Barcha maqolalar

70-76 80 0

Ўзбекистон республикасида амалда сейсмик ҳимоя қурилмалари қўлланилган кўп қаватли бинолар ҳамда уларнинг техник ҳолати

А Ювмитов, М Холиқов, С Тошпўлатов, Б Эгамбердиев
Утбу мақолада Тошкент шаҳрида экспериментал тарзда курилган тўққиз қаватли йирик панелли биногаўрнатилган кўп қатлами эластомер таянчларнинг бинонинг динамик курсаткичларига таъсири табиий uiapoumda ўлчов ии/лари натижалар асосида аник^анган ва ҳимоясиз бино динамик курсаткичлари билан ўзаро таққосланган.
1-24 83 0

Ўзбекистон Республикаси ҳудудини автомобиллар харакат шароити бўйича туманлаштириш

Аслидин Ўроқов

Тадқиқот объектлари: умумий фойдаланишдаги автомобиль йўллари тармоғи.
Ишнинг мақсади: автомобиль йўлларида ҳаракат шароитининг қулайлиги ва хавфсизлигини ҳамда йўллардан самарали фойдаланишни таъминлаш учун республика ҳудудини автомобиллар ҳаракат шароити бўйича туманлаштириш.
Тадқиқот методлари: эксперимент-тадқиқот ва йўлларни туманлаштириш услубларидан, транспорт оқими назарияси, математик статистика, математик моделлаштириш, эҳтимоллик назариясидан фойдаланилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: автомобиллар ҳаракат шароити назарий асосланди ва биринчи марта ҳаракат шароитини баҳолашда тизимли ёндашилди; транспорт оқимининг ўзгариш қонуниятлари аникланди; ҳаракат шароитини баҳолаш ва йўлларни туманлаштириш услублари яратилди.
Амалий ахамияти: автомобилларни ҳаракат шароитини комплекс баҳолашда, йўл шароитини яхшилашда, ҳаракат хавфсизлигини ошириш бўйича тавсиялар ишлаб чикишда фойдаланилади.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлнги: тадқикотнинг асосий натижалари 6 та соха меъёрий хужжатларига ва «Автомобиль йўлларидан фойдаланиш» фанидан маърузалар матнига киритилди.
Қўлланиш сохаси: умумий фойдаланишдаги автомобиль йўлларида.

98-104 129 0

Ўзбекистон Республикаси таьлим тизимида ахборот хавфсизлигини таьминлашнинг маьнавий-ахлоқий жиҳатлари

Олимжон Худойназаров

Замонавий жамиятда олий таълимнинг моҳияти - инсоннинг маънавий-ахлоқий фаолиятини қамраб олган маданиятнинг турли соҳалари мутаносиблиги сифатида намоён бўлади. Бу жараёнда билимли шахе феномени алоҳида аҳамият касб этади. Билимли шахе, бошқача айтганда -маънавий- аҳлоқий қадриятларга йўналтирилган, табиат инъом қилган ва ижтимоийлашув жараёнида қўлга киритган ҳаёти давомида рўёбга чиқадиган ва ривожланадиган шахе, маданиятда, биз уни қайси маъносида ишлатишимиздан қатъи назар, иштирок этадиган шахсдир.

1-44 85 0

Ўзбекистон меъморчилигида тасвирий ва бадиий воситаларни уйғунлаштириш услубияти

Дилшода Султонова

Тадқиқот объектлари: Шаҳарсозлик ва меъморчиликда тасвирий-бадиий воситалар ички ва ташқи меъморий муҳитлар, тасвирий ва бадиий воситаларни қўллаш борасидаги илмий-амалий ишланмалар. Ғор суратлари тарзида юзага келган тасвирий намуналардан бошлаб, тасвирий ва бадиий воситалар қўлланилган замонавий жамоа меъморчилиги.
Ишнинг мақсади: Ўзбекистон шахарсозлиги ва меъморчилигида тасвирий ва бадиий воситаларни уйғунлаштириш услубиятининг илмий асосларини ишлаб чиқишдан иборат. Тарихий, илмий маибаларни тадқиқ этиб, Узбекистан меъморчилигида тасвирий ва бадиий воситаларининг қўлланилишини ўрганиш. Тадқиқот методлари: Ёндош ва хорижий халқлар меъморчилик анъаналарини қиёсий таҳлил этиш, таснифлаш орқали архитектуравий графоаналитик услубида маълумотларни умумлаштириб, ёзма манбалар, меъморий лойиҳалар, анкета сўрови, тарихий ва замонавий мавжуд бино ва иншоотлардаги меъморий-бадиий муҳитни ўрганиш ва қиёсий-таҳлилий тизимлаш услуби қўлланилди.
Олинган натнжалар ва уларнинг янгилиги: Илмий излаиишлар иатижасида уйғунлаштириш тамойиллари бўйича ишланмалар яратилган. Янгилиги сифатида меъморчилик ва шаҳарсозликда барча воситаларни умумлаштириб тизимга солиш таклиф этилган.
Амалий ахамияти: Шахарсозлик ва меъморий лойихаларни яратишда реклама тарғибот воситалари, наққошлик, ҳайкалтарошлик ва амалий санъат воситаларини худудларда қўллаш хамда уйгунлаштирилиши борасида илмий-амалий тавсиялар беришдан иборат.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: бир катар конференцияларда ва кафедра семинарида мунтазам равишда маъруза килиниб, илмий монография, услубий кўрсатмаларда, ишнинг мазмуни 50дан ортик мақолалар тарзида чоп этилган ва меъморчилик амалиёти ҳамда ўқув жараёнида кўлланилган. Тадкиқотлар натижалари ижтимоий ахамиятга эга бўлиб, уларни иқтисодий нуқтаи-назарда бахолаб бўлмайди.
Қўлланилиш (фойдаланиш) сохаси: Меъморий-бадиий олий таълим масканлари, ўрта-махсус касб-хунар коллежларида, меъморий-лойиҳавий бошқармалар, лойиҳа ва ободонлаштириш ташкилотларида таълим жараёнида қўлланилишида асос бўлади.

1-84 94 0

Ўзбекистон кўмирлари сувли дисперсиялари асосида янги турдаги ёқилғи яратиш технологияси

Иззат Эшметов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Нефть ва газ захираларининг доимий камайиши, шунингдек, жаҳон бозорида уларнинг нархининг ошиши туфайли Узбекистан ёқилғи-энергетик балансида қаттиқ кўмир ёқилғисининг роли ортиб бормокда. Аммо, қаттиқ кўмир ёқилғи қўлланилганда вужудга келадиган экологик ва технологик муаммолар, кўмир асосида экологик жиҳатдан зарарсиз ёқилғилар олиш технологияларини ишлаб чиқиш ва уларни амалиётга жорий қилиш зарурияти келиб чиқмокда. Ҳозирги кунда бу каби ишланмалардан бири - кўмирни сувли-кўмир ёқилғи суспензия (СКЁС) кўринишида ишлатишга асосланган дунё амалиётидаги ишлаб чиқилган технологияси истиқболли ҳисобланади. Кўмирни СКЁС кўринишида ёқиш чангсимон, айниқса, қатламли кўринишда ёқишга нисбатан иқтисодий, экологик ва фойдаланилиш жиҳатидан бир қанча афзалликларга эгадир. СКЁСни амалиётда қўллаш кўмирнинг ёниш самарадорлигини ошириш, кўмирли қолдиқлардан қайта фойдаланиш, энергетик қозонларда майин дисперсли кўмир чангларининг портлаш ҳавфини пасайтириш ҳамда азот ва олтингугурт оксидлари микдорини атмосферага чиқишини қамайтириш имконини беради. Таннархи бўйича нисбатан арзон ёқилғи - СКЁСни амалиётга жорий қилиш моддий ва энергетик ресурсларни тежаш, атроф-муҳит ифлосланишининг олдини олишга ёрдам беради.
СКЁСларнинг замонавий ёқилғилар билан солиштирганда афзаллигини, шунингдек, уларни ишлаб чиқишда арзон бўлган маҳаллий кўмир хомашёсини фойдаланиш мумкинлигини, яъни Ангрен қўнғир ва Шаргун тошкўмирлари асосида юқори турғунликка эга бўлган янги турдаги СКЁСлар олиш усулини хцсобга олганда, ундан ташқари уларни мазут ва табиий газ ўрнида ҳар қандай турдаги ўчоқ қурилмаларида самарали ёндирилиши республика энергетика ва кўмир саноати ривожланишида истиқболли йўналишлардан бири бўлиб хизмат қилади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Ўзбекистон Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисидаги», шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2013 йил 30 октябрдаги 292-сон «Кўмир саноати иқтисодиёти ва ишлаб чиқаришини бошқариш, кўмир маҳсулотларининг янги турларини ишлаб чиқариш соҳасида лойиҳа-қидирув ишларини ва илмий тадқиқотларни амалга ошириш» ва 2013 йил 6 июндаги 161-сон «2013-2018 йиллар давомида кўмир саноатининг аҳоли кўмир маҳсулотларига бўлган эҳтиёжини қондиришга йўналтирилган устувор инвестицион лойиҳаларни амалга ошириш» тўғрисидаги қарорларидан келиб чиққан ҳолда, саноат тармоқларида замонавий фан ютуқларини ва Ўзбекистон кўмирлари асосида самарадор ёқилғилар ишлаб чиқаришнинг илғор технологияларини жорий қилиш борасида белгиланган вазифаларни ҳал этишга ушбу диссертация иши хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Узбекистан кўмирлари асосида СКЁСларни олиш ва уларни саноат корхоналарининг ўчоқли қурилмаларида қўллаш технологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қўйидагилардан иборат:
Ангрен қўнғир ва Шарғун тошкўмирларининг физик-кимёвий хоссалари (намлик, кул микдори, учувчан моддалар микдори, карбоксил ва гидроксил гурухдар, иссиқлик чиқариш қобилияти) аниқланган, улар асосида олинган СКЁСларнинг коллоид-кимёвий - реологик хусусиятлари аниқланган ҳамда юқори ва паст кулли Ангрен ва Шарғун тошкўмирлари асосида СКЁСлар олинган;
СКЁСга қўшиладиган турғунлаштирувчи ва юмшатувчи қўшимчаларнинг (NaOH, Са(ОН)2, СФМ) мақбул микдорлари топилган. Ёқилғига NaOH ва Са(ОН)г турғунлаштирувчилар микдорини унинг массасидан 0,5-2,0% оралиғида қўшганда, СКЁСнинг қовушқоқлиги ортган, силжишнинг динамик кучланиши эса камайган, ҳарорат 20°С дан 60°С гача оширилганда СКЁС қовушқоқлиги 1,5-2,0 баробар камайган, силжишнинг динамик кучланиши эса 2 баробар ортган;
қўнғир кўмир асосида олинган СКЁС қовушқоқлиги тошкўмир асосида олинган СКЁС қовушқоклигига нисбатан бирмунча юкорилиги аникланган, масалан, агарда ушбу қиймат 2БПК маркадаги қўнғир кўмир асосида олинган СКЁС учун 2,52 Па с ни ташкил этган бўлса, унда 1ССКОМ маркадаги тошкўмир асосидаги СКЁС учун 1,84 Па с га тенг эканлиги аниқланган;
СКЁС таркибидаги кўмир заррачалари ўлчами 50 мкм гача бўлган (80%) фракциялардан ташкил топган ёқилғининг структуравий қовушкоқлик, тургунлик, окувчанлик ва ёнувчанликга таъсири аникланган. 2БПК, 2БОМСШ-Б1, 2БОМСШ-Б2 ва 1ССКОМ маркалардаги кўмирлар асосида олинган СКЁСлар учун қаттиқ фазалар микдори мос равишда 38-40%, 44-46%, 49-51% ва 52-55% ни ташкил этган;
2БПК, 2Б0МСШ-Б1, 2БОМСШ-Б2 маркалардаги Ангрен қўнғир кўмирларини мазут билан модификациялаш (ёқилғи массасидан 4-16%) орқали турғун ва юқори иссиқлик чиқариш қобилиятига эга СКЁСлар олинган. 2БПК маркадаги кўмир асосида олинган СКЁС учун мақбул шароитда ёкилғининг иссиклиқ чиқариш қобилияти 2900 ккал/кг ташкил этиши кўрсатилган;
ёндириш ўчоқларида ёқилғи ҳамда ҳавони олдиндан иситиб берадиган янги факел горелкасини қўллаш асосида СКЁСнинг мўътадил ва тўлиқ ёниш технологиясининг оптимал режимлари аникланган.
ХУЛОСА
1. Илк бор Ўзбекистоннинг паст ва юқори купли Ангрен қўнғир ва Шарғун тошкўмирларини хом ашё сифатида ишлатиб самарали қўлланиладиган, суюк нефть ёқилғиларининг альтернативи - сувли кўмир ёқилғиси суспензиясининг (СКЁС) олиниш имкониятлари илмий асосланган ва СКЁСнинг мўътадил ва тўлиқ ёниш технологиясининг энг макбул режимлари ишлаб чикилган.
2. 2БПК, 2БОМСШ-Б1, 2БОМСШ-Б2 маркали Ангрен кўнғирларини турғунловчи ва юмшатувчи қўшилмалар- NaOH, Са(ОН)з, СФМ ва мазут билан модификация қилинди. 2БПК маркали кўмир асосида олинган СКЁС учун унинг иссиқлик бериш микдори 2900 ккал/кг (12,2 МЖ/кг) эканлиги ҳамда ёқилғини мазут, тургунловчи ва юмшатувчи қўшилмалар билан мадификацирлашда унинг турғунлиги ва оқувчанлигининг ошиши олиб келиши кўрсатилдан.
3. СКЁСнинг асосий коллоид-кимёвий кўрсаткичларидан бири бўлган унинг реологик хусусиятлари олинган кўмирнинг физик-кимёвий ҳоссалари (кул микдори, намлиги, иссиқлик бериши ҳамда учувчи моддалар, карбоксил ва гидроксил группалари микдори) ва унинг ёқилғидаги микдори, дисперслик даражаси, дисперсиясига турғунлик ва оқувчанлик берувчи қўшилмалар микдори ва дисперсион муҳитнинг рНи каби кўрсаткичлари билан корреляцион боғлиқлиги аниқланган; қўшиладиган турғунловчи ва юмшатувчи кўшилмаларининг (NaOH, Ca(OH)2 СФМ) энг макбул микдорлари билан ишлов берилганда ёқилғи суспензиясининг турғунлик, қовушқоқлик ва оқувчанлик кўрсаткичлари деярли ўзгармасдан бир хил қолиши кўрсатилган.
4. Қўнғир кўмир асосида олинган СКЁС нинг таркибий қовушкоқлиги тошкўмир асосида олинган СКЁСнинг ковушқоқлигига нисбатан бирмунча юқорилиги кўрсатилган, жумладан, ушбу қиймат 2БПК маркали кўнғир кўмир асосида олинган СКЁС учун 2,52 Па с бўлса, 1ССКОМ маркали тош кўмир асосида олинган СКЁС учун 1,84 Па с ни ташкил этади. Ушбу фарқ қўнғир кўмир макромолекуласида гидроксил ва карбоксил гурухдарининг бирмунча юқорилигидан далолат беради.
5. Ёқилғи массасига нисбатан 0,5 % дан 2,0 % гача қўшиладиган NaOH ва Са(ОН)2 тургунловчилари СКЁСнинг реологик кўрсаткичларининг вақт бирлиги ичида ўзгармасдан деярли бир хил бўлишини, ҳароратни 20°С дан 60°С гача оширилишида таркибий қовушқоқлигини 1,5-2,0 мартагача камайиши ва динамик кучланишнинг окувчанлик кўрсаткичлари 2,0 мартагача ошириши аникланган.
6. Заррачаларининг ўлчами 50 мкм дан кичик бўлган қатгиқ фаза фракциялари ва улар асосида олинаётган СКЁСнинг таркибий қовушкоқлиги ҳамда турғунлиги ўртасида боғлиқлик борлиги ҳамда ушбу фракциялар микдори кўмирнинг умумий массасига нисбатан ошиши билан кўрсаткичлар қийматларини ҳам ошиб бориши исботланган. Ёқилғи суспензияларининг таркибий қовушқоқликлари ва турғунликларининг энг макбул қийматлари кўрсатилган фракцияларнинг кўмир умумий массасида 80% дан ортиқ бўлишида ва бунга кўмирни майдалаш вақтини бошқариш билан эришиш мумкинлиги аникланган. 2БПК, 2БОМСШ-Б1, 2БОМСШ-Б2 ва 1ССКОМ маркали кўмирлар асосида олинган СКЁСларда қаттик фазалар микдори уларга мос равишда 38-40 %, 44-46 %, 49-51 % ва 52-55 % ни ташкил этиши кўрсатилган.
7. Олинган барқарор СКЁС намуналарини амалиётда қўллаш имкониятлари саноат ўчоқ-курилмаларида янги факел горелкасини ишлатилиши билан боғлик эканлиги исботланди ва ёқилғининг ушбу ёниш жараёнида кўмирнинг тўлик ёниши (98,0-99,7 %) аниқланди, бу ҳолат ёнишнинг барча босқичларида дисперсланган ёқилғи муҳитида кислород деярли оралиқ оксидловчи агент ролини бажариши билан тушунтирилиб, шу билан бир қаторда у ёқилғининг қаттиқ фаза заррачалари сиртини фаоллаштириши натижасида ёкилғининг пуркалган томчиларининг алангаланиши, учувчан моддаларнинг ёниши билан эмас, балки уларнинг юзасида гетероген реакциялар содир бўлиши билан боғлиқ эканлиги кўрсатилган; керакли реологик хусусиятларга эга бўлган СКЁС намуналарини олишда каттиклиги 2,5 мг-экв/л бўлган ичимлик суви ўрнига РЭК талабларига жавоб бераоладиган қаттиклиги 4,4 мг-экв/л бўлган саноат оқава сувини ишлатиш мумкинлиги аникланган, бу ўз навбатида, оқава сувининг ишлатилиши арзон ва иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқлигини тасдиқлайди.
8. Узбекистан қўнғир ва тошкўмирлари асосида олинадиган СКЁС намуналарининг олиниш ва ёқиш жараёнларининг технологик регламенти ва инструкцияси ишлаб чиқилган. СКЁС намуналари 2013 йил июль ва 2014 йилнинг ноябрь ойлари Олмалиқ кон-металлургия комбината Акционерлик жамиятининг Ангрен олтин ажратиб олиш фабрикасида мазут ўрнига ёндирилиб, тажриба-саноат синовларидан ўтказилди ва ижобий натижаларга эришилди. Мазут ўрнига тавсия этилган СКЁС ёндирилганда, биргина Ангрен фабрикаси учун йиллик иқтисодий самара 291,6 млн. сўмни ташкил этади. Агар Олмалик кон-металлургия комбинати ташкилотлари ва кейинчалик кенг миқёсда «Ўзбекэнерго» Давлат акционерлик уюшмаси корхоналарида ҳозирги вактда қўлланилиб келинаётган мазут ва табиий газни СКЁСга алмаштирилса ундан келиб чиқадиган иқтисодий самарадорлик сезиларли даражада ошади. Олинган СКЁС ёкилғиларини альтернатив ёқилғи сифатида республикамизнинг бир қатор саноат иссиқлик-ва энергоагрегатларида, қишлоқ хўжалик ва коммунал корхоналарида кенг кўламда қўллаш тавсия этилади.

23-29 105 0

Угроза цифровизации когнитивным способностям современных студентов

V Israyelyan
В статье представлен анализ влияния цифровизации на отдельные когнитивные способности современных студентов, изучающих теоретико-исторические правовые науки, и условия преодоления негативного воздействия информационных технологий на развитие личности, предрасположенной к научному мышлению. Проводится анализ наиболее распространенных форм использования сети Интернет в работе с научными источниками и исследуются наиболее распространенные заблуждения о положительном влиянии цифровых технологий на когнитивные способности учащихся.
214-217 52 0

Уголовно-правовой анализ ятрогенных  преступлений, совершенных с использованием  высокотехнологичного оборудования

R Minnullin
В статье анализируются основные уголовно-правовые аспекты института ятрогенных преступлений, совершенных с использованием высокотехнологичного оборудования. Приводится определение понятия «ятрогенные преступления» с уголовно-правовой и криминалистической точки зрения. Рассматриваются отдельные примеры ятрогенных преступлений, совершенных с помощью высокотехнологичного оборудования в свете современного уголовного права России. Обосновывается необходимость предупреждения подобных правонарушений, совершаемых с использованием высокотехнологичного оборудования.
198-202 158 0

Туризм индустрияси учун малакали кадрлар тайёрлашнинг таълим модели

Ҳилола Очилова, Сарвиноз Худойназарова
Ушбу маколада туризм индустрияси учун малакала кадрларни тайёрлаш масалалари урганилган, чунки кадрларнинг малакаси туризмда хизмат курсатиш сифатини оширишга таъсир курсатади. Бугунги кунда таълим сифати ва таълимни такомиллаштириш республика ривожланишининг стратегик йуналишларидан бири хисобланади.
155-158 114 0

Турар-жой биносининг кавакли ғиштдан бажарилган монолит бетон каркасли деворининг теплофизик хусусиятлари

Mirzajon Maxmudov
Мақолада манда элементлардан барпо этиладиган турар-жой биноларнинг зилзилабардошлигини таъминлаш мақсадида деворлар конструкцияларига киритиладиган монолит темирбетон устунларнинг ташци девор бурчакларидаги температура майдонига таъсирини тадқиқ цилиш натижалари келтирилган.
1-24 50 0

Тупроққа минимал ишлов берувчи комбинациялашган агрегат юмшаткичининг параметрларини асослаш

Махаммаджон Мамадалиев

Тадқиқот объектлари: комбинациялашган агрегат юмшаткичи ва унинг технологии иш жараёни.
Ишнинг мақсади: тупроққа минимал ишлов бсришга йўналтирилган комбинациялашган агрегат юмшаткичининг кам энергия сарфлаган ҳолда юкори иш сифатини таъминловчи парамстрларини асослаш.
Тадқиқот методлари: назарий тадкиқотлар назарий механика, олий математика ва пона назарияси асосида, экспсримснтал тадқиқотлар мавжуд меъёрий усуллар бўйича ишлаб чикилган тажрибавий комбинациялашган агрегат, экспериментларни математик режалаштириш, регрессной тахдил ва тензометрия усуллари қўлланилиб ўтказилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: комбинациялашган агрегат юмшаткичининг тупроқ билан ўзаро таъсирлашиш жараёнини тадкиқ этиш асосида унинг иш сиртини геомстрик шакли асосланган хамда тупроққа кириш бурчаги, иш сиртининг узунлиги, эни, устунининг ўткирланиш бурчаги ҳамда юмшаткичнинг тортишга қаршилигини аниклаш имконини бсрадиган аналитик ифодалар олинган.
Амалий ахамияти: тавсия этилаётган иш сирти ва мақбул парамстрларга эга бўлган юмшаткичлар билан жиҳозланган комбинациялашган агрегатни қўллаш тупроққа ишлов бсришда эксплуатацией харажатларни 12,7 % га камайтириш имконини бсради.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: комбинациялашган агрсгатнинг тажриба нусхалари 2007-2008 йилларда Андижон вилояти Қўрғонтепа туманидаги «Оқ сув» фермер хўжалиги ҳамда УзМЭИ нинг тажриба хўжалиги далаларида кснг хўжалик синовларидан ўтган. Тадқиқот натижалари, «БМКБ-Агромаш» ОАЖ томонидан кабул қилинган ва КА-1,8 комбинациялашган агрегат конструкциясини ишлаб чиқишда қўлланилган. Ишлаб чиқилган агрсгатни кўлланишдан йиллик иктисодий самара битта машинага 3208297 сўмни ташкил этди.
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси: кишлоқ хўжалиги машинасозлиги, қишлоқ хўжалиги.

1-44 87 0

Туз коррозияси таъсирига учраган автомобиль йўллари кўприкларининг темирбетонли оралиқ қурилмаси қолдиқ ресурси

Нодира Саатова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда магистрал йўл тармоқларининг кснгайиши, йўловчилар ва юклар ташиш ҳажмларининг ортиши ҳисобига катта шахарлар инфратузилмасини ривожлантиришда турли хилдаги транспорт иншоотлари, жумладан кўприклар алоҳида аҳамиятга эта. Буюк Британия Транспорт Департамента маълумотларига кўра, бутун кўприк иншоотларининг 10% ини коррозиядан шикастланганлиги туфайли таъмирлаш талаб этилмокда.1. Темирбетон кўприк конструкцияси бузилишининг асосий сабаби - хлоридлар таъсири туфайли коррозияга учрашидир. Шу сабабли темирбетон конструкцияларнинг хлоридлардан коррозион шикастланишларини олдини олиш соҳасига хорижий мамлакатларда алохида эътибор каратилмокда.
Дунё мамлакатларида транспорт иншоотларининг мустаҳкамлиги, узоқка чидамлилиги, хизмат муддатини узайтириш бўйича ҳисоблаш усулларини такомиллаштириш ва транспорт иншоотларининг мустаҳкамлиги ва сифат кўрсаткичларини оширишда бетон ва арматура коррозияси таъсирини ҳисобга олиш каби йўналишларда мақсадли илмий изланишларни амалга ошириш алоҳида аҳамият касб этмокда. Бу борада, жумладан кўприклар оралиқ қурилмалари рссурсини ҳисоблашда бетон ва арматура коррозияси таъсирини хисобга олиш усулларини такомиллаштириш хамда эксплуатация килинастган бетон ва арматураси коррозияланган конструкцияларнинг узоққа чидамлилигини ошириш, бетон ва арматураси коррозияланган оралиқ қурилмаларнинг юк кўтариш қобилиятини баҳолаш ва мустаҳкамлигини замонавий компьютер технологияларидан фойдаланиб хисоблаш усулларини ишлаб чиқиш каби йўналишларда илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади.
Республикамиз мустакилликка эришгач транспорт коммуникациялари тизимларида ср усти иншоотларини лойиҳалаш, қуриш ва эксплуатация килиш жараёнларини сифат жиҳидан такомиллаштиришга алоҳида эътибор каратилди. Ҳозирги кунда республикамиз автомобиль йўлларида 7000 дан ортик кўприклар эксплуатация қилинмокда. Ушбу кўприкларнинг ишончлилигини ошириш ва мустаҳкамликка ҳисоблаш бўйича бир катор вазифалар бажарилган. Шулар билан бир каторда бугунги кунда транспорт коммуникация тизимларида сунъий иншоотлар рссурсларини ошириш учун ҳисоблаш усулларини такомиллаштириш талаб этилмокда. 2017-2021 йилларда Узбекистан Рсспубликасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида, жумладан «... йўл-транспорт, муҳандислик-коммуникация ва ижтимоий инфратузилмаларни ривожлантириш ҳамда модернизация килиш бўйича мақсадли дастурларни амалга ошириш, ...»2 вазифаси белгилаб бсрилган. Бу борада автойўл кўприклари рссурсини ҳисоблаш, уларнинг эксплуатацион ишончлилигини ошириш, янги барпо этиластган ҳамда эксплуатациядаги кўприкларнинг ишончлилигини таъминлаш бўйича илмий тадқиқот ишларини амалда кенг миқёсида олиб бориш муҳим аҳамият касб этмокда.
Узбекистан Республикаси Президента ни нг 2015 йил 6 мартдаги ПҚ-2313-сон «Муҳандислик-коммуникация ва йўл-транспорт инфратузилма-сини ривожлантириш ва модернизация қилиш дастури тўғрисида»ги Қарори, 2017 йил 7 фсвралдаги ПФ-4947-сон «Узбекистан Рсспубликасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги, 2017 йил 1 июндаги ПФ-5066-сон «Фавқулодда вазиятларнинг олдини олиш ва уларни бартараф этиш тизими самарадорлигини тубдан ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармонлари ва Вазирлар Маҳкамасининг 2001 йил 24 августдаги 242-сон «Узбекистан Республикаси Фавқулодда вазиятларда уларнинг олдини олиш ва ҳаракат килиш давлат тизимини янада такомиллаштириш тўғрисида»ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тсгишли бошка мсъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти маълум даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади автойўл кўприклари оралиқ курилмалари ресурсный аниқлаш усулларини бетон ва арматура коррозияси таъсирини ҳисобга олиб такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуиидагилардан иборат:
бстоннинг туздан коррозияланишини микдорий баҳолаш усули ишлаб чиқилган; оралиқ қурилмаларнинг юк кўтариш қобилиятини, бетон ва арматуранинг туздан коррозияланишини эътиборга олган ҳолда аниқлаш усуллари ишлаб чиқилган;
вақт ўтиши билан бетон ва арматурадаги коррозия жараёнларини ифодалаш боғлиқликлари ишлаб чиқилган;
эксплуатациядаги автойўл кўприклари темирбетон оралиқ қурилмаларнинг қолдиқ рссурсини ҳисоблаш усули ишлаб чиқилган.
Хулоса
«Туз коррозиясига учраган автомобиль йўллари кўприкларининг тсмир бстонли оралик курилмаси колдик рссурси» мавзусидаги фалсафа доктори (PhD) дисссртацияси бўйича олиб борилган тадкиқотлар натижалари асосида қуйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Автойўл кўприкларидаги эксплуатация килинаётган оралик қурилмаларни тскшириш бўйича мавжуд натижаларни таҳлил қилиш асосида шу аниқландики, ҳозирги вактда кўприкларда муз қатламига карши асосий таркибида хлор бўлган тузлардан фойдаланишдир. Рсспубликада ишлатиладиган тузлар таркибидаги натрий хлорид микдори бошка МДҲ давлатларида ишлатилаётган тузларга Караганда кўп.
2. Автойўл кўприкларидаги темирбетон оралик курилмалар техник ҳолатининг ёмонлашишига, асосий сабаб - хлоридлар микдори юқори бўлган тузлардан фойдаланиш ва эксплуатация жараёнининг паст даражада ташкил этилишидир. Бунинг натижасида оралик курилмаларнинг рссурси камаяди.
3. Туздан коррозияланишнинг бетон ва арматура холатига таъсир даражасини аниқлашнинг амалий усули ишлаб чиқилди. Бетон мустахкамлигининг ва арматура кссими юзасининг вакт ўтиши билан камайиш катталигини аниклашнинг математик формулалари ҳосил қилинди.
4. Бетон ва арматуранинг туздан коррозияланиши оралик курилмалар юк кўтариш қобилиятининг дсярли икки баробар камайишига сабаб бўлиши аниқланди.
Оралик курилмалар юк кўтариш қобилиятининг камайишини техник диагностика маълумотлари бўйича баҳолашнинг амалий усули таклиф этилди.
Олинган натижалар оралик курилманинг техник диагностикавактидан бошлаб ишлаш режимини тайинлаш имконияини бсради.
5. Туздан коррозияланиш даражасини шикастланишлар мсъёри билан аниқлашнинг ҳисоблаш усули таклиф қилинди.
6. Туздан коррозияланган темирбетон оралиқ курилмаларни қолдиқ рссурсини аниқлашнинг амалий усули ишлаб чикилди. Ҳисоблар учун асосий параметр - техник диагностика жараснида аниқланадиган шикастланишлар ҳисобланади. Бетон ва арматуранинг туздан коррозияланиши эксплуатация қилинаётган оралик курилмаларнинг қолдиқ рссурсини деярли уч баробаргача камайтириши мумкинлиги кўрсатиб бсрилди.
Оралик курилмаларнинг қолдиқ рссурси тўғрисидаги маълумот эксплуатация жараёнида таъмирлаш вақтини аниклаш имконини яратди.
7. Бетон ва арматуранинг коррозияланишига қарши самарали чора -тадбирлар ишлаб чикилди. Оралик курилмалардаги бетон ва арматурани коррозиядан ҳимоялаш бўйича кўрсатмалар бсрилган амалий тавсиялар ишлаб чикилди.
8. Кўприкларга техник хизмат кўрсатишнинг мавжуд структураси замонавий эксплуатация талабларига жавоб бсрмаслиги кўрсатиб бсрилди. Эксплуатация қилинаётган оралик курилмалар ҳолатининг кузатилаётган ёмонлашиши эксплуатация хизмати ишларининг етарлича ташкил этилмаганлиги натижасидир.
9. Кўприк хўжалиги эксплуатацияси хизматининг структурасини қайта қуриш таклиф этилди. Бу структура жорий килинганда штатдаги ходимлар кўпаймайди ва таъмирлаш ишларини бажариш учун механизация билан яхши жихозланган яхлитлаштирилган ишлаб чиқариш бўлимлари пайдо бўлади, конструкцияларнинг холати ҳакидаги ахборотни хисобга олиш йўлга қўйилади.

307-312 103 0

Трудовое законодательство России: тенденции, проблемы и перспективы развития в цифровую эпоху

N Minkina

В работе представлен авторский обзор тенденций изменения российского трудового законодательства в связи с происходящими в стране процессами цифровизации. Отмечаются некоторые новеллы, проблемные и нерешенные законодателем актуальные вопросы и перспективные направления по дальнейшему совершенствованию Трудового кодекса. Указывается на доработку законодательства в части выстраивания дополнительной защиты персональных данных граждан в потоках электронного обмена информацией и при востребованном использовании разных цифровых платформ, установление новых социальных гарантий в трудовых отношениях, где активно внедряются ресурсы цифровой среды. Сделан итоговый вывод об усилении публично-правовых начал в отечественном трудовом праве и соответственно его защитной функции, а также необходимости расширения пределов государственного управления в сфере труда в условиях его перехода на цифру.

1-92 107 0

Трикотаж билан мустаҳкамланган полифункционал мақсадли композитлар технологияси

Farxad Rahimov

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Экспортбоп маҳсулотлар ҳажмини ошириш, импорт окимини камайтириш, валюта заҳираларини тежаш ва ахолининг ўсиб бораётган эҳтиёжларини қондириш янги композицион материаллар ва тайёр истеъмол буюмларини, жумладан, трикотаж асосида яратишни талаб этмокда. Республикамиз тўқимачилик ва енгил саноатининг трикотаж тармоғи нисбатан ёш, ўта муҳим соха бўлиб, ҳозирда мамлакатимиз экспорт потенциалини оширишга йўналтирилган. Айнан трикотаж ишлаб чиқариш базасида «хом ашё - тайёр маҳсулот» якунланган цикли мавжуддир. Шунинг учун ҳам замонавий композицион фильтрлар ва катламли полимер материалларни яратишда техник трикотаж ўта маъқул компонент бўлиши мақаррардир.
Турли материалларнинг ўзига хос хусусиятларидан уларнинг композициясида фойдаланиш маъқулдир, бунда бир материал камчилиги иккинчисининг афзаллиги билан тўлдирилади ёки ҳар икки компонентда йўқ янги хусусиятга эришилади. Янги композицион материалларнинг ривожидаги муваффакиятлар мустаҳкамланган полимерларнинг яратилиши ва улардан ишлаб чикариш жабхалари, қишлоқ хўжалиги ва қурилишда фойдаланиш билан боғлиқдир. Лекин, компонентларининг табиати ва структура тузилиши билан фаркланувчи янги мустахкамланган композицион полимер материаллар ва уларнинг технологиясини яратишда имкониятлар жуда кенг. Мустахкамланган композитлар истиқболлари уларда тўрсимон трикотаждан фойдаланишда янада яққол кўринмокда.
Тўкимачилик матолари турли технологии жараёнларда ишлаб чиқариш чиқиндиларини фильтрлашда механик фильтрловчи элемент вазифасини ўташи мумкин. Захарли моддаларни ушлаб колиш имкониятига эса фильтрловчи материаллар таркибига адсорбентларни шимдириш, чанглантириш, шакллантириш жараёнида сирги ёки ичига киритиш, асосини фаол толалардан тайёрлаш билан эришилади.
Ноананавий толалар (сорбцион, антимикроб, базальт ва бошқалар), хусусан, хемосорбцион толалар қониқарсиз механик хусусиятларга эга, бу улардан йигирилган ипларни шакллантиришни чеклайди. Механик хусусиятларни яхшилашга йўналтирилган барча уринишларда сорбционлик хусусиятининг ёмонлашуви кузатилади. Шунинг учун трикотаж асосида тўлдирғичли композицион мато ва енгларни яратиш истиқболли йўналиш эканлиги кўринмокда, бу белгиланган структурали полифункционал мақсадли композитларни олиш усулини шакллантириш бўйича махсус тадқиқотлар ўтказишни талаб этади.
Узбекистан Республикаси Президентининг «2011-2013 йилларда тайёр маҳсулотлар, бутловчи буюмлар ва материалларни саноат коперацияси асосида ишлаб чиқаришни махаллийлаштиришни янада жадаллаштириш чора тадбирлари тўғрисида»ги 2011 йил 29 июлдаги ПҚ-1590-сонли, «2014-2016 йиллар учун тайёр маҳсулотлар, бутловчи буюмлар ва материаллар ишлаб чикаришни махаллийлаштириш дастури тўғрисида»ги 2014 йил 04 февралдаги
ПҚ-2120-сонли карорларида ишлаб чикариш тармоклари, жумладан, композицион материаллар кимёси ва технологияси йўналиши учун ҳам мустаҳкамланган полифункционал максадли композитларни ҳамда уларни ишлаб чикариш технологияларини яратиш борасидаги вазифалар ижросини таъминлаш билан изоҳланади.
Шундай килиб, диссертация иши трикотаж билан мустаҳкамланган термопластик композитлар, полифункционал мақсадли тўлдирғичли мато ва енгларни яратишнинг илмий асосланган конуниятларини шакллантириш, технологиясини ишлаб чикариш хамда тадбик этиш, ўта зарур махсулотлар хажмини кўпайтириш, ассортиментларини кенгайтириш, сифатини яхшилаш, шунингдек таннархини камайтиришдан иборатдир.
Тадкикотнинг максади мустаҳкамланган полифункционал композицион материалларни тегишли тузилишда трикотажнинг мустаҳкамлик, кайишқоқ-деформацион, адгезион хусусиятлари асосида яратиш ва уларнинг самарали технологиясини тадбик этишдан иборат.
Диссертация тадкикотининг илмий янгилиги: трикотаж билан мустахкамланган композицион материллар технологиясини тегишли структура ва хусусиятларга кура яратиш илмий асосланган. Трикотаж усулининг афзалликлари асосида янги ишланмалар яратилган:
тўлдирғичли ва мустахкамланган трикотаж структуравий элементларининг ўзаро таъсирлашув конуниятлари топилган, уларнинг мувозанат ҳолати тенгламалари, шунингдек қўзғалувчанлигини бахолаш усули яратилган;
тўлдирғичли ва мустахкамланган трикотаж мато, енгларни шакллантириш жараёнлари назарияси яратилган ва тадбик этилган;
N-винил полимерлар, толали, дисперс ва бошка функционал фаол хусусиятли тўлдирғичлардан фойдаланиб, трикотаж композицион мато, енглар олинган (UZ 1046, UZ 943, UZ FAP 00476, UZ FAP 00784);
филей ўрилишли тўрсимон трикотаж матолардан термопластик композитлар олишда мустахкамловчи элемент тарзида фойдаланиш асосланган, мустахкамланган композицион полиэтилен композитлар (UZ 944, R.U 2085396) олинган, поливинилхлорид асосида том ёпқич композит яратилган хамда уни олиш технологияси тадбик этилган (UZ FAP 00426).
Хулоса
1. Тўрсимон, тўлдирғичли ва мустаҳкамловчи трикотаж структураларидан полифункционал трикотаж композитлар яратиш имконияти илмий асосланган. Трикотаж ҳолати геометрик моделлари ва қўзғалувчанлигини мукобиллаштириш услуби яратилган.
2. Белгиланган хусусиятли трикотаж билан мустахкамланган композитлар олиш концепцияси яратилган. Енгсимон композитлар асосида офсет матбаа машиналари учун қоплама енглар, қўл ҳимоя воситалари, фильтрлар, пахта маҳсулотлари тойларини қадоқлари ва бошқалар яратилган.
3. Толали ва дисперс кимёвий фаол полимер, шу жумладан, модификацияланган адсорбцион тўлдирғичли трикотаж композитларни олиш имкониятлари аниқланган. Трикотаж композитлар технологик кўрсаткичлари хамда эксплуатацион хусусиятларини мукобиллаштириш услуби яратилган.
4. Мустахкамланган полимер композитлар хусусиятларининг материал тури, мустаҳкамловчи структура элементи шакли ва геометрик ўлчамлари, кимёвий мойиллиги ва олиниш усулига боғлиқлиги аникланди. Тўрсимон трикотаж асосида мустаҳкамлик ва адгезив хусусияглари яхшиланган намуналар олинган.
5. Полиэфир ва капрон ипларининг поливинилхлорид билан мустаҳкам бирикишига уларнинг юкори эластик ёки ковушқоқ окувчанлик холати, молекулалараро водород ва балки донор-акцептор боғларнинг мавжудлиги, матрицанинг грикотаж ғоваксимон таркибига адсорбция ва диффузияси туфайлидир.
6. Мустахкамланган композитларнинг киёсий тадқиқи ўтказилган ва унинг кўрсатишича капрон иплари билан ўрилган тўрсимон грикотаж энг самарали, айниқса овал шаклидаги кўзчалисидир. Тўрсимон шиша тўқиманинг йўналтирилган элементлари ясси мустахкамланган композитдан суғирилиб чикади. Трикотаж афзалликлари структурасининг силжимаслиги, мустахкам тугунларининг эластиклиги, мустахкамловчи ва полимернинг котиш ва суюкланиш температураси мослиги, адгезион ва адсорбцион боғлиқлик кучларининг мустахкамлиги кабилардир. Узилиш кучи таъсирида полимер композит ўзини монолит материалдек кўрсатди.
7. Капрон ипидан ўрилган тўрсимон трикотаж поливинилхлорид асосидаги томёпчик композитлар технологиясига жорий этилган. Физик-механик хусусияглари яхшиланган, мустахкамланган трикотаж композит ишлаб чикариш регламентли технологияси яратилган.
8. Яратилган технологик ечимларни жорий этиш хом ашё ва энерго ресурслар тежамкорлиги, мехнат шарт-шароитлари ва экологик хафсизликни яхшиланиши билан боғлиқ катта ижтимоий ва иктисодий самара беради.


25-29 83 0

Транспорт иншоотларини паспортлаштириш асосида сейсмик заифлигини баҳолаш

Марс Бердибаев, Нурсултан Ботабаев
Республикамизда транспорт иншоотлари тизимида кўприк иншоотларини лойихалаш, куриш ва эксплуатация килиш жараёнларини сифат жихатидан такомиллаштириш бўйича кенг кўламли пора тадбирлар амалга оширилмокда. Узбекистан Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги “2022 - 2026 йилларда янги Узбекистоннинг таракқиёт стратегияси тўғрисидаги” ПФ-60-сонли Фармонида, жумладан «... республикадаги мавжуд 1512 та таъмирталаб кўприклар ва бошқа сунъий иншоотларини босқичма-босқич қайта куриш ва таъмирлаш ...» вазифалари белгилаб берилган [1].
1-22 41 0

Тоғ шароити учун автопоезднинг эксплуатацион параметрларини асослаш (Қамчиқ довони мисолида)

Шаукат Хакимов

Тадқиқот объектлари: «Қамчик» довони, тоғ шароитида фойдаланилаётган автопоездлар.
Ишнинг мақсади: тоғ шароитларида автопоездлардан фойдаланиш самарадорлигини ошириш.
Тадқиқот усули: автомобиллар эксплуатацией хусусиятлари назариясининг асосий қоидалари, синов тадқиқот ҳамда математик моделлаштириш ва дастурлаш услубларидан фойдаланилган. Назарий тадқиқотлар натижалари тоғ шароитада синов-тажриба оркали текширилган.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: йўлнинг бўйлама қиялигини аниқлаш услуби; солиштирма унумдорлик бўйича автопоездларнинг тоғ шароитида фойдаланишга мосланганлик даражасини таққослаш имконини берувчи автопоезднинг тот маршрута бўйлаб ҳаракатланиш математик модели; “Қамчиқ” довони мисолида автопоездлардан тоғ шароитида фойдаланиш самарадорлигини ошириш бўйича тавсиялар.
Амалий аҳамияти: тадқиқот натижаларини амалиётга қўллаш эксплуатация шароити учун юқори самара берувчи автомобил ёки унинг конструктив параемтрларини танлаш; автопоезд унумдорлигини ошириш ва фойдаланиш сарф-харажатларини камайтириш имконини беради.
Татбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: тадкиқот натижалари «УЗБЕКНЕФТЕГАЗ» Холдинг Компанияси Фаргона нефтни кайта ишлаш заводи «Автонефттранс» АТЖсида, «Ангрен Логистика Маркази» ЁАЖида ишлаб чиқаришга татбиқ этишга кабул килинган. Шунингдек тадкикот натижаларидан “Транспорт воситаларининг тузилиши ва назарияси” фанлари дастурига киритилган.
Тадқиқот натижаларини ишлаб чиқаришга жорий килишдан кутилаётган иктисодий самара бир автопоезд учун бир йилда ўртача 13 400 000 сўмни ташкил этади.
Қўлланиш (фойдаланиш) соҳаси: Автомобил транспорти.

1-24 50 0

Тоғ ва тоғ олди шароитларида газбаллонли автомобиллар двигателларининг эксплуатацион кўрсаткичларини яхшилаш

Азамат Исомухамедов

Тадқиқот объектлари: тоғ ва тоғ олди шароитларида эксплуатация қилинаётган сикилган табий газда ишлаш учун қайта жихозланган юк автомобилларининг двигателлари.
Ишнинг мақсади: тоғ олди ва тот шароитларида ГБА двигателларининг кувватини камайишини олдини олувчи автоматик тизимларни қўллаш ёрдамида самарали фойдаланиш сохасини кенгайтириш.
Тадқиқот усули: ЭХМда амалга оширилган, математик аппаратнинг регрессион анализи ёрдамида назарий тадкиқотлар ўтказиш, лаборатория-йўл ва эксплуатацией синовларни бажариш орқали.
Олинган натижалар ва уларнинг янгнликлари: ўтказилган изланишлар ва амалий тахлил натижалари асосида тог олди ва тоғ шароитларида СТГ да ишлайдиган двигателларни кувватини пассайишини олдини олиш учун қўшимча хаво бериш ва ёнилғини ростлаш ёрдамида, ҳаво ва ёнилғи оқими тавсифини бошкариш усули илмий асосланди.
Амалий ахамияти: изланишлар натижасида газбаллонли автомобил двигателларининг кувват-тежамкорлик кўрсаткичлари бахоланди. Ташқи омилларни хисобга олган холда газ двигателлари кувватини пассайишини олдини олиш усули ишлаб чиқилди. Тог олди ва тог шароитларида ишлаётган газ двигателларнинг кўрсаткичларини тўғрилаш коэффициентлари тавсия этилди.
Тадбиқ этиш даражаси: диссертация ишининг натижалари республикамиз автокорхоналарида, хамда “ИЁДларни ишлатиш ва синаш” йўналиши бўйича таълим олаётган ТАЙИ магистрантлари ўкўв жараёнига тадбик этилган. Қўлланиш сохаси: Автомобилсозлик ва автомобил транспорти.

136-141 29 0

Тотальный информационный контроль как перспектива развития цифровых технологий

N Belova
Целью статьи является анализ перспектив развития цифрового общества. Констатируется, что новые технологии позволяют многократно усилить контроль за поведением граждан, их перемещениями, поисковыми запросами, просмотренным и распространенным контентом, финансовыми тратами. Широкое внедрение этих технологий в условиях современной глобализации способствует возникновению глобалистского тоталитаризма, характеризующегося размыванием национально-государственных суверенитетов, унификацией всех сторон общественной жизни и подчинением этих процессов интересам глобалистской элиты. Основным способом организации и функционирования власти становится цифровой паноптикум, придающий социальной реальности свойство максимальной прозрачности.
1-85 101 0

Топинамбур туганаги ва наъматак меваси таркибидаги биофаол моддаларни сақлаган ҳолда қайта ишлаш технологиясини ишлаб чиқиш

Жасур Сафаров

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. БМТнинг озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилотининг бахолашича 2050 йилга бориб дунёда аҳолини қишлоқ хўжалиги ва чорвачилик маҳсулотларига бўлган талабини қондириш учун 2006 йилга нисбатан 60%гача ўсиши кераклигини маълум қилмокда1. Ҳар Йили дунё микёсида доили махсулотлар 30%, туганакли ва мева-сабзавотлар 40-50%, ёғ берадиган экинлар, гўшт ва сут махсулотлари 20% ва балиқ маҳсулотларининг 35% нобуд бўлиши натижасида чиқитга чиқарилмоқда2.
Мустакиллик йилларида озиқ-овқат махсулотларини етиштириш ва қайта ишлаш соҳасини самарали ривожлантиришга алохида эътибор қаратилди. Мазкур йўналишда амалга оширилган дастурий чора-тадбирлар асосида муайян натижаларга, жумладан, кишлоқ ва ўрмон хўжалиги махсулотларини сифатли қайта ишлаш оркали импорт ўрнини босувчи хамда экспортга йўналтирилган озиқ-овқат ва фармацевтика махсулотлари ишлаб чиқариш борасида сезиларли натижаларга эришилди. 2015 йилда республикамизда 200,3 тонна топинамбур туганаги ва 199,2 тонна наъматак меваси етиштирилди3. Ушбу махсулотларини қайта ишлашнинг кенг тарқалган усулларидан бири куритиш ҳисобланади.
Бугунги кунда жахон миқёсида янги технологияларни қўллаш орқали кишлоқ ва ўрмон хўжалиги махсулотларини қайта ишлаш усулларини такомиллаштиришга алоҳида эътибор каратилиб, бу борада амалга оширилаётган илмий изланишларда хомашё таркибидаги биофаол моддаларини сақлаган ҳолда куритадиган техника ва технологияларни ишлаб чикиш муҳим вазифалардан бири хисобланади. Хомашёни қуритиш усулларини такомиллаштириш ва юкори сифатли махсулот олиш технологиясини ишлаб чиқишда қатор, жумладан, қуйидаги йўналишларда тегишли илмий ечимларни асослаш зарур: топинамбур ва наъматакни кайта ишлаш жараёнида махсулот таркибидаги биофаол моддаларни саклаб қоладиган техника ва технологияни ишлаб чикиш, куритиш жараёнида микроэлементлар таксимланишининг математик моделини ишлаб чиқиш, куритиш жараёнида инфрақизил (ИҚ) нур орқали қиздиришда иссикликнинг ўзгариши ва ночизиқли кўринишлари хамда маҳсулотни иссиклик фаоллигини хисобга олган холда иссиқлик алмашинув жараёнларини аниқлаш, ИҚ нур ёрдамида вакуумда куритиш курилмасини ва куритилган махсулотдан кукун олиш тегирмонини ишлаб чикиш. Диссертация мавзусининг долзарблиги ушбу йўналишларда илмий изланишларни амалга ошириш билан изохланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2009 йил 26 январдаги ПҚ-1047-сон «Озиқ-овқат махсулотлари ишлаб чиқаришни кенгайтириш ва ички бозорни тўлдириш юзасидан кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги хамда 2011 йилнинг 31 октябридаги ПҚ-1633-сон «2012-2015 йилларда Республика озиқ-овқат саноатини бошкаришни ташкил этишни янада такомиллаштириш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади вакуумда инфрақизил нур ёрдамида қуритиш курилмасида топинамбур туганаги ва наъматак мевасини қайта ишлаш технологиясини такомиллаштириш ҳамда қурилманинг энерготехнологии самарадорлигини ошириш ва биологии фаол моддаларни санлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ИҚ-қиздириш оркали вакуумда-қуритиш курилмасида топинамбур туганаги ва наъматак меваларини қуриш жараёнининг кинетикаси аниқланган;
капилляр ғовак материалда намликнинг ҳаракатланиш модели ва қуритиш жараёнини бошкариш орқали маҳсулотда микроэлемент-ларни тақсимланиши натижасида юқори сифатли маҳсулот олиш асосланган;
ИҚ-қиздириш орқали паст вакуум шароитида материалнинг ички қатламларида иссиқлик ва намликни узатилиши ҳамда қуритиш жараёнида дискрет режим учун иссиқликнинг ночизикли таркалишини ўзига хос афзалликлари аниқланган;
сорбция ва десорбция изотермасини қайта ишлаш усуллари орқали таҳлилий солиштирилган ва ортогонал регрессия усули Поснов тенгламаси кўринишида асосланган;
таркибида қанд моддалари бўлган маҳсулотлардан кукун олиш учун совутиш системасига эга бўлган майдалагич конструкцияси ишлаб чиқилган;
топинамбур туганаги ва наъматак меваси таркибидаги биологик фаол моддаларни сақлаган ҳолда вакуумда ИҚ-қиздириш оркали қуритиш жараёни учун оптимал босим ва ҳарорат аниқланган.
«Топинамбур туганаги ва наъматак меваси таркибидаги биофаол моддаларни сақлаган холда кайта ишлаш технологиясини ишлаб чикиш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Топинамбур туганаги ва наъматак меваларини қуритиш ва иссиқликни фаоллаштиришни замонавий ҳолати таҳлил қилиш натижасида инновацион гояни ривожлантириш ва такомиллаштириш имконини берди. Топинамбур туганаги ва наъматак меваларни вакуумда ИҚ қиздириш орқали куритиш асосий усуллардан бири хисобланади.
2. Ўрганилаётган махсулотнинг капиллярларида намлик жойлашишини математик моделини ишлаб чиқилиши ва татбик этилиши, эриган моддаларнинг ички тарқалишини ҳисобга олиш зарур эканлиги кўрсатилди ҳамда берилган бошланғич шароитларда қуритиш жараёни қонуниятлари динамикаси ички деворларнинг капилляр каналларида сорбция ва десорбция кўриниши билан изоҳланади. Ўрганилаётган маҳсулотнинг капиллярлари ички босими орасидаги ночизиқ боғланишлар, ҳаракатнинг гидродинамик тезлиги, температура ҳамда маҳсулот зичлиги билан боғлик эканлиги келтирилди.
3. Математик моделлаштириш ўзгармас микдор ўхшашликлари корреляцией коэффициентлари ва тажрибадаги статистик маълумотлар келтирилди.
4. Сувсизлантирилаётган манбага нурлантириш кучи таъсир этиши манба ва нурлантирувчи орасидаги масофага боғлиқлиги аникланди ҳамда нурлатувчилар оралиғи ва вакуумда ИҚ қиздириш орқали куритиш курилмасида инфрақизил нурларни сувсизлантирилаётган маҳсулот юзасига бир текисда тарқалишига махсус жойлаштирилган конфигурацияли нур кайтаргич элемента ёрдамида эришилди.
5. Топинамбур туганагининг сорбция ва десорбция тавсифлари келтирилди, капиллярларнинг солиштирма юзаси 18,38 м2/г эканлиги кўрсатилди. Бу ҳолда вакуумда ИҚ қиздириш орқали куритиш шароитида топинамбур ғоваклари йиғинди микдори 0,440 см3/г ташкил этди. Наъматак меваси учун сорбция ва десорбция тавсифлари: капиллярларини солиштирма юзаси 12,30 м2/г, ғовакларнинг йиғинди микдори 0,390 см3/г экани тасдиқланди.
6. Қуритилаётган маҳсулотнинг иссиқликтехник ва сорбцияланиш хусусиятларини таткиқ қилиш натижасида ИҚ нурланишли вакуум-қуритиш қурилмасида керакли иссиқлик даражаси ва қуритиш вақти маълум бўлди. Лаборатория қурилмасида ўтказилган тадкикот натижаларига асосан вакуумда ИҚ нур ёрдамида қуритиш курилмаси ҳисоблаш усули бажарилди.
7. Маҳсулотларни вакуумда ИҚ қиздириш оркали куритиш жараёни учун берилаётган кувват катталиги муқобиллаштириш зарурлиги кўрсатилди. Маҳсулотнинг макбул калинлиги ўртача 2-2,5 мм эканлиги, мақбул тўлқин узунлиги 3 мкм эканлиги белгиланди, ушбу ҳолатда вакуум -0,8 атм ташкил қилади, маҳсулотни куритиш ҳарорати 65-70°Сдан ошмади, маҳсулотнинг сувсизланиш вақти мумкин бўлган катталикни ташкил қилиши кераклиги белгилаб берилди.
8. Технологик жараёнда титраш таъсирини тажриба изланишларда ўрганиш натижаларига кўра сувсизлантиришнинг самарадорлиги маълум частота ва ампилитудада узлуксиз қиздириш шароитида 4-5%гача ошди. Топинамбур майдаланган ҳолатда вакуумда ИҚ қиздириш оркали қуритишда инулиннинг сакланиши 45,4 мг%гача ва топинамбур туганаги бўлакларида 38,75 мг%гача ташкил қилиши ва ушбу ҳолатда наъматак меваси эти таркибида вакуум ИҚ қиздириш оркали куритилганда 0,77 мг%гача аскорбин кислотаси сақланиши наъматакнинг меваси уруғида 4,0 мг%гача аскорбин кислота сақлананиши маълум бўлди.
9. Қуритиш жараёнида вакуумда ИҚ қиздиришни 60-70 °C оширмаган ҳолда нур қайтаргичдан фойдаланиш оркали ишлаб чиқариш қувватининг ошишига ва энергия сарфини 10-12%гача камайтиришга эришилди, витаминлар таркибини ва бошқа биологик фаол моддаларни 80-90%гача (инулин ва аскорбин кислота) махсулот таркибида сакланиши аникланди.
10. Вакуумда ИҚ киздириш оркали куритиш курилмаси ва болгали тегирмонни қўллаш оркали топинамбурдан кукун оладиган технологик тизим модернизициялаштирилди. Майдаланган наъматак мевасини кисмларга (эти, уруги, туки) ажратиш учун аэродинамик сепаратор ишлаб чикилди ва жорий килинди. Олинган натижалар асосида топинамбур туганагининг «Мўъжиза» навидан ва наъматак мевасидан кукун ишлаб чиқаришнинг технологик регламенти ишлаб чикилди ва саноатга тавсия этилди.
11. Диссертацияда яратилган ва олинган натижаларни татбик этишнинг иқтисодий самарадорлиги топинамбур туганаги ва наъматак меваси таркибидаги биофаол моддаларни сақлаган ҳолда кайта ишлаш технологияси «Ўзфармсаноат» давлат акциядорлик концерни ҳамда Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги тизимига кирувчи корхоналарга жорий этилди («Ўзфармсаноат» давлат акциядорлик концернининг 11.30.2015 йилдаги №МД-06/1868-сонли ҳамда Қишлок ва сув хўжалиги вазирлигининг 10.09.2015 йилдаги №06/14-893-сонли маълумотномалари). Вакуумда ИҚ нур ёрдамида куритиш технологиясини кўллаш натижасида ишлаб чиқариш куввати 1,2 мартагача ошиши ҳисобига умумий ўртача йиллик иқтисодий самара 233 млн. сўмни ташкил этди.

99 109 0

Тонкопленочные вакуумные покрытия как средство модификации оптико-физических свойств архитектурного стекла. Перспективы промышленного внедрения в Республике Узбекистан

Алексей Кабанов

Сочетание механических и оптических свойств стекла издавна определияет безальтернативность применения этого материала в самых разных областях. По мере внедрения современных технологий, когда от элементной базы изделий потребовались особые узкоспециализированные свойства, оказалось, что универсальность традиционного стекла перестала быть его преимуществом.

1-51 110 0

Томатни қайта ишлашдаги иссиқлик ва масса алмашинув жараёнларини жадаллаштиришнинг илмий асосларини ривожлантириш

Кучкор Додаев

Тадқиқот объектлари: Диссертация иши томатни комплекс қайта ишлашга йўналтирилган. Асосий диққат намликнииг озиқ-овқат эритмалари ва сочилувчан системалар таркибидан буғланиши, иссиқликнинг маҳсулот ичкари қатламларига кириш жараёнларининг жадал кетишига бўлган қаршиликларни қисқартириш муаммосига қаратилган.
Ишнинг мақсади: Математик моделлаштириш ва оптималлаштириш йўли билан томат маҳсулотлари ишлаб чиқариш жараёнларини жадаллашти-ришнииг илмий асосларини шакллантириш, юқори самарали технология ва аппаратлар яратиш.
Тадқиқот усули: Математик моделлаштириш. Тадқиқот объектининг математик кўрииишини олиш, алгоритм ва дастур тузиш, компьютерда тадқиқ этиш, математик кўринишнииг реал жараёнга адекватлилигини тажриба йўли билан текшириш, жараённи оптималлаштириш.
Олинган натижалар ва уларнинг янгиликлари: Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги қуйидагилардан иборат:
- намликнинг озиқ-овқат эритмалари ва сочилувчан системалар таркибидан буғланиши, хамда иссиқликнинг маҳсулот ичкари қатламларига кириш жараёнларининг жадал кетишига бўлган қаршиликларни турли йўллар билан қисқартириш концептуал стратегияси таклиф этилган;
- қишлоқ хўжалик хом ашёсини қайта ишлашда озиқ-овқат эритмаларини куюлтириш, муҳит ўртасида жойлаштирилган дискрет-ажратилган объектларда иссиқлик тарқалиши, ҳамда қўшимча иссиқлик манбаига эга пневмоқувурда ишчи агент билан бирга ташилаётган сочилувчан материал таркибидан намлик десорбцияланиши жараёнларини ИМА жараёнлари математик аппаратини яратиш назария ва усуллар кўллаш билан фарқ қилувчи жадал шароитини яратиш принциплари жараённинг турли иерархик поғоналардаги таркибий-тизимли таҳлили асосида ишлаб чиқилган.
- озиқ-овқат технологияси жараён ва аппаратлари тўғрисидаги фан ривожига хисса қўшувчи, ўхшаш жараёнларни тадқиқ этишда қўл келувчи назарий натижалар олинган;
-тадқиқ этилаётган жараёнларнинг аналитик-экспериментал математик кўринишларини олиш учун услубий таъминланган экспериментал қурилмалар ишлаб чиқилган ва тайёрланган;
- майдаланган томатга қувурли аппаратдаги иссиклик ишлови ўрнига ИҚ нурлар билан ишлов бериш усули, концентрлаш учун центрифугалаш-буғлатиш (Ц-Б) тизими, томат уруғини пневмоқурилмада ИҚ нурлар билан иситилувчи қуритиш усули, тара ва тайёр маҳсулотни стериллаш усуллари таклиф этилган;
- Ц-Б тизими учун марказдан қочма куч майдонида ажратиш ва фугатни қуйилтириш жараёнларининг мохиятини ифодаловчи иерархик таркибнинг юқори поғоналаридаги математик моделлари таклиф этилган;
- тажриба йўли билан томат пўстлоғини этсизлаитириб ажратиш учун унга ИҚ нур билан ишлов бериш режими топилган, эрувчан ва ноэрувчан қуруқ модда микдори, уларнинг нисбати, аппаратдаги вакуум микдори, чиқаётган маҳсулот концентрациясига боғлик ҳолда пулпани центрифугалаш ва фугатни буғлатиш жараёнлари тадкиқ этилган; даврий автоклавларда берилган стерилизация ҳарорати учун вақт бирлигида харорат ўзгариши профили олинган; томат уруғини қуритиш жараёнига ишчи агент ҳарорати, бошланғич намлик, уруғ ва ишчи агент сарф нисбати, иссиқлик оқими зичлиги таъсири ўрганилган. Статистик математик модель олиш йўли билан томат уруғини қуритиш жараёнига таъсир этувчи омилларнинг оқилона киймати топилган;
- Ц-Б технологик тизимида озиқ-овқат эритмаларини қуйилтириш учун номограмма олинган, томат уруғини қуритиш жараёнининг икки поғонали оптималлаштириш услуби ишлаб чиқилган.
Амалий аҳамияти: Диссертация иши натижаларининг амалий ахамияти қуйидагилардан иборат:
- олинган аналитик-экспериментал моделларнинг дастур қисми ўхшаш ИМА жараёнларини тадқиқ этиш учун яроқли;
- таклиф этилаётган линияда томатни қайта ишлаш учун оптимал параметрлар топилган;
-томат уруғини қуритиш учун таклиф этилган курилма томатни кайта ишлаш линиясига киритилган, киска муддатли электрофизик таъсир кўлланилган, режим параметрларини оқилона танлаш асосланган;
-томат пулпасини марказдан кочма куч майдонида ажратиш - гидромеханик жараёни, фугатни икки корпусли аппаратда буглатиш, томат уруғини куритишнинг ИМА жараёнларини хисоблаш усули ишлаб чиқилган, самарали курилмаларни қўллаш режимлари тадқиқ этилган;
-гидромеханик ва ИМА жараёнларини хисоблаш алгоритм ва дастурлари ишлаб чикилган.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлигн: Томат пульпасини центрифугалаб фракцияларга ажратиб қайта ишлаш, томат уруғини қуритиш, ва фаоллаштирилган сувларни тарани ювиш ва ярим тайёр маҳсулот (ЯТМ) кислоталилигини бошқаришда қўллаш учун ишлаб чиқилган схема ишлаб чиқаришда қўлланган ва саноат шароитида «Тошкент» жамоа хўжалигининг қишлоқ хўжалик хом ашёсини қайта ишлаш цехида синовдан ўтказилди.
Ғазалкент консерва заводига центрифугалаш-буғлатиш системасида қуюлтирилган томат шарбати ишлаб чиқариш усули жорий этилди, «Эл Кол» Ўзбек-Турк савдо-ишлаб чиқариш қўшма корхонасининг Янгийўл шаҳридаги «Арома Осиё» корхонасида томат, мева ва сабзавот уруғини қуритиш технологии линияси жорий этилди.
Иқтисодий самарадорлик қуйидагилар хисобига хосил бўлади:
- йўқотишларни камайтириш ва тайёр маҳсулот концентрациясини ошириш;
- тайёр маҳсулот бирлигига сарфланган энергия микдори камайиши;
- ЯТМ -га юқори харорат таъсири камайгани туфайли тайёр махсулотнинг озуқавий қиммати ошиши, биологик нодир компонентлар сақланиши;
- томат уруғини саноат хом ашёсига айлантириш;
- ускуналар конструкциясини соддалашиши ва бошқариш осонлашиши.
Қўллаш (фойдаланиш) сохаси: Консерва саноати.