Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 240
MAROSIMIY KIGIZ BUYUMLAR.
Namangan viloyati tarixi va madaniyati davlat muzeyi hodimi
Xusainova. M
Qadimiy zamonlardan buyon marosimlarga moljallab tayyorlangan buyumlar
turkman xalqining xayot tarzida muxum axamyat kasb etadi. Oq va qora namatlar
tukmanlar turmushida keng foydalanilgan va ular bilan bogliq rasmu udumlar ildizi juda
qadimiy zamonlarga borib tadaladi. Ko’p asirlardan buyon ajdodlarimmiz ongiga singib
ketgan tuwunchalariga kora kora rangli jun insoni ins jinsdan va uning rozgorini yomon
kozlardan asrar emish. Respublikaning turli qiwloqlarida olib borilgan etnogirofik
tadkikotlar jarayonida uy bosag’asiga kora nemat ‘’ Bosag’a kecha’’ towash ananasiga
qayt etilgan. SHarqiy Turkmanistonda yangi qurulgan uyning koziga yaqqol tashlanib
turadigan joyiga bir parcha kigiz osib qoyilgan. Bunday etiqodga sodiq bo’lgan to’quvchi
ayollar dasturxonlarga ko’ra kigiz parchasi ilib qoyiwgan. Milliy ko’lbola buyumlar-
chopon va qalpoqlarning gardi qora jiyak bilan aylantirib chiqilgan, namatning to’rt
tomoni esa ( gara –gira ) deb ataluvchi qora jun hoshiya bilan hoshiyalangan – ya’ni
buyumlar yomon ko’z va ins-jinslardan muhofaza qilingan. Faqat qora hiygiz yoli qora
rangdagi to’qima buyumlargina emas, hatto atamaning o’zi jham turkey halqlarda buyuk,
kuchli, qudratli ma’nolarni anglatgan. Qudratli hukmdorlar “Garahan” (“Qorahon”) deb
nomlangan, yirik tabiiy manbaalar “ Goragum” (“Qora qum”), “Gara dengiz” (“ Qora
dengiz”), (“ Gara bulut”) (“Qora bulut”) deb atalgan va x k. Ayni vaqtda O’rta Osiyo
halqlari o’rtasida oq rang poklik, ulug’vorlik va baxt timsoli hisoblangan. Oq kiygizga
alohida munosabatda bo’lish shunday kelib chiqgan, u diniy marosimlar vositasiga aylanib,
egasining ma’lum ijtimoiy mavqeyini belgilovchi unsurning hayotdagi ahamiyati va
maqomiga ega bo’lgan.
Oq namat “ Xonni taxtga o’tqazish” marosimida asosiy vosiya hisoblangan. Turkiy
halqlarda ( ayrimlarida XX asrgacha ) xon qilib saylash eskicha rasm rusmlar asosida
amalga oshirilgan, ya’ni yangi shoxni oq namatga o’tqazishgan, namatning chekkalaridan
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 241
ushlab uch marta, “Xon! Xon! Xon!” deb yerdan dast ko’tarib tushurishgan. Ko’pgina turli
Xalqlarda (O’zbeklar boshqiridlar, Qozoqlar, Qirg’izlar va x k ) barcha davrlarda xonni oq
namatga o’tkazish rasmi amalga oshirilgan. 1746-yili Buxoro ruhoniylari sayyidlar, qozilar
va ho’jalar ishtirokida Muhammad Rahimxonni oq namatga o’tkazib, xon qolib
ko’tarishgan.
Arminiy Bamberiy Qo’qon xonligida xonni saylashda uni oq kiygizga o’tqazib
ko’tarishgani, xon esa o’z navbatida dunyoning to’rt tarafiga qarab kamondan paykon
yo’llagani haqida ma’lumot beradi.
Qozoq xonligida ham xon tayinlanganligining juma kunisi “ xon qilib ko’tarish rasmi
belgilangan. Ikkita olqsoqol oq namatga xonning yuzini qiblaga qaratib o’tqazishgan.
So’ng eng hurmatli sulton, biy, boy va botirlardan to’rt nafari kiygizda o’tirgan xonni uch
bora boshlari barobar ko’targanlar. Shundan keyin xon qonuniy hukmdor deb e’tirof
etilgan, so’ng qutlovlar boshlangan, endi uni saroy ayonlari zodagonlar va oq soqollar oq
namatga ko’tarishgan. Olimlarning fikricha, bu udum ildizi xunlar va qadimgi turklardagi
Tangri va quyoshga sig’inish bilan bog’liq. Inisiyatsiya ( taxtga o’tqazish) vaqtida bu
alohida udum majburiy tarzda ado etilgan. Xonni oq namatga ko’tarish va uni quyosh
tevaragida to’qqiz marta aylantirish ming bir olamdan boshqasi o’tishi hamda uni tangi
darajasiga ko’tarilganligini anglatgan. Oq kiygiz udumiy marosimda eng muhum vosita
bo’lib hizmat qilgan. Qog’ozlar aqiydasiga ko’ra turmushga chiqayotgan qiz dunyolarning
sarxadlaridan oshib o’tish. To’y marosimlardan bir necha kun oldin kelin bo’lmish
hayrlashgani qarindosh – urug’larinikigagina borgan. Mana shu marosimda kelinni oq
namatga ko’tarib borishgan. Kelinni ovulga ham shunday kiygizda olib borishgan.
Turkmanistonning ayrim viloyatlarida keksalarning “ payg’ambar to’yi” tantanasida (
63 yoshga kirganida) tepalik ustida unga atab yangi o’tov tiklashgan. Tantanalar boshlashi
bilan yaqin qarindosh urug’lari uni oq kiygizga o’tqazib, mehmonlar qoshiga olib
kelishgan. Bu amal taxtga o’tirish rasm-rusmlardan biri hisoblangan.
Udumlik ahamiyatiga ega bo’lgan buyum joynomoz ham jundan to’qilgan. Joynomoz
to’qishda tozlikka rioya qilish, sifatsiz va yaroqsiz jun ishlatmaslik va faqat oq jun
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 242
tanlashlanishi shart. Naqsh gullar tushurishda qo’llanadigan ranglar bundan mustasno.
Hammadan ham muhumi, gul tushuradigan jun tuya ipidan bir tola ham qo’shilmasligi
kerak joynamozga kim gul toqishi ham muhum ahamiyat kasb etadi, bu ish topshilgan ayol
pokdomon, iymon etiqodli, tutumi pok va halol bo’lmog’i lozim. Joynamoz tayyor
bo’gach u albatta muqaddas suv sepib poklangan.
Joynamozdan foydalanganda uni faqat toza joyda to’shamoq kerak, judayam
eskirgan joynamozni yoqib yuborish zarur. Shuni takidlash joizki, qadim zamonlarda
jundan yomon ko’z va ins – jinslardan saqlaydigan tumorlar yasashgan. Turkman
chevarlari ularga “go’chak” ( qochqor shoxi) olacha singari usullarda gullar, kashtalar tikib
berzashgan. Bunday tumorlar uy – ro’zg’or buyumlarini va yomon ko’zkardan asrabgina
qolmay, uning bezaklariga ham o’ziga hos go’zallik bag’ishlagan.
Yuqorida aytilganlardan shunday hulosa qilish mumkunki, oq va qora namatlar,
joynamozlar, kiygiz tumorlar kabi barcha buyumlar alohida marosimlar, masalan, toy, xon
ko’tarish, diniy rasm –rusmlarga mo’ljallangan bo’lib, milliy qadryat sifatida turkman
halqining manaviy hayotida chuqur ildiz otgan. Bu buyumlarni ilmiy jihatdan o’rganish
Turkiy halqlarning qadimgi va o’zoga hos etnografiyasini chuqurroq anglash imkoniyatini
beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. www.google.co.uz
2. www.ziyonet.uz
3. www.pedagog.uz
4. www.edu.uz
5. www.lex.uz
