim ahamiyatga ega. Bu jarayon, o’quvchilarning ta’limiy va ijtimoiy
muhitini yaxshilashga qaratilgan kompleks chora-tadbirlarni o’z ichiga oladi. Ota-onalar
va mahalla jamoatchiligi bilan ishlash, maktabning ochiqligi va jamoatchilik ishtirokini
ta’minlash orqali amalga oshiriladi, bu esa o’z navbatida, maktab muhitida paydo bo’lishi
mumkin bo’lgan nizolar sonini kamaytirishga yordam beradi[3].
Birinchi qadam sifatida, ota-onalar va mahalla vakillarini maktab hayotiga faol jalb
qilish orqali ularning maktabdagi voqealar va muammolar yuzasidan xabardorligini
oshirish zarur. Bu, ota-onalar yig’ilishlari, maktab kengashlari va jamoatchilik
eshituvlarini o’tkazish orqali amalga oshirilishi mumkin. Ushbu tadbirlar, ota-onalarning
maktabdagi nizolarni oldini olish va hal etish bo’yicha taklif va fikrlarini bildirishlari
uchun platforma yaratadi.
Shuningdek, mahalla jamoatchiligi bilan hamkorlikda o’quvchilarga mo’ljallangan
ijtimoiy va ma’naviy tarbiya dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirish muhimdir.
Bunday dasturlar, o’quvchilarning jamoatchilik bilan aloqalarini mustahkamlashga,
ularning ijtimoiy mas’uliyat hissini oshirishga va turli ijtimoiy muhitlarda o’zaro samarali
muloqot qilish ko’nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Ota-onalar va mahalla
jamoatchiligi bilan muntazam aloqada bo’lish, ularni maktab hayotining barcha jihatlariga
jalb qilish, maktab va jamoatchilik o’rtasidagi ishonchni mustahkamlashga yordam beradi.
Bu esa, o’z navbatida, maktab muhitida nizolarning oldini olish va hal etishda muhim omil
hisoblanadi.
Nihoyat, maktablar ota-onalar va mahalla jamoatchiligi bilan hamkorlikda nizolarni
hal etish bo’yicha treninglar va seminarlar tashkil etishlari mumkin. Bu, ularning nizolarni
aniqlash, ularga munosabat bildirish va ularni samarali hal etish bo’yicha ko’nikmalarini
oshiradi. Ushbu yondashuv, maktab muhitida nizolarni oldini olish va ularni hal etishda
keng jamoatchilikning faol ishtirokini ta’minlaydi, bu esa o’z navbatida, maktabdagi
ta’limiy va ijtimoiy muhitning yaxshilanishiga hissa qo’shadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 327
XULOSA
Maktablarda nizolarni oldini olish va hal etish, ta’lim muassasalarining muhitini
yaxshilash hamda o’quvchilar, o’qituvchilar va ota-onalar o’rtasidagi munosabatlarni
mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqola, maktablarda duch kelinadigan
nizolarning turli sabablari va ularni samarali hal qilish yo’llarini tahlil qiladi. Xususan,
nizolarni oldini olish va hal etishda o’qituvchilar, ota-onalar hamda mahalla jamoatchiligi
bilan hamkorlikning ahamiyati, shuningdek, o’quvchilarning ijtimoiy-psixologik
farovonligini ta’minlashda tarbiyaviy dasturlar va kommunikatsiya ko’nikmalarining roli
ta’kidlanadi. Maqolada, madaniy xilmaxillikni hisobga olgan holda nizolarni boshqarish,
shuningdek, muammolarni hal etishda innovatsion yechimlarni qo’llashning dolzarb
masalalari ko’rib chiqiladi. Natijada, maktablarda yuzaga kelishi mumkin bo’lgan
nizolarni samarali oldini olish va hal etish uchun ko’p qirrali yondashuvlar zarurligi
ko’rsatib o’tiladi. Ushbu yondashuvlar, maktab muhitini yanada qulay va xavfsiz qilishga,
shuningdek, o’quvchilar, o’qituvchilar va ota-onalar o’rtasidagi o’zaro tushunish va
hamkorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan Adabiyotlar (References)
1.
Nizomiddin o’g’li, Z. J. (2023). Ota-Ona Va Maktab O’qituvchisi O’rtasidagi
Ziddiyatli Vaziyatlar Va Ularni Bartaraf Etish
Yo’llari. World Scientific Research Journal,
14(1), 71-74.
2.
Yaxshiyev,
D.
(2023).
“Uzluksiz Ma’naviy Tarbiya Konsepsiyasi”
Asosida Maxsus Maktab-Internat Oquvchilarini Ma’naviy Tarbiyalash. Бюллетень
Педагогов Нового Узбекистана, 1(4 Part 2), 14-19.
3.
Muhammadnayimovich, Y. D. (2023). Uzluksiz Ma’naviy Tarbiya Konsepsiyasi”
Asosida Maxsus Maktab-Internat O? Quvchilarini Ma’naviy Tarbiyalash. Fan, Ta’lim Va
Amaliyotning Integrasiyasi, 4(3), 1-10.
