Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 307
MUZEY PREDMETLARINI O`RGANISH.
Наманган вилоят тарихи ва маданияти давлат музейи илмий ходими.
To`ramirzaev R.
Mamlakatimizdagi muzeylar faoliyatini qo‘llab quvatlash,ularning marketing siyosati
va xizmatlari soxasini kompleks rivojlantirish,muzeylarga inovatsion texnologiyalarni
samarali qo‘llash, shuningdek muzeylarda o‘zbek xalqi va davlatchiligi tarixi,Birinchi va
Ikkinchi Renesans davrlari, buyuk allomalar xayoti va faoliyatiga oid zamonaviy yangi
ekspoziyalarni yaratish,muzey to‘plamlaridagi boy tarixiy va madaniy me’rosimizni keng
targ‘ib qilish
Qadimiy muzey predmetlariga ifloslangan changlar - tarkibida oltingurgut bulgan
gaz, vodorod sul`fid, ammiak, xlor, suzib yuruvchi organik va mineral changlar, qurumlar
ta`sir qiladi. Buning oldini olish uchun muzey joylashgan joyning sanoat korxonalaridan
yaqini yoki uzoqligiga, muzey xududining tozaligiga e`tibor berish kerak.
Lekin ba`zi xollarda muzeydagi rezina buyumlar va buyoqlar ham, vodorod
sul`fidning manbai bulib xizmat kilishi mumkin.
Tarkibida oltingurgut bulgan gaz asosan, gazlama, teri, qogoz, musavvirlik asarlari,
marmar va boshqa maxsulotlar uchun xavflidir.
Xlor esa gazlamalar, qogoz, kumush, jez, marmar va boshka maxsulotlar uchun xavf
xisoblanadi.
Yoruglik tizimi xam muzey predmetlariga katta ta`sir qiladi. Bu ularning qanday
xom-ashyodan tayyorlanganligiga boglik buladi. Predmetlarning yoruglikka chidamlilik
darajasiga qarab uch guruxga bulinishi mumkin:
1.
Yoruglik chidamlilik darajasi yukori predmetlar: metall buyumlar, rangsiz
toshlar, gips, keramika, rangsiz oynalar.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 308
2.
Yoruglikka chidamlilik darajasi urtacha predmetlar: suyak, teri, mo`yna va
yog`och maxsulotlar xamda musavvirlik asarlari.
3.
Yoruglikka chidamlilik darajasi past predmetlar: fotosuratlar, qogoz,
gazlamalar.
Muzey predmetlariga biologik zararkunandalar xam katta zarar keltiradi. Biologik
zararkunandalarning ko`payishiga ko`prok xarorat - namlik me`yorining buzilishi sabab
buladi. Zanburug`lar, mog`or bosish xolatlari ko`prok zarar keltiradi. Mogor bosish xolati
kuprok xarorat Q200Q250S va nisbiy namlik 70% bulganda rivojlanadi. Uni oldini olish
uchun muzey predmetlari 2% spirt aralashmasi bilan artiladi. Muzey predmetlariga turli
xashoratlar xam katta xavf soladi. Ularga karshi kurashish uchun maxsus tozalash
tadbirlari utkazilib turilishi shart.
Muzey predmetlarni mexanik shkastlarishi xam uchrab turadigan xodisadir. Bu
xodisa ko`prok mustaxkam bulmagan materiallar bilan sodir buladi. Bunday materiallar
katoriga oyna, keramika, yogoch, qog`oz va boshka predmetlar kiradi. Mexanik
shikastlanishni oldini olish uchun kuprok saklash tizimini to`gri tashkil etish zarur. Avvalo
saqlovchi xodim qo`li predmet bilan ishlayotganda kuruk va toza, iloji bulsa qo`lqop
kiygan bulishi zarur. Predmetni doim mustaxkam joyida tutish zarur. Masalan sopol vazani
tutkichdan emas, balki tanasidan ushlab olish zarur.
Muzey fondlarini turli ekstremal` xolatlardan xam ximoya kilish zarur. Bunday
xolatlarda eng kup uchraydigani yongindir. Uni oldini olish uchun barcha zaruriy tadbirlar
kurilishi va ma`muriyatni doimiy nazoratida bulishi zarur. Yonginga karshi nazorat
kuchayu-kunduz davom etishi va yongin chikkan xolatda muzey predmetlarini
evakuatsiyasi ukuv mashgulotlarida bir necha bor urganilgan bulishi shart. Suv tarmoklari
va issiklik tizimi xam doimo nazoratda bulishi kerak. Shuningdek turli tabiiy ofatlar (suv
toshkini, buron, er silkinishi) va urush paytida kuriladigan choralar xam ishla` chikilgan
bulishi shart. Muzey xodimlari birinchi navbatda kutkariladigan predmetlar ruyxatini
bilishlari lizim.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 309
Muzeyni qo`riklash tizimi xam mukammal ishlab chikilgan bulishi shart. Ertula
oynalari, birinchi qavat oynalari va zarur boshqa joylar metall panjaralar bilan
ximoyalangan bo`lishi kerak. Shuningdek muzeyning barcha bo`limlari, oyna, devorlar
qo`riklash signalizatsiya tizimi bilan ta`minlangan bo`ishi lozim. Muzey binosi militsiya
xodimlari nazoratida bo`lishi xam talab etiladi.
3. Saqlovchi aslida predmetni konservatsiyalashga zarur xarorat-namlik, biologik
va yoruglik saqlash tizimini yaratayotgan, ta`minlanayotgan paytdayoq ishga kirishadi.
Konservatsiyalash - predmetning anik saqlash tizimini yaratish, uning eskirish,
shuningdeк faol emirilish va mog`orlash jarayonini to`xtatish, xamda uning keyingi
taqdirini ta`minlashdir. Muzey predmetining umrini uzaytirish uning tomoshabopligini
oshirish, uni dastlabki xolatiga iloji boricha yakinligini ta`minlash, qayta tiklash ishlari
olib boriladi.
Qayta tiklash (restavratsiya) eskirgan, o`zgarishlarga uchragan, buzilgan-
predmetning tashqi kurinishini tiklash, dastlabki xolatiga yuqori darajada
yaqinlashtirishdir. Restavratsiya faqат mutaxassis-restavratorlar tomonidan amalga
oshiriladi. Saqlash va qayta tiklash o`rtasiga qat`iy chegara qo`yish shart emas..
4. Muzey fondining saqlash tizimi predmetning fizik-ximik tarkibiga, manbaning
turiga, miqdoriga, predmetning o`lchamiga, joylashishiga, fondning saqlash joyini texnika
va moslamalar bilan ta`minlanganligiga bog`liq. Bu jarayonda predmetlar saqlanish
tizimini yaqinligiga qarab (qanday materialdan qilinganligi, saqlanish xususiyati asosida)
bo`limlarga bo`linadi.
Arxeologik yodgorliklar aloxida bo`limda saqlanadi. Gazlama, mo`yna, teri va
ulardan qilingan maxsulotlar aloxida saqlash bulimiga qo`yiladi. Uz navbatida ular xam
mayda guruxlarga bulinadi. Gazlamalar, zardushlik buyumlari, gazlama turlari, gorizontal
xolatda, ulchashga karab kogoz yoki paxtadan tayyorlangan gazlama bilan urab kutilarda
shkaflarga terib kuyiladi. Yungdan, ipakdan, paxtadan xamda sintetik tolalardan
tayyorlangan gazlamalar turli shkaflarga joylashtiriladi. Marvarid, oltin, kumush va
boshka kimmatbaxo predmetlar gorizont kutilarda saklanadi. Bosh kiyimlari ichiga kogoz
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 310
yoki paxta momigi solinib maxsus kolipda shkaflarga kuyiladi. Suyak predmetlari
ashyoviy manbalar ichida kupchilikni tashkil etadi. Ular oynali shkaflarga zaruriy
ораликни saklagan xolda terib kuyiladi. Sopol va oynadan tayyorlangan predmetlar
aloxida shkaflarda saklanadi. Ular shkaf kavatlariga zarur oralikni saklagan xolda
tushadigan ogirligining xisoblagan xolda kuyiladi. Ipsiz predmetlar, masalan, tarelka
maxsus urnatgichda vertikal xolatda terilib kuyiladi. Boshka buyumlar kogoz yoki
gazlama bilan uralgan xolatda gorizontal joylashtiriladi. Katta kurgazmali kurollar va
xaykaltoroshlik asarlari maxsus stelaj yoki urnatgichlarda saklanadi. Numizmatik
manbalar - tangalar, ordenlar, nishonlar, medallar, jetonlar xam shkaflarda maxsus
kutichalarda saklanadi. Ularni kattik kogozdan kilingan jildlarda vertikal xolatda saklash
mumkin. Kurollar tagliklarda, stelajlarda va shkaflarda saklanadi.
Tasviriy manbalar-musavvirlik asarlari, fotosuratlar, kartalar aloxida bulimda
saklanadi. Fondni saklash joyi bir necha talablarga javob bera olishi kerak:
Birinchidan, saklash joyi predmetni yukori darajada, sifatli saklash uchun yarokli
bulgaн xom-ashyolardan tayyorlangan moslamalar bilan tayyorlangan bulishi kerak. Ular
buyumni joylashtirishga, joyni almashtirish, tozalash va boshka zaruriy xizmatlar uchun
kulay bulmogi kerak.
Ikkinchidan, saklanish joyi xududidan iloji boricha tejamli foydalanish buning
uchun fakat zaruriy, moslashtirilgan mebellardan foydalanish kerak.
Uchinchidan, moslamalar predmetni joylashtirishga kulay xamda uni biologik,
yoruglik zararlaridan ximoya kilishga moslangan bulishi shart.
Muzey predmetlarini kurgazmalar paytida xam ximoya kilish muxim xisoblanadi.
Kurgazma tayyorlanayotgan joyning mikroiklimi, yoruglik xolati zaruriy me`yorlarda
bulishi talab etiladi. Jixozlash va montaj kilishda muzey predmetlarini mexanik va ximik
zararlanishdan saklash muxim axamiyat kasb etadi. Kurgazmalarga kelayotganlar sonini
xisobga olib, shundan kelib chikkan xolda xavoni almashtirib, tozalab turish zarur buladi.
Ular predmetni kurgazmada kancha vakt turishi mumkinligini belgilab beradi. Albatta,
bunda predmetning xolati, kanday xom-ashyodan tayyorlanganligi va kurgazma tashkil
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 311
etilayotgan joyni mikroiklimi xisobga olinadi. Shuningdek kurgazma tashkil etilgan joyda
kuriklash tizimi tashkil etilish va signalizatsiya tizimi bilan ta`minlanish zarur.
Kurgazmalarga muzey fondining katta kismi yigiladi. Lekin, saklanayotgan
kollektsiyalarnи tomosha kilishga tashrif buyurayotganlarni mikdorini kupaytirish muxim
masala bulib kolaveradi. Bu masalani xal etish uchun uzaro boglik kator muammolar
echimini topish kerak. Ular asosan muzey predmetlarini mikdori va tarkibini kupaytirish,
muzey predmetlarini namoyish etishni tashkiliy jixatlarini yaxshilash bilan boglik. Lekin
bu muzey predmetlarini kuprok ochik namoyish etishni talab etadi va ularni ochik
saklash tizimini yaratish muammosini xal etish lozim buladi. Bunday tizimni yaratish
uchun eng yangi muzey texnikasi talab etiladi. Namoyish etilaetgan muzey predmetlari
uchun asosiy xavf yoruglikning kupligi xisoblanadi. Ayniksa, kupgina tasviriy va yozma
xamda ba`zi bir ashyoviy manbalar uchun bu xavf xalokatlidir. SHuning uchun
kurgazmalarda asosan tashki muxitdan kam ta`sirlanadigan ba`zi bir metall, sopol, rangsiz
oyna kabi predmetlarni namoyish etish ma`kul.
Muzey predmetlarini bir joydan ikkinchi joyga tashilayotganda, ximoyaviy
vositalar bilan uralayotganda xam kup shikastlanadi. Shuning uchun bu ishni amalga
oshirishda maxsus restavratorlar kengashi yoki komissiyasi ishlab chikkan tavsiyalardan
foydalanish lozim. Muzey predmetlarini ximiyaviy vositalar bilan urash mexanik
shikastlanishdan, namlik va xaroratning keskin uzgarishidan chang va boshka tashki
ta`sirlardan saklaydi. Lekin, bu ishni nixoyatda extiyotkorlik talab etiladi. Ulchami katta
buladigan asheviy manbalar kogoz, paxta va shu kabi narsalar bilan urab chikiladi. Ular
kutiga joylashtirilganda bush kolgan joylar ximoyalovchi vositalar bilan tuldiriladi. Suyak,
oyna shunga uxshash kichik nozik predmetlar avval kogoz kutilar (koropka)ga
joylashtiriladi, sungra kutilarga solinadi. Numizmatik manbalar esa paxta bilan uralgan
xolda xat jildlarga joylashtiriladi. Suratlarni joylashtirishning eng makbul yuli ular uchun
maxsus ramka-kasetalar tayerlashdir. Xar-bir tayyorlab bulingan kuti koliplash akti bilan
tasdiklanadi. U koliplovchi, restavrator va boshka mas`ul shaxslar imzosi bilan
tasdiklanadi. Muzey predmetlarini tashishda fakat avtofurgonlardan foydalanish mumkin.
Avtofurgon ichiga joylashtirilgan kutilarni iloji boricha xarakatsizlantirish choralari
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 312
kuriladi. Agar xavo sovuk va nam yoki issik bulsa sharoitga karab maxsus ximoyalash
tadbirlari utkaziladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Almeyev R. Muzei Uzbekistana i sotsialno-kulturnie perspektivi ix razvitiya.
Tashkent: Izdatelsko-poligraficheskiy dom imeni Gafura Gulyama. 2007.
2.Ilalov I. Muzeyevedeniye. – Tashkent: Musiqa, 2006.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 313
