Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 57
TALABALARDA ANSAMBL IJROCHILIK KO‘NIKMALARINI
RIVOJLANTIRISH
Shаhrisаbz dаvlаt pedаgogikа instituti o’qituvchisi
Fazliddinov Zokir
Tel:+998977627374
Annotatsiya:
Ma‘lumki, millatimizning boy musiqa merosini o‘rganish va uni keng
omma ichida targ‘ib etishishlarini san’atimizning fidoiylari, jonkuyar tashabbuskorlari va
mohir ijro- chilar amalga oshirib kelganlar. Shu o‘rinda ta‘kidlash joizki, yosh avlodni
komil inson darajasiga chiqishida juda muhim ahamiyat kasb etgan turli san’at
sohalarining ijodiy salohiyatga ega bo‘lgan kadrlarini yetishtirish ham bugungi kunimiz
uchun juda zarurdir. Ushbu maqolada Talabalarda ansambl ijrochilik ko‘nikmalarini
rivojlantirish xususida so’z boradi
Kalit so‘zlar:
maqomlar , O‘zbek xalqining, boy musiqa merosini o‘rganish, Yunus
Rajabiy, Shashmaqom, Ansambllar, umumiy qoidalar, sozandaning ijrochilik holati,
jamoaviy ijro, dunyoqarash.
Ma‘lumki, maqomlarga, xalq kuylariga talab xalqimiz orasida tobora ortib
bormoqda. Ana shunday talab va ehtiyojni qondirish maqsadida yetuk ijrochi
mutaxassislarni tarbiyalash mas‘uliyatli vazifalardan biri xisoblanadi.
O‘zbek xalqining boy musiqa merosini o‘rganish va uni keng omma ichida targ‘ib
qilishishlari san‘atimizning jonkuyar tashabbuskorlari, mohir ijrochilari zimmasida
bo‘lmog‘i zarur. Chunki bizning davrimizgacha yetib kelgan ulkan musiqiy merosning
ustozdan shogirdga bevosita o‘tishida tabarruk zotlar ko‘prik vazifasini o‘tash bilan
birgalikda, o‘zlarining ijodlari bilan ham namuna bo‘lganlar.
O‘zbek mumtoz musiqa yo‘llari o‘zining an‘anaviyligi, buyukligi, ta‘sirchanligi,
professionalligi, mukammaligi, ko‘plab badiiy vositalarga boyligi bilan o‘ziga xos
musiqaviy ijrochilik san’ati turiga aylangan. Katta badiiy-estetik imkoniyatlarga ega
bo‘lgan mumtoz musiqa yo‘llari milliy rux, milliy qiyofani shakllantirish, milliy
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 58
qadriyatlarni saklash, boyitish va keyingi avlodga yetkazib berishning samarali vositasi
sifatida namoyon bo‘ladi.
Yurtimizda maqomchilik san’atining taraqqiy etishida akademik Yunus Rajabiyning
xissasi katta. Ularning xarakatlari bilan 1959 yilda birinchi marotaba o‘zbek tilida "O‘zbek
xalq musiqasi" nomli olti jildlik Shashmaqom antologiyasi tuzilgan. XX asrda
maqomchilik san’ati rivojlanib, yetuk sozanda yu xonandalar va bastakorlar ijodi va
repertuarlaridan o‘rin oldi. Ular zamonaviy nota yozuvlari orqali to‘plamlar sifatida nashr
etildi, ularni nazariy va amaliy o‘zlashtirishishlari amalga oshdi.
Xukumatimiz raxbarlarining say-xarakatlari bilan maqomchilikni yanada
takomillashtirish yuzasidan kator tadbirlarning ishlab chiqilishi va amaliyotga tadbiq
etilishi sohani jahon miqyosiga olib chiqish imkonini yaratmokda, desak sira mubolag'a
bo'lmaydi. Samarqandda o'tkazib kelinayotgan an'anaviy Xalqaro makom anjumanda
ko'plab xorijiy davlatlardan mashxur xonanda, sozanda, maqom bilimdonlari ishtirok etishi
va ulardan ma'lum bir saboq olishimiz biz san'atkorlar va konservatoriya pedagoglari
uchun katta mahorat maktabi, desak ayni muddao bo'ladi. Tashkilotchilar orasida turkiy
maqom san’atidan boxabar ko‘plab olimlar faoliyat olib boradi. Tadbir doirasida ilmiy-
amaliy konferensiyalar, davra suhbatlari o‘tkazilishi bu borada ilmiy-tadqiqot ishlarini
yanada takomillashtirishga olib keladi. Nufuzli tadbirda milliy mumtoz san’atimiz jozibasi
namoyish etilib, Mahalliy va xorijlik musiqashunoslar, olimlar, xonanda va sozandalar
o‘zaro fikr almashiladi. Bu kabi tanlovlar dunyo xalqlarining musiqiy tafakkuri,
dunyoqarashi yanada boyishiga, ma‘naviy merosga alohida mexr ko‘yishiga xizmat qiladi.
Bugun san’at dargohiga ilk bor qadam qo‘ygan yosh yigit va qizlarimiz musiqa
san’ati sirlarini astoydil o‘rganyaptilar. Ma‘lumki, Respublikamizning barcha musiqa
dargohlarida turli ansambllar qatori o‘zbek xalq cholg‘ulari ansambli darslari ham olib
boriladi. Ansambllarda ijro etish yosh sozanda talabalar uchun katta ijrochilik maktabini
o‘tashi shak-shubhasiz.
Ansambl so‘zi fransuzcha ensemble -so‘zidan olingan bo‘lib, birgalikda ma‘nosini
bildiradi. Jamoaviy ijrochilik san’atida ansambl sozandalari umumiy qoida va tartibga
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 59
rioya qilishlari zarur. Bu har qanday ansambl sozandalari ishining unumli bo‘lishi, ijodiy
muhitning saqlanishi, ijro sifatining yuqoriligi va jamoa a‘zolarining bir-birlarini to‘g‘ri
tushunishlari uchun zarur omillardan biri bo‘lib hisoblanadi.
O‘quv jarayonida talabalar, ayniqsa, ushbu qoidalarga rioya qilishi muhim ahamiyat
kasb etadi. Chunki talabalarning yoshi, dunyoqarashlari va qiziqishlari farq qilganligi, dars
jarayonida bir oz diqqatliroq bo‘lishni talab etadi. O‘rindiqda noto‘g‘ri o‘tirish,
e‘tiborsizlik, o‘z ijrosini yoki tovushini nazorat qilmaslik kabi holatlar butun jamoa ijrosiga
salbiy ta‘sir o‘tkazishi mumkin. Shunday ekan, ansambl sinfi fanidan dars båradigan
professor o‘qituvchi avvalo talabalarni ansambl ijrochiligining umumiy qoidalari bilan
tanishtirib, so‘ngra ularga qat‘iy rioya qilinishiga erisha bilishi lozim.
Ansambl ijrochiligining umumiy qoidalari avvalo ansamblda to‘g‘ri o‘tirish, cholg‘u
sozini to‘g‘ri tutish, tovush chiqarish madaniyatini egallab borish, ijro harakatlarini to‘g‘ri
shakllantirish, jamoaviy ijro qoidalariga to‘liq rioya etish hamda cholg‘ularni sozlash va
ularni saqlash kabi quyidagi jihatlarni o‘z ichiga oladi:
1
- ijro paytida gavdani shunday tutish lozimki, toki u ijrochining barcha harakatlari
uchun qulay va tashqi ko‘rinishi chiroyli bo‘lsin;
- suyanchiqqa suyanmasdan, o‘rindiqning yarmida o‘tirish odat qilinadi,
-sozandalarning chap oyoqlari oldinroq o‘ng oyoqlari esa orqaroq joylashadi;
- o‘ng qo‘lning to‘g‘ri joylanishiga, ijro harakatlarining erkin bo‘lishiga erishiladi;
-chap qo‘l soz dastasini siqmasligi (rubob, afg‘on rubobi, soz, g‘ijjak, dutor
sozlarida), qo‘l kafti dastaga tågmasligi, erkin bo‘lishiga harakat qilinadi;
- sozandalar kuyni boshlashda diqqat bilan o‘tirishlari, boshlovchi sozanda yoki
doiraning auftakti bilan birgalikda boshlashlari zarur;
1
A.Mamadaliyev. Ansamblsinfi.T.: "Musiqa" nashriyoti. 2020. - B.7
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 60
- kuyni tamomlashda ham xuddi shunday doira usuliga muvofiq yoki umumiy
ansamblning bir nafasda tamomlashiga diqqatni qaratish lozim
;- ansambl ijrochiligida jamoaviy ijro madaniyatiga rioya qilish, ijro paytida diqqat
bilan o‘tirish nafaqat o‘z sozi tovushi, balki umumiy ansambl tovushini va shunga mos
ravishda o‘z sozi tovushini nazorat qilib borishi lozim;
- ijro uchun qulay va to‘g‘ri holatni tanlash, qo‘llarni erkin tutish, tovush chiqarish
madaniyatini to‘g‘ri o‘zlashtirib borish har bir soz ijrosi uchun umumiy talablar
mazmuniga kiradi.
Milliy musiqa san’ati sohasida milliy madaniyatni yanada rivojlantirishning asosiy
yo‘nalishlari sifatida quyidagilar belgilab berilgan:
2
Avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan milliy musiqa merosimizni asrab-avaylash,
yangi sharoitlarda rivojlantirish va ulardan xalqimizni bahramand qilish uchun keng
imkoniyatlar yaratish, kompozitor, bastakor va sozandalar faoliyatini qo‘llab-quvvatlash,
havaskorlar orasidan iste‘dodli ijrochilarni aniqlash maqsadida turli darajadagi ko‘rik
tanlovlarni o‘tkazish, an‘anaviy musiqa janrlarini yangi shart-sharoitlarda rivojlantirish
maqsadida "ustoz-shogird" an‘anasini yanada rivojlantirish;
Milliy va jahon kompozitorlari ijodiyotini insoniyat intellektual xazinasi sifatida
xalq orasida keng targ‘ib qilish, zamonaviy ruhda yuksak badiiy asarlar yaratish, katta
musiqiy asarlar, jumladan opera, simfoniya, konsert va oratoriya kabi mumtoz janrlarni
rivojlantirish;
Yosh kompozitorlar, bastakorlar, musiqashunoslar va ijrochilarning ijod bilan
samarali shug‘ullanishlari uchun barcha imkoniyat va sharoitlarni kengaytirish;
Ansamblning turli tarkiblari mavjud. Jumladan:
Vokal yoki cholg‘u musiqa asarining bir necha ijrochi tomonidan ijro etilishi;
2
https://lex.uz/docs/4084926
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 61
Bir guruh artistlarning bir butun badiiy jamoa holida chiqishi va h.k.
Ansambl atamasi yaxshi tuzilgan va yuksak ijrosi bilan ajralib turadigan badiiy
jamoalarga nisbatan ham qo‘llaniladi. Qolaversa, soddaqilibaytganda ansambl bir katta
oiladir. Shundayekan, uning tarkibiga kiruvchi har bir sozanda ijrochi alohida dunyo.
Ijrochini kamolot sari intilishi uchun musiqiy asarlarni mohiyatini g‘oyaviy va badiiy idrok
etishi, o‘z mahorati bilan cheklanib qolmay jamoadagi boshqa ijrochilarni ham qalban his
etishi, o‘rni kelganda jo‘rnavozlik vazifasini bajarib borishi tarkibning eng asosiy
vazifalaridandir. O‘z o‘rnida tajribalardan kelib chiqqan holda, ansambl sinfini olib
borayotgan ustozlar har bir cholg‘uchining asarni to‘la-to‘kis ijrosiga alohida e‘tibor
berishi zarur. Chunki, talabalar orasida asarni to‘liq yodolmaganlari ham uchrab turadi.
O'zbekistonda ijrochilik amaliyotida foydalanib kelinayotgan milliy musiqa
cholg'ularining 30tadan ortiq turlari mavjud. Shulardan 18 nomdagi musiqiy cholg'ular
Xxasrning 40-yillaridan keyinproq professor A.I.Petrosyans boshchiligidagi bir guruh
mutaxassislar va soz ustalari bilan hamkorlikda takomillashtirilgan musiqiy cholg'ular
bo'lib, konsert sahnalarida yakka navozlik sifatida, shu bilan birga, asosan orkestr va ko'p
ovozli ansambllarda foydalanish uchun mo'ljallangandir. Bu muqaddam mavjud bo'lgan
milliy musiqiy cholg'ularning shaklini yiriklashtirish yoki kichikroq ko'rinishga keltirish
asosida yaratilgan bo'lib, o'sha cholg'u oilasini yaratish ustida olib borilgan tajribalar edi.
Hozirda o'zbek xalq cholg'ulari ansambllarida nay,chang,doyra, qashqar rubob, dutor,
g'ijjak cholg'ularidan keng foydalanilmoqda
Foydalanilgan adabiyotlar
1. A.Axmedov “Ansambl (turlaribo‘yicha)” Toshkent: 2023.
2.O‘.Mirzayev - "Cholg‘u ijrochiligi va ansambl". N., "Tahrir" 2019
3.R.Qodirov - "Musiqapedagogikasi". T.: 2013
4.O.Toshmatova. Xalq cholg‘ulari antologiyasi. T., "Musiqa" 2014
5.A.Fitrat - "O‘zbek klassik musiqasi va uning tarixi" T., "Fan" 1993
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 62
6. A.Mamadaliyev - "Ansambl sinfi". T., "Musiqa" 2020
8.A.Mamadaliyev. Ansamblsinfi.T.: "Musiqa" nashriyoti. 2020. - B.7
