Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 200
MUSIQA SAN`ATI TARIXI.
Namangan viloyati tarixi va
madaniyati davlat muzeyi ilmiy hodimi.
Sh.Yigitalieva
Musiqa (qadimgi yunoncha: – „muzalar sanʼati“) – inson hissiy kechinmalari,
fikrlari, tasavvur doirasini musiqiy tovushlar izchilligi yoki majmui vositasida aks
ettiruvchi sanʼat turi. Uning mazmuni oʻzgaruvchan ruhiy holatlarni ifodalovchi muayyan
musiqiy-badiiy obrazlardan iborat. Musiqa insonning turli kayfiyatlari (masalan,
koʻtarinkilik, shodlik, zavqlanish, mushohadalik, gʻamginlik, xavf-qoʻrquv va boshqalar)
ni oʻzida mujassamlashtiradi. Bundan tashqari, musiqa shaxsning irodaviy sifatlari
(qatʼiyatlik, intiluvchanlik, oʻychanlik, vazminlik va boshqalar)ni, uning tabiati (mijozi)ni
ham yorqin aks ettiradi. Musiqaning ushbu ifodaviy tasviriy imkoniyatlari yunon
olimlari – Pifagor, Platon, Aristotel va
Sharq
Sino, Jomiy, Alisher Navoiy, Bobur, Kavkabiy, tasavvuf arboblari – Imom Gʻazzoliy,
Kalobodiy Buxoriy va boshqa tomonidan yuqori baholangan, sharx va ilmiy tadqiq
qilingan. Musiqaning odam ongi va hissiyotiga taʼsir etishning ajoyib kuchi uning ruhiy
jarayonlarga hamohang boʻlgan protsessual – muayyan jarayonli tabiati bilan bogʻliqdir.
Musiqa asarlari mazmunida musiqali obrazlarning oʻzaro munosabatlari (taqqoslanish,
toʻqnashuv, rivojlanish kabi) jarayonida shakllanadi. Mazkur jarayonning xususiyatlariga
koʻra Musiqa mazmuni ham turli – epik, dramatik, lirik belgilarga ega boʻlishi mumkin.
Bulardan insonning ichki dunyosi, ruhiy holatlarini ifodalashga moyil boʻlgan lirika
Musiqaning „botiniy“ tabiatiga ancha yaqindir. Musiqaning mazmuni – shaxsiy, milliy va
umumbashariy badiiy qiymatlarning birligidan iborat boʻlib, bunda maʼlum xalq, jamiyat
va tarili-xil davrga xos ruxiy tarovat, surʼat, ijtimoiy fikr va kechinmalar umumlashgan
holda ifodalanadi. Musiqa shakllari xar bir davrning maʼnaviy maʼrifiy talablariga javob
bergan holda, ayni vaqtda inson faoliyatining koʻpgina jabhalari (muayyan jamoaviy
tadbirlar, odamlarning oʻzaro etik va estetik taʼsir etish, muloqot qilish jarayonlari) bilan
mushtarakdir. Musiqaning, ayniqsa, insonning axloqiy va estetik didini shakllantirish,
hissiy tuygʻularini rivojlantirish, ijodiy qobiliyatlarini ragʻbatlantirish vositasi sifatida roli
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 201
juda muhimdir. Musiqa ham muayyan maʼlumotlarni sadolar vositasida ifodalash
imkoniyatiga ega. Jumladan, tovushlarning baland-pastligi, ingichka-yoʻgʻonligi,
uzunqisqaligi, kuchliligi va boshqa vositalar yordamida odamning ichki holatini ifodalash
imkoniyati jihatidan Musiqa nutqqa (nutq intonatsiyalariga) oʻxshaydi. Ammo, sanʼat turi
sifatida Musiqa fakat ungagina xos boʻlgan xususiyatlari bilan nutqdan farq
qiladi. Musiqa tarixini Forobiy inson nutqining shakllanish jarayoni va hissiyotlari bilan
bevosita bogʻliq holda, Ibn Xaldun (14-asr) esa – ijtimoiy tizimlarning shakllanish
imkoniyatlariga asoslangan xolda tushuntirishgan. Zamonaviy musiqashunoslik fani
arxeologiya va etnik maʼlumotlaridan kelib chiqib, musiqa sanʼatini ibtidoiy jamiyatda
insonning amaliy faoliyati jarayonida boshqa sanʼat turlari (raqs, sheʼriyat ) bilan qorishma
(sinkretik) holda paydo bulishini asoslab beradi. Bunda Musiqa ijtimoiy muloqot vositasi,
mehnat va marosim jarayonlarini tashkil etish vositasi bo’lib xizmat qiladi va ayni vaqtda
jamiyatga zarur axlokiy maʼnaviy xususiyatlarni tarbiyalash maqsadlarini ko’zlaydi.
Ibtidoiy davrning oxirgi bosqichida dastlabki qorishma sanʼat majmuasidan bir qancha
sanʼat turlari, jumladan, Musiqa ham ajralib chiqadi.
Oʻzbekistonda Musiqa, asosan, xalq va ogʻzaki anʼanadagi professional Musiqa
sifatida qadimdan rivojlanib kelgan. Xalq Musiqasida lapar, terma, yalla, qoʻshiqlarni turli
xillari (marosim, maishiy, mehnat, oʻyin, raqs, lirik, nasihatomuz va boshqalar), ogʻzaki
anʼanadagi oʻzbek professional Musiqasida esa doston, katta ashula, ashula, maqom,
cholgʻu yoʻllari kabi janrlar mavjud. Oʻzbek Musiqa merosida 4 asosiy mahalliy uslubni
farqlash
mumkin
(qarang Buxoro-Samarqand
uslubi, Fargʻona -Toshkent musiqa uslubi, Surxondaryo-Qashqadaryo musiqa uslubi). 20-
asrda oʻzbek va boshqa Oʻrta Osiyo xalqlari Musiqa merosini yozib olish va oʻrganish
boʻyicha muhim ishlar bajarildi, yuzlab nota toʻplamlari va ilmiy tadqiqotlar nashr etildi.
Bastakor, hofiz va sozandalar oʻzbek Musiqa merosi durdonalari (Shashmaqom, Xorazm
maqomlari, Faryuna-Toshkent maqom yoʻllari va boshqalar) ni keng targʻib qilibgina
qolmay, yangi cholgʻu kuy va ashulalar yaratdilar, dastlabki musiqali drama va komediya
asarlarining muallif yoki hammuallifi boʻlishdi. 1930—1940-yillarda Oʻzbekistonda
avvallari boʻlmagan yangi (opera, balet, simfonik Musiqa, kamer Musiqa, konsert kabi)
Musiqa janrlari yuzaga keldi. Ular, ayniqsa, 1950—1960-yillardan boshlab Oʻzbekiston
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 202
kompozitorlari ijodida keng rivoj topdi, shuningdek, ommaviy Musiqaning estrada
musiqasi, yoshlar musiqasi kabi yoʻnalishlari ham keng yoyilgan. Musiqa taʼlimi
tizimi Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vazirligi tasarrufida bulib, 311 bolalar
musiqa maktablari, 3 maxsus akademik litsey, 30 ga yaqin sanʼat, Musiqa hamda
madaniyat kollejlari, Oʻzbekiston davlat konservatoriyasi, Toshkent davlat madaniyat
instituti, Musiqa Uygʻur nomidagi sanʼat instituti va boshqa oliy oʻquv yurtlarida amalga
oshiriladi. Hozirda Oʻzbekistonda Musiqa faoliyati asosan ijrochi jamoalar (turli orkestr,
xor va ansambllar), „Oʻzbeknavo“, Uzteleradiokompaniyasi tarkibidagi ijrochi guruxlar va
yakkaxonlar hamda mustaqil ravishda ijrochilik bilan shugʻullanayotgan ayrim xonanda
va sozandalar tomonidan amalga oshirilmoqda . xulosa qilib aytadigan bo’lsam musiqa
inson hayoti bilan uzviy bog’liqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Omonullayev D.F. Maktabda musiqa tarbiyasi metodikasidan leksiyalar tezislari. –
T., 1990. 39. Orlova T.N., Bekina S.I. Uchite detey pet. –M.: «Prosvesheniye». 1983
2.Петрушин В.И. Музыкальная психология. –М., 1997.
3.Петерс В.А. Педагогическая психология. –М., 2006
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 203
4.Радынова О.П. Слушаем музыку. –М.: «Просвещение». 1990
Халабузарь П.Ф., Добровольская Н. Методика музыкального воспитания. –М.,
1989.
5.Xo'jayeva M.X. Musiqa idroki va uni rivojlantirish//«Xalq ta'limi». –T., 2005. № 1.
122-124 b
