Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 190
BALIQ OVLASHNING MEXANIZATSIYALASHTIRILGAN USULLARI
Abduvasikov Islombek Abdurasul o’g’li
TDAU Umumiy zootexniya va veterinariya kafedrasi o’qituvchi-stajyori.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada O’zbekiston hududida joylashgan daryo va
o’zanlardagi baliqlarni ovlash uchun mexanizatsiyalashtirilgan qurilmalardan samarali
foydalanish qonun-qoidalari haqida so’z yuritiladi.
Kalit so’zlar:
Mexanik, tejamkor, samaradorlik, kranli tizimlar, havza, suv
omborlari, breden to’rlari, venter to’rlari, tarmoqli yelkanlar, avtomatik tizim,
Аннотация:
В данной статье рассказывается о правилах эффективного
использования механизированных приспособлений для ловли рыбы в реках и
ручьях, расположенных на территории Узбекистана.
Ключевые слова:
Механические, экономичные, крановые системы, бассейн,
резервуары, бреденские сети, вентерные сети, сетевые паруса, автоматическая
система.
Annotation:
This article talks about the rules for effective use of mechanized
devices for catching fish in rivers and streams located on the territory of Uzbekistan.
Key words:
Mechanical, economical, efficiency, crane systems, basin, reservoirs,
breden nets, venter nets, net sails, automatic system.
Kirish.
Baliqchilik mamlakat aholisini parhez go‘sht mahsuloti bilan ta’minlashda
muhim o‘rin tutadi. Chunki baliq go‘shti tarkibi inson organizmi uchun zarur bo‘lgan
biologik faol moddalar, mineral moddalar va boshqa turdagi yengil hazm bo‘luvchi
to‘yimli moddalarga boy. Baliqchilikda ishlab chiqarishning barqarorligini ta’minlashda
sohaga ilg‘or texnologiyalardan foydalangan holda, baliqchilikning iqtisodiy
samaradorligini oshirib borish va mamlakat aholisining oziq-ovqatga,
sanoatning esa xom-ashyoga bo‘lgan ehtiyojini qondirishdir. Mazkur vazifani
tarmoqlar va xo‘jalik yurituvchi subyektlar darajasida amalga oshirish uchun iqtisodiy
rivojlanishning xozirgi talablaridan kelib chiqqan holda agrar siyosat yo‘nalishlarini
belgilab olish, bozor mexanizatsiyalashning tarkib topish xususiyatlari, o‘tish davridagi
ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar va ularning natijalari, resurslar potentsialidan unumli
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 191
foydalanish, harajatlarni pasaytirish va daromadni oshirish, innovatsion loyihalarni amalga
oshirishda investitsiyalardan unumli foydalangan holda, hamda baliqchilik xo‘jaliklarini
ichki imkoniyatlaridan ilmiy izlanishlar asosida baliq mahsulotlari bozorini shakllantirish
talab qilinadi. Keyingi yillarda Respublikada aholining oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlash.
Shu jumladan, sifatli baliq mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini ko‘paytirish bo'yicha bir
qancha dasturiy chora-tadbirlar ishlab chiqildi.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-son
Farmoni bilan tasdiqlangan "2022-2026-yillarga mo‘ljallangan yangi O'zbekistonning
taraqqiyot strategiyasi’"da ko‘zda tutilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish
mamlakatimizning barqaror rivojlanishini ta'minlash. aholi farovonligini amalda
yuksaltirish va fuqarolarning hayot sifatini yaxshilashda muhim dastur amal bo'lib xizmat
qilmoqda
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 1-maydagi “Baliqchilik
larmog‘ini boshqarish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ- 2939-
sonli, 2018-yil 3-fevraldagi “2018-yilda baliq mahsulotlari yetishtirish hajmini oshirish
bo'yicha qo'shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida’’gi PQ-3505-sonli, 2018-yil 6-apreldagi
“Baliqchilik tarmog'ini jadal rivojlantirishga doir qo'shimcha chora- ladbirlar to'g'risida’gi
PQ-3657-sonli va 2018-yilda 6-noyabrdagi “Baliqchilik sohasini yanada rivojlantirishga
doir qo'shimcha chora-tadbirlar to‘g'risida”gi PQ- 1005-sonli Qarorlarida aholini ekologik
toza baliq mahsulotlari bilan ta’minlashga qaratilgan muhim vazifalar belgilab berildi.
Respublikada baliqchilik tarmog'ini jadal rivojlantirish, baliq mahsulotlari ishlab
chiqarishning zamonaviy va innovatsion uslublarini joriy etgan holda hajmlarini oshirish,
sohani tartibga solish bo'yicha bir qator qonun hujjatlari qabul qilinib. ularning ijrosini
sifatli va puxta ta’minlash choralari ko'rilmoqda. Bugun baliqchilik xo'jaliklarida boqib
ko'paytirilayotgan turli xildagi baliqlar organizmining hujayralari, to'qimalari va organlari
faoliyatidagi tashqi muhit (suv) ta ’sirida bo'layotgan o'zgarishlarni o'rganish muhim
ahamiyatga ega.
Tadqiqot obyekti va uslublari.
Baliq ovlashining mexanizatsiyalashtirilgan
usullarini hozirgi kundagi ahvoli va rivojlanish istiqbollarini qishloq va suv xo’jaligini
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 192
mexanizatsiyalashtiriligan tarmoqlariga tadbiq etish hamda sanoatda baliqchilikni
rivojlantirish usllari.
Tadqiqot natijalari va tahlili.
Olib borilgan tadqiqot natijalariga ko’ra hozirgi
vaqtda O’zbekiston suv havzalarida baliqlarni ovlash uchun qo’llanilib kelinayotgan,
mexanik va avtomatlashtirilgan qurilmalarni ishlash prinsplarini o’rganib chiqish. Baliq
ovlashning mexanizatsiyalashtirilgan usullari — bu baliqchilik sohasida baliq ovlashni
samarali va unumli tarzda amalga oshirish uchun turli mexanizm va texnologiyalarni
qo'llashni anglatadi. Bunday usullar baliq ovlashni tezlashtirish, samaradorlikni oshirish
va resurslardan tejamkor foydalanish uchun ishlab chiqilgan. Quyida baliq ovlashning ba'zi
mexanizatsiyalashtirilgan usullari keltirilgan: 1.Tarmoqli va kranli tizimlar: Tarmoqli
yelkanlar: Suvning turli qatlamlarida harakatlanayotgan baliqlarni ushlash uchun maxsus
tarmoqlaridan foydalaniladi. Mexanizatsiyalangan tizimlar, baliqning ko'p miqdorini qisqa
vaqt ichida olishga imkon
beradi. Kranli tizimlar: Baliqni suvdan chiqarish va qayta ishlashda kranlar yordamida
tezkorlikni oshirish mumkin. 2. Avtomatik baliq ovlash mashinalari: Bu usulda
baliqchilikda ishlatiladigan avtomatik tizimlar baliqni ushlash, yig'ish va qayta ishlash
jarayonlarini boshqaradi. Masalan, avtomatik tarmoqni qo'llash, baliqning har bir ulushini
tezda to'plashga imkon beradi. 3. GPS va sonar tizimlari: GPS tizimlari baliq ovlash
hududlarini aniq belgilashga yordam beradi, bu esa baliqchilarni maqsadli hududga
yo'naltirishga imkon beradi. Sonar tizimlari baliqning joylashuvini aniqlash va ularni tezda
topish uchun ishlatiladi. 4. Fabrikatsiya va qayta ishlash tizimlari: Katta baliqchi kemalari
ichida avtomatlashgan qayta ishlash tizimlari mavjud bo'lib, baliqni ushlashdan so'ng uni
tezda tozalash, saqlash va bo'limlarga ajratish mumkin. 5. Baliqchilikni sun'iy intellekt
yordamida boshqarish: Yangi texnologiyalar, jumladan sun'iy intellekt, baliq ovlash
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 193
jarayonlarini optimallashtirish va resurslarni samarali boshqarish uchun qo'llanilmoqda.
Masalan, baliqchilikda sun'iy intellekt tizimlari, baliqning turini, hajmini va migratsiya
yo'nalishlarini aniq bashorat qilishga yordam beradi. 6. Qayta ishlash va saqlash tizimlari:
Baliqni ushlashdan keyin, uni qayta ishlash va saqlash uchun ishlatiladigan
avtomatlashtirilgan tizimlar samarali bo'lib, baliqning sifatini saqlab qolish va tezda
bozorga yetkazib berishni ta'minlashga yordam beradi. Bu texnologiyalar baliqchilikda
samaradorlikni oshirish, baliq resurslaridan maksimal darajada foydalanish va atrof-
muhitga salbiy ta'sirni kamaytirishga qaratilgan. Suvi to‘la chiqmaydigan havza, suv
omborlari va kollaridan baliqlarni yig'ishtirib olish darajasi, suvdagi jami baliqlarning
amalda 70-80% ini tashkil etadi va xo'jaliklardagi eng ko‘p mehnat xarajatlariga to‘g‘ri
keladi. Shuning uchun baliq ovlash jarayonlarini samaradorligi xo‘jaliklaming
rentabelligini ta’minlashdagi asosiy ko'rsatkichlardan biri bo‘lib hisoblanadi.
Baliq ovlashning samaradorligini quyidagi mezonlar asosida baholash
Usu
l turi
Texnika
va uskunalar
Ku
nlik
o’rtacha
hosildorl
ik (kg)
Is
hchi
kuchiga
bo’lgan
talab
Yonilg’i/e
nergiya sarfi
Samara
dorlik darajasi
Tar
moq bilan
ovlash
Motorli
qayiq, to’rlar
50
0
3
O’rta
Yuqori
Elek
tr
baliq
ovlash
Elektroge
nerator,
tarmoqlar
30
0
2
Past
O’rta
Mex
anik to’r
tashlash
Traktorli
qayiq, mexanik
to’r tizimi
80
0
4
Yuqori
Juda
yuqori
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 194
Sov
uruv
uskunasi
bilan
Nasos
filtrlash
moslamasi
20
0
1
Past
O’rta
Shu sababli havza baliqchiligida suvi to‘la chiqarib yuboriladigan havzalami
loyihalash va xo'jaliklami tashkil etish asosida rejalashtirish katta ahamiyatga egadir.
Kichik havzalarda baliq ovlashda to‘rning “hredni” valokusha turlari ishlatiladi. Bu to’rlar
nevod to‘rlariga o‘xshash bo‘lib, asosan oichamlari bilan ulardan farq qiladi. Ulaming
uzunligi breden to‘rida 15-20 m, valokushada 50-60 m. Bu to‘rlarda “motya" ya’ni uzun
to’r xaltasi bo‘lmaydi va tuzilish jihatdan oddiy
vayengil to‘rlar hisoblanadi. Baliqlami suv havzalaridagi baliq ushlash
qurilmalarida ovlash uchun, baliq ushlash qurilmalarigayig‘ilib to‘dalangan holda,
qurilmaga qamaladi. Havzalarni qalin o‘simliklar va suv o‘tlari qoplagan, uning tagida
to‘siqlar ko‘p bo’lgan hollarda harakatanib ishlatiladigan nevod va bredni to‘rlarini ishlatib
boimaydi. Shuning uchun turg‘un o‘matiladigan «venter» turidagi to‘rlardan foydalaniladi.
Turg‘un oinatiladigan toilar suv chuqurligi 3 m gacha boiganda qoziqlar yordamida, undan
chuqur bo’lganda maxsus tosh yoki yakorlar yordamida suv tagiga mahkamlanadi.
To’rlarning yuqori qismiga po'kak yoki buy oinatiladi. Ushbu turdagi to’rlardan 2-4 tasi
bir oqim yo‘nalishiga qarab qator qilib, 3 ta qoziq yordamida joylashtiriladi.
Yo‘naltiruvchi qismi konusli tor yoiak bilan tugaydi va undan baliq qaytib chiqmaydi.
Ushbu turdagi toilar har kuni erta tong saharda va quyosh botishida tekshirilib, tushgan
baliqlar yigishtirib olinadi. Baliq ovlash toialari ish tugashi bilan tozalanib yuviladi va
quritish uchun soyaga osib qo‘yiladi. Quritilmagan to’rlarni yig’ishtirilgan yoki uyum
holda moslamaga qo'yilmaydi. Belgilangan vaqtda baliqchilik asboblari va inventarlar
quruq holda dezinfeksiyalanadi, ishlatishdan oldin quritiladi. Hozirgi vaqtda suvi tola
chiqarilmaydigan havzalar, suv omborlari va ko‘llarda elektrod usulida baliq ovlash keng
ishlatilmoqda.
Xulosa.
Baliq ovlash jarayonini mexanizatsiyalashtirish baliqchilik sohasida yuqori
samaradorlikni ta’minlaydi. Bu usullar an’anaviy usullarga nisbatan bir qancha
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 195
afzalliklarga ega: 1. Ish ununmdorligi oshadi-maxsus uskunalar yordamida qisqa vaqt
ichida ko’proq baliq ovlash mumkin bo’ladi; 2. Mehnat sarfi kamayadi-inson mehnatini
kamaytirib, jismoniy zo’riqishni yengillashtiradi; 3. Xafsizlik darajasi yuqori-zamonaviy
uskunalar suvda ishlashda xavfsizroq sharoit yaratadi; 4. Ekologik nazorat- ilg’or
texnologiyalar baliq zaxiralarini asrash va nazorat bilan ov qilish imkoniyatini beradi; 5.
Sifat nazorati-baliqni yangi holatda saqlash va qayta ishlash mexanizmlari tufayli mahsulot
sifati yaxshilanadi. Xulosa qilib aytganda, baliq ovlashning mexanizatsiyashgan usullari
ishlab chiqarish samaradorligini oshirib, iqtisodiy foydani ko’paytiradi hamda barqaror va
ekologik muvozanatni saqlagan holda baliqchilikni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar royxati:
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-son.
"2022-2026-yillarga mo‘ljallangan yangi O'zbekistonning taraqqiyot strategiyasi’"
Farmoni.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 1- maydagi PQ- 2939-son.
“Baliqchilik larmog‘ini boshqarish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”
gi Qarori.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 3-fevraldagi PQ-3505-son.
“2018-yilda baliq mahsulotlari yetishtirish hajmini
oshirish bo'yicha qo'shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida’’gi Qarori.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 6-apreldagi PQ-3657-son
“Baliqchilik tarmog'ini jadal rivojlantirishga doir qo'shimcha chora-
ladbirlar to'g'risida”gi Qarori.
5.
Ro’ziqulov R. “Baliqlar fiziologiyas”, - Toshkent-2023. – 4-bet.
6.
Akramboyev R. “Baliqchilikni mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish”,
- Namangan-2023. – 5-bet.
7.
Shuvonkulov Sh. Abduganiyev Z. “Baliqchilik gidroinshoatlari va
mexanizatsiyalash”, - Toshkent-2021. – 176, 177, 185-betlar.
