World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-42_Issue-1_August-2025
49
ZAMONAVIY PLOMBA MATERIALLARI VA
ULARNING BIOLOGIK MOSLIGI
Alfraganus Universiteti Tibbiyot fakulteti
dekani
Kuliyev Ozodjon Abduraxmonovich
Alfraganus Universiteti Tibbiyot fakulteti
Stomatologiya yo’nalishi 3 - kurs talabasi
O’ktamova Shaxnozabonu
Annotatsiya;
Bu maqola zamonaviy plomba (restorativ) materiallar —
kompozit rezinlar, glass-ionomerlar (GIC), rezin-modifikatsiyalangan GIC
(RMGIC), bioaktiv materiallar (kaltsiy silikat asosli materiallar), keramika va boshqa
yangi “bioaktiv” restorativlar — ning xususiyatlari, afzalliklari, kamchiliklari va
ularning biologik mosligi (biokompatibiliti) masalalarini tahlil qiladi. Maqolada
materiallarning klinik va laborator tekshiruvlari, potentsial toksiklik manbalari
(monomerlar, qo‘shimchalar), ion chiqarilishi va bioaktiv reaksiyalar, shuningdek
materialni tanlash mezonlari haqida tavsiyalar taqdim etiladi. So‘nggi tadqiqotlar va
sharhlar asosida klinik amaliyot uchun tavsiyalar beriladi.
Kalit soʻzlar;
Plomba materiallari; kompozit rezin; glass-ionomer; bioaktiv
materiallar; kaltsiy silikat; biologik moslik; monomer elüsi; fluor chiqarilishi.
So‘nggi oʻn yilliklarda stomatologik materiallar tez rivojlandi: estetik talablar,
minimal invaziv yondashuvlar va to‘qima bilan moslashuvchi (biointegratsiya)
xususiyatlar asosiy yo‘nalishlar hisoblanadi. Restorativ material tanlashda mexanik
kuch, estetik, yopishish, aşınma chidamliligi bilan bir qatorda biologik moslik muhim
omilidir. Ushbu maqola material turlarini va ularning biokompatibiliti jihatlarini
tizimli tarzda koʻrib chiqadi.
Zamonaviy plomba materiallari
— qisqacha tavsif kompozit (rezin)
restorativlar kompozit rezinlar organik matritsa (bis-GMA, UDMA, TEGDMA va
boshqa monomerlar) va inorganik to‘ldiruvchilar (silika, zirkoniya, keramika
nano/miкro toʻldiruvchilar) aralashmasidan iborat. Ular estetik jihatdan eng mos va
keng qo‘llaniladi; bulk-fill, nanohybrid va ormocer tipidagi variantlar mavjud.
Kompozitlarda asosiy biologik xavf — polimerizatsiya toʻliq amalga oshmaganda
vaqti-vaqti bilan monomerlarning chiqarilishi va shu orqali hujayra toksisligi.
So‘nggi tadqiqotlar 3D-printlangan va baʼzi yangicha rezin bahslarida monomer elüsi
va sitotoksiklik masalalariga eʼtibor qaratmoqda. Glass-ionomer cement (GIC) va
uning modifikatsiyalari GIC - suyuq polikarboksilat kislotasi va fluoro-aluminosilikat
shishasidan iborat material bo‘lib, tabiatda fluor, natriy, fosfat va silikat ionlarini
chiqaradi. Ular tish bilan kimyoviy bogʻlanadi va kamroq bakterial plagin hosil
boʻlishiga yordam beradi. Yaqinda biofaollikni oshirish uchun GIC ga biofaol glass
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-42_Issue-1_August-2025
50
yoki boshqa qoʻshimchalar qoʻshish bo‘yicha izlanishlar davom etmoqda. GIC lar
tutilmagan joylarda (kaviteler, pedodontiya) samarali. RMGIC (rezin
modifikatsiyalangan GIC) RMGIC — GIC ga rezinli monomer (masalan, HEMA)
qoʻshilgan tur; u tekshiruvda tezroq kuchlanish va yaxshilangan mexanik
xususiyatlarni beradi, biroq rezin komponentlari sababli monomer elüsi xavfi ham
mavjud. Bioaktiv kaltsiy-silikat asosli materiallar (masalan, Biodentine, MTA) Bu
materiallar dantinga (dentin) o‘xshash hidroksiapatit hosil qilib, to‘qimalarni
rag‘batlantiradi va yaxshi biologik moslik ko‘rsatadi. Ular endodontiyada va baʼzi
restorativ holatlarda (dentina o‘rnini to‘ldirishda) keng qo‘llanilmoqda. Ko‘plab
tadqiqotlar kaltsiy-silikat materiallarning osteogenik va antibakterial xususiyatlarini
ko‘rsatmoqda. Keramik materiallar va sladlar (e.max, zirkoniya) All-ceramic
restoratsiyalar estetik va kimyoviy jihatdan inert hisoblanadi; ularning
biokompatibiliti yaxshi, lekin klinik uzoq muddatli chidamliligi (chip, aşınma) va
margina moslashuvi muhim. Yaqindagi sharhlarda zamonaviy keramika turlari va
ularning klinik qo‘llanishi ko‘rib chiqilgan.
Biologik moslik (biocompatibility)
— asosiy tamoyillar va xavf omillari
Biologik moslik — materialning hayvon yoki inson to‘qimalariga kiritilganda
salbiy taʼsir ko‘rsatmasligi, toksik, allergik yoki genotoksik taʼsirni yuklamasligi
demakdir. Restorativ materiallar uchun asosan quyidagi omillar muhim: Kimyoviy
komponentlar va monomerlar: kompozitlar va RMGICdagi erkin monomerlar
(TEGDMA, HEMA, bis-GMA) hujayra hayotchanligini pasaytirishi mumkin.
Monomerlar ogʻiz suyuqligida yoki qon olinishida elüsi orqali kontakt qilishi
mumkin. Ion chiqarilishi: GIC va baʼzi bioaktiv materiallar faydalidir — masalan,
fluor ionlari kariessizlantiruvchi taʼsir ko‘rsatadi; kaltsiy va fosfat ionlari
remineralizatsiyani rag‘batlantiradi. Bu ion chiqarilishi ularning biologik foydasiga
xizmat qiladi. pH va eriydigan moddalar: baʼzi vaqtincha materiallar yoki ayrim
modifikatsiyalar surunkali iritasyon sababchi bo‘lishi mumkin. Toʻqima reaktsiyasi
va immunologik javob: allergik reaksiyalar kam uchraydi, lekin kontakt stomatit kabi
hodisalar rezin komponentlar bilan bog‘liq. Mikrostruktur va yumaloq zarrachalar:
nano-toʻldiruvchilar, yuzaning kislota erozyoni va sirt sharoitlari hujayra kontaktiga
taʼsir qiladi.
Asosiy laborator va klinik topilmalar
(soʻnggi tadqiqotlardan)
kompozitlar va 3D-printer rezinlari: So‘nggi sharhlar va tadqiqotlar kompozit va 3D-
print rezinlaridan ifodasiz qolgan yoki toʻliq polimerizatsiyadan chiqib ketgan
monomerlar hujayra viabilitesiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkinligini ko‘rsatadi; bu,
ayniqsa, vaqt bilan va eskirgan restoratsiyalarda muhim. Shuning uchun toʻgʻri
polimerizatsiya protokoli va post-polimerizatsiya davri muhim. Glass-
ionomerlarning biofaolligi: GIC-lar fluor va boshqa ionlarni chiqarishi sababli
kariesga qarshi himoya va remineralizatsiya xususiyatlarini beradi; qo‘shimcha
biofaol glass qo‘shimchasi ularning anti-bakterial va mexanik xususiyatlarini
oshiradi. Kaltsiy-silikat materiallar (Biodentine, MTA va boshq.): Bu materiallar
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-42_Issue-1_August-2025
51
dentin bilan kimyoviy faollashib, hidroksiapatit hosil qiladi va hujayra
proliferatsiyasini qo‘llab-quvvatlaydi, shuningdek antibiofilm xususiyatlari ham qayd
etilgan. Bunday materiallar yaxshi biokompatibilitga ega va pulpa yaqin
restauratsiyalarda afzaldir. Yangi “bioaktiv” restorativlar: Yaqindagi tadqiqotlarda
baʼzi bioaktiv restorativlarning mexanik xususiyatlari, degradatsiya chidamliligi va
biologik taʼsirchanligi baholangan; natijalar materialga qarab farqlanadi va klinik
tanlovni shart qiladi. Klinik tavsiyalar va material tanlash mezonlari Pulpaga
yaqinligi: agar kavitetsiya pulpa yaqin boʻlsa, bioaktiv kaltsiy-silikat materiallar yoki
GIC lar afzal; ular pulpaning shifo jarayonini qo‘llab-quvvatlashi mumkin. Estetika
va yuki: anterior hududlar uchun kompozitlar yoki keramika; posterior uchun yuqori
yuk ostida kuchli nano-hybrid yoki keramika. Karies xavfi va remineralizatsiya:
yuqori karies xavfi bo‘lgan bemorlarda GIC yoki fluor chiqaruvchi materiallar yaxshi
tanlov. Allergik anamnez: rezin asosli materiallarga allergiya yoki kontaktdagi
nojo‘ya reaksiyalar mavjud bo‘lsa, alternativ materiallarni (GIC, keramika) ko‘rib
chiqish kerak. Polimerizatsiya protokoli: kompozitlarning toʻliq polimerizatsiyasi
uchun toʻgʻri lampalar, qatlamlash texnikasi va tugatish muhim — bu monomer elüsi
va sitotoksiklikni kamaytiradi. 5. Muammolar va kelajak yo‘nalishlari Monomer elüsi
va uzoq muddatli xavf: yangi formulalar (kamroq toksik monomerlar, ormocerlar) va
post-polimerizatsiya strategiyalari ishlab chiqilmoqda. Bioaktivlik vs. mexanik kuch:
biofaollikni oshirish ko‘pincha mexanik xususiyatlarga taʼsir qilishi mumkin — ilmiy
tadqiqotlar
muvozanatni
topishga
qaratilgan.
3D-printer
materiallari:
stomatologiyada
3D
texnologiyasi
kengaymoqda,
ammo
ularning
biokompatibiliti va monomer chiqarilishi haqida qo‘shimcha tadqiqotlar zarur.
Xulosa:
Zamonaviy plomba materiallari har biri o‘zining afzallik va
cheklovlariga ega: kompozit rezinlar estetik va keng qo‘llaniladigan, ammo monomer
elüsi orqali potentsial sitotoksiklik xavfi mavjud; GIC lar fluor chiqarilishi va tish
bilan kimyoviy bog‘lanishi bilan kariesga qarshi foydali; kaltsiy-silikat bioaktivlar
esa to‘qima regeneratsiyasini qo‘llab-quvvatlaydi. Klinik tanlov bemorning karies
xavfi, pulpa yaqinligi, estetik talab va allergik anamnezni hisobga olgan holda
individual qaror bo‘lishi kerak. Yangi bioaktiv va 3D-print materiallari istiqbolda,
ammo ularning uzoq muddatli biokompatibiliti va mexanik barqarorligi bo‘yicha
qo‘shimcha tadqiqotlar zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. A Review on Biocompatibility of Dental Restorative and Reconstruction Materials.
(Sharh). Springer / Dental Materials review.
2. Considerations about Cytotoxicity of Resin-Based Composite Dental Materials.
PMC (open access).
3. A Review of Glass-Ionomer Cements for Clinical Dentistry. PMC.
4. Dental Materials: Biodentine, a Calcium Silicate Bioactive. NCBI Bookshelf.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-42_Issue-1_August-2025
52
5. In vitro biocompatibility and bioactivity of calcium silicate-based bioceramics.
PMC.
6. Biocompatibility of 3D-Printed Dental Resins: A Systematic Review. PMC.
7. Mechanical properties of modern restorative “bioactive” dental materials. Nature
Scientific Reports (2024–2025).
