World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
428
XOM IPAK ISHLAB CHIQARISH MAHSULOTLARI SINOV
LABORATORIYASINI AKKREDITATSIYAGA TAYYORLASH
Sulaymanov Sharif Abdumanabovich
Eshonxonov Yusufxon Rasulilloxon o’g’li
Andijan davlat texnika instituti
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada xom ipak ishlab chiqarish mahsulotlarini sinovdan o‘tkazish
laboratoriyalarini xalqaro akkreditatsiya talablari asosida tayyorlash jarayoni
o‘rganiladi. Maqolada laboratoriyaning texnik salohiyati, sifatni boshqarish tizimi,
sinov metodikalarining aniqligi va natijalarning takrorlanuvchanligi tahlil qilinadi.
Shuningdek, ISO/IEC 17025:2017 xalqaro standartiga muvofiq akkreditatsiya qilish
uchun zarur hujjatlarni tayyorlash, xodimlar malakasini oshirish va jihozlarni
kalibrlash bo‘yicha chora-tadbirlar muhokama etiladi. O‘zbekiston sharoitida ipak
ishlab chiqarishga ixtisoslashgan laboratoriyalarni xalqaro miqyosga olib chiqish
imkoniyatlari, muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari haqida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
xom ipak, sinov laboratoriyasi, akkreditatsiya, ISO/IEC
17025:2017, sifat tizimi, kalibrlash, laboratoriya infrastruktura, metodika, xalqaro
standart, eksportbop ipak.
АННОТАЦИЯ
В статье рассматривается процесс подготовки испытательных лабораторий
по производству шелка-сырца на основе требований международной
аккредитации. В статье анализируются технические возможности лаборатории,
система
менеджмента
качества,
точность
методик
испытаний
и
воспроизводимость результатов. Также будут рассмотрены мероприятия по
подготовке необходимых документов для аккредитации в соответствии с
международным стандартом ISO/IEC 17025:2017, повышению квалификации
персонала и калибровке оборудования. Обсуждаются возможности, проблемы
и пути их преодоления вывода на международный уровень лабораторий,
специализирующихся на производстве шелка в Узбекистане.
Ключевые
слова:
шелк-сырец,
испытательная
лаборатория,
аккредитация, ISO/IEC 17025:2017, система качества, калибровка, лабораторная
инфраструктура, методология, международный стандарт, экспортно-
ориентированный шелк.
PREPARATION OF RAW SILK PRODUCTION TESTING
LABORATORY FOR ACCREDITATION
ANNOTATION
This article studies the process of preparing raw silk production testing
laboratories based on international accreditation requirements. The article analyzes
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
429
the technical capacity of the laboratory, quality management system, accuracy of test
methods and repeatability of results. It also discusses measures to prepare the
necessary documents for accreditation in accordance with the international standard
ISO/IEC 17025:2017, improve staff skills and calibrate equipment. The possibilities,
problems and ways to overcome them of bringing laboratories specializing in silk
production to the international level in the conditions of Uzbekistan are considered.
Keywords:
raw silk, testing laboratory, accreditation, ISO/IEC 17025:2017,
quality system, calibration, laboratory infrastructure, methodology, international
standard, export-oriented silk.
KIRISH
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasi ipakchilik sohasini modernizatsiya
qilish, eksportbop mahsulotlar yetishtirish va xalqaro talablar asosida ishlab chiqarish
jarayonini tashkil etish yo‘lida muhim bosqichlarni bosib o‘tmoqda. Ayniqsa, xom
ipak mahsulotlarining sifati va ularning jahon bozorida raqobatbardoshligini
oshirishda sinov laboratoriyalarining o‘rni beqiyosdir. Shu nuqtai nazardan
qaralganda, sinov laboratoriyalarining xalqaro akkreditatsiya standartlariga
moslashuvi – bu nafaqat texnik talab, balki milliy iqtisodiy manfaatlar uchun muhim
strategik yo‘nalish hisoblanadi. Hozirgi kunda dunyodagi yetakchi ipak ishlab
chiqaruvchi davlatlar aynan akkreditatsiyadan o‘tgan laboratoriyalar orqali
mahsulotlarini sertifikatlaydi va eksport qiladi. Shuning uchun ham O‘zbekistonda
xom ipak sinov laboratoriyalarini akkreditatsiyaga tayyorlash jarayoni bosqichma-
bosqich rivojlanmoqda va ilmiy yondashuvni talab etmoqda.
Xom ipak sinov laboratoriyasini xalqaro standartlarga moslashtirishda eng
avvalo ISO/IEC 17025:2017 standarti talablari muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu
standart laboratoriyaning texnik salohiyati, sifatni boshqarish tizimi, tahlil
natijalarining aniqligi va ishonchliligini kafolatlaydi. O‘zbekiston sharoitida bu kabi
laboratoriyalarni akkreditatsiyaga tayyorlash jarayonida bir qator muammolar,
jumladan, texnik infratuzilmaning eskirganligi, malakali mutaxassislar yetishmasligi,
sinov metodikalarining xalqaro darajada standartlashtirilmaganligi kabi muammolar
mavjud. Ushbu maqola doirasida ana shu jarayonlarni tahlil qilish, mavjud holatni
baholash va takomillashtirish yo‘llarini asoslash maqsad qilingan.
NАTIJАLАR
Xom ipak ishlab chiqarish mahsulotlarini sinovdan o‘tkazuvchi laboratoriyalarni
akkreditatsiyaga tayyorlash jarayonini chuqur tahlil qilish natijasida ushbu
laboratoriyalarning xalqaro standartlar asosida faoliyat yuritishi uchun zarur bo‘lgan
bir qator texnik va tashkiliy talablar aniqlab olindi. Jumladan, laboratoriya
infratuzilmasining
zamonaviy
texnologiyalar
bilan
jihozlanishi,
sinov
metodikalarining ISO/IEC 17025:2017 talablariga muvofiq ishlab chiqilishi,
jihozlarning muntazam kalibrlanishi va xodimlarning kasbiy malakasi doimiy
ravishda oshirib borilishi asosiy omillar sifatida belgilandi. Ushbu omillar sinov
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
430
natijalarining ishonchliligini, takrorlanuvchanligini va xalqaro maydonda tan olinishi
darajasini belgilovchi mezonlar sifatida muhim ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, mavjud laboratoriyalarda ayrim holatlarda texnik
vositalarning eskirganligi, zamonaviy standartlarga to‘liq mos kelmaydigan
metodikalar, xodimlarning yetarlicha malakaga ega emasligi va sifat tizimi bo‘yicha
hujjat aylanishining notizimliligi kuzatilmoqda. Bu esa laboratoriya faoliyatining
akkreditatsiyadan muvaffaqiyatli o‘tishiga to‘sqinlik qilmoqda. Shuningdek, ayrim
sinov ko‘rsatkichlarining natijalari xalqaro analoglar bilan solishtirilganda, aniqlik va
barqarorlik darajasi pastligi sababli tan olinmay qolayotgan holatlar ham aniqlangan.
Olib borilgan tahlillar asosida xulosa qilish mumkinki, xom ipak sinov
laboratoriyalarini akkreditatsiyaga tayyorlash nafaqat texnik modernizatsiya, balki
boshqaruv tizimini to‘liq qayta ko‘rib chiqishni ham talab qiladi. Laboratoriyalar
faoliyatini xalqaro talablar asosida yo‘lga qo‘yish orqali eksportga yo‘naltirilgan ipak
mahsulotlarining sifat darajasi kafolatlanadi va xorijiy bozor talablariga javob
beruvchi, raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarish imkoniyati kengayadi. Bu esa,
o‘z navbatida, milliy iqtisodiyotga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi va ipakchilik tarmog‘ining
jahon miqyosidagi mavqeini mustahkamlaydi.
MUHОKАMА
Xom ipak mahsulotlarini sinovdan o‘tkazuvchi laboratoriyalarni xalqaro
akkreditatsiyaga tayyorlashda O‘zbekistonning mavjud tajribasi va zamonaviy
yondashuvlari turli omillar bilan bog‘liq bo‘lib, bu jarayon keng tahlilni talab etadi.
Eng
avvalo,
laboratoriya
infratuzilmasining
zamonaviy
texnologiyalarga
asoslanganligi sinovlarning aniqligi va ishonchliligini belgilaydi. Ko‘pgina hollarda
mavjud texnik vositalarning eskirganligi natijasida sinovlar qayta aniqlik
tekshiruvidan o‘tkazishga majbur bo‘lmoqda.
2021–2024 yillar oralig‘ida olib borilgan monitoring tahlillari shuni
ko‘rsatadiki, yildan-yilga akkreditatsiyaga tayyorlangan sinov laboratoriyalari soni
oshgan. 2021-yilda faqat 4 ta laboratoriya tayyor bo‘lgan bo‘lsa, 2024-yilda bu
ko‘rsatkich 18 taga yetdi. Bu, o‘z navbatida, davlat dasturlari asosida olib borilgan
texnik modernizatsiya va xalqaro hamkorlikning samarasi sifatida talqin qilinadi.
Biroq ko‘rsatkichlarning ijobiy o‘sishiga qaramasdan, muammolar saqlanib
qolmoqda. Xususan, laboratoriya xodimlarining malakasi, xalqaro akkreditatsiya
standartlariga mos hujjat aylanishi va sifatni nazorat qilish tizimi hali to‘liq joriy
etilmagan holatlarda qolmoqda. Ayrim hududlarda akkreditatsiyaga tayyorlanayotgan
laboratoriyalar zarur metodik hujjatlar bazasiga ega emas. Sinov metodikalarining
ISO/IEC 17025:2017 talablariga muvofiqlashtirilishi murakkab va ko‘p bosqichli
jarayon hisoblanadi. Bu jarayonda har bir laboratoriya o‘zining texnik imkoniyatlari,
mavjud sinov turlari, tahlil protokollari va ichki sifat tizimi asosida baholanishi lozim.
Ko‘plab laboratoriyalar aynan metodik jihatdan yetarlicha tayyor emasligi sababli
akkreditatsiyadan o‘ta olmayapti.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
431
Hududiy farqlar ham jarayon samaradorligiga ta’sir ko‘rsatmoqda. Masalan,
Farg‘ona vodiysi va Samarqand viloyatlaridagi ipak ishlab chiqarish korxonalariga
xizmat ko‘rsatuvchi laboratoriyalar texnik bazasi bo‘yicha Toshkent shahri
laboratoriyalaridan ortda qolmoqda. Bu esa ularning akkreditatsiyadan o‘tish
imkoniyatlarini sezilarli darajada cheklaydi.
Ko‘plab tahliliy ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, laboratoriyalar faoliyatida
ko‘proq tashabbuskorlik markaziy hokimiyat tomonidan qo‘llab-quvvatlanmoqda.
Mahalliy budjet hisobidan jihozlar sotib olish yoki kalibrlash markazlari bilan
hamkorlik qilish amalda sust rivojlangan. Bu esa laboratoriyalarning o‘z-o‘zini
moliyalashtirish imkoniyatini kamaytiradi. Laboratoriyalarni tayyorlashda kadrlar
masalasi alohida e’tiborni talab qiladi. Tajribali xodimlar yetishmasligi va ularni
xalqaro standartlar asosida doimiy o‘qitish tizimining yo‘qligi laboratoriyalar
samaradorligini pasaytirayotgan omillardan biridir. Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki,
2023-yilda respublikadagi 37 ta laboratoriyadan faqat 12 tasida xodimlar ISO/IEC
17025 kurslarini to‘liq o‘tagan.
O‘zbekiston Respublikasida akkreditatsiya organi tomonidan olib borilayotgan
nazorat mexanizmlari muntazam ravishda takomillashib bormoqda. Lekin
laboratoriyalar uchun ushbu talablarga muvofiqlikni ta’minlashda vaqt va moliyaviy
resurslar yetarli darajada ajratilmasligi katta muammo tug‘dirmoqda. Shu sababli
ba’zi sinov laboratoriyalari akkreditatsiyani olishni orqaga surishga majbur
bo‘lmoqda. Shuningdek, amaliyotda sinov natijalarining boshqa davlatlarda tan
olinmasligi holatlari ham kuzatilmoqda. Bunga sabab esa – sinov metodikasining
xalqaro tan olingan standartlar bilan mos emasligi yoki laboratoriyaning sertifikatga
ega emasligi hisoblanadi. Bunday holatlar eksport jarayonlarida to‘siq sifatida
namoyon bo‘ladi. Sinov laboratoriyalari faoliyatining barqarorligini ta’minlash uchun
ichki audit tizimini joriy etish, muntazam o‘zini baholash va tashqi baholashlar
asosida ishlash zarur. Aynan ana shu jihatlar laboratoriyaning ishonchli natijalar
chiqarishi va ularni xalqaro darajada tan olish imkoniyatini oshiradi.
Xalqaro
tajriba shuni ko‘rsatadiki, laboratoriyalarni muvaffaqiyatli
akkreditatsiyaga olib chiqish uchun davlat-xususiy sheriklik asosida ishlash
mexanizmlari muhim rol o‘ynaydi. Germaniya, Yaponiya va Hindistonda bu amaliyot
ancha rivojlangan. O‘zbekistonda esa bu tizim endigina shakllanmoqda.
Innovatsion texnologiyalarni sinov jarayoniga joriy etish ham muhim omillardan
biridir. Masalan, optik tolali sinov uskunalari yordamida ipak tolalarining diametri va
elastikligini aniq o‘lchash mumkin. Bunday texnologiyalar orqali sinovlar tezkor,
takrorlanuvchan va ishonchli bo‘lishiga erishiladi.
Respublikadagi aksariyat sinov laboratoriyalari davlatga qarashli bo‘lib,
ularning faoliyati byurokratik tizimlar bilan cheklangan. Bu esa tashqi bozorlarga
moslashuvchanlik darajasini pasaytiradi. Xususiy laboratoriyalar soni esa kam va ular
yetarli darajada rag‘batlantirilmayapti. Akkreditatsiya jarayonining murakkabligi
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
432
sababli laboratoriyalar ko‘pincha tashqi konsultatsiyalarga murojaat qilmoqda. Bu esa
qo‘shimcha xarajatlarni keltirib chiqaradi va budjet imkoniyatlari cheklangan
laboratoriyalar uchun qo‘shimcha to‘siqlarni yuzaga keltiradi.
Tahlil natijalari asosida shuni aytish mumkinki, har bir laboratoriya uchun
individual “tayyorlik xaritasi” tuzish va yo‘l xaritasi asosida bosqichma-bosqich
akkreditatsiyaga tayyorlash amaliy jihatdan eng to‘g‘ri yondashuv hisoblanadi. Bu
yondashuv laboratoriyaning real holatini baholab, unga mos strategiya ishlab chiqish
imkonini beradi.
Tadqiqot doirasida aniqlangan yana bir muhim jihat – laboratoriyalarning sinov
doirasi cheklangan bo‘lishi. Ko‘plab laboratoriyalar faqat bir yoki ikki turdagi
sinovga ixtisoslashgan bo‘lib, bu holat akkreditatsiya uchun zarur bo‘lgan keng
qamrovli xizmatlar talabini qoplay olmaydi.
Muhokamalar davomida aniqlanganki, laboratoriyalar o‘rtasida tajriba
almashinuvi yo‘qligi, yagona metodologik markazning mavjud emasligi – bu
sohadagi yondashuvlarda tafovutlarga olib kelmoqda. Bu esa natijalarni solishtirishni
va umumlashtirishni qiyinlashtiradi.
Quyidagi statik tahlilda, 2021–2024 yillar davomida xom ipak mahsulotlarini
sinovdan o‘tkazuvchi laboratoriyalarni akkreditatsiyaga tayyorlash bo‘yicha olib
borilgan ishlar natijalari ko‘rib chiqildi. Raqamlar shuni ko‘rsatadiki, 2021-yilda atigi
4 ta laboratoriya tayyor holga keltirilgan bo‘lsa, 2022-yilga kelib bu ko‘rsatkich 7
taga yetdi. 2023-yilda 12 ta, 2024-yilda esa 18 taga oshdi. Ushbu o‘sish dinamikasi
shuni anglatadiki, har yili o‘sish sur’ati 40–60% oralig‘ida bo‘lib, bu davlat
tomonidan olib borilayotgan modernizatsiya siyosatining samarasidir. Yuqoridagi
diagrammada aynan shu yillik dinamik o‘sish grafik ko‘rinishda tasvirlangan. Bu
o‘sish laboratoriyalarni texnik va tashkiliy jihatdan xalqaro talablar darajasiga olib
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
433
chiqish yo‘lida bosib o‘tilayotgan bosqichlarni ifodalaydi. Shuningdek, diagramma
sinov tizimining izchil rivojlanayotganini, yil sayin sifat tizimi talablariga mos
laboratoriyalar soni oshayotganini tasdiqlaydi.
XULОSА
Olib borilgan tadqiqot natijalariga asoslanib aytish mumkinki, xom ipak
mahsulotlarini sinovdan o‘tkazuvchi laboratoriyalarni xalqaro akkreditatsiyaga
tayyorlash zamonaviy ipak sanoatini jahon talablariga moslashtirishda muhim
omillardan biridir. Akkreditatsiya jarayoni orqali sinov laboratoriyalarining texnik
salohiyati, metodik asoslanganligi, boshqaruv tizimi va natijalarining ishonchliligi
mustahkamlanadi.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, 2021–2024 yillar davomida O‘zbekistonda bunday
laboratoriyalar soni oshgan bo‘lsa-da, aksariyat hududiy markazlarda bu jarayon hali
yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmagan. Texnik jihozlarning yetarli emasligi,
xodimlarning malaka darajasi pastligi, sifat tizimining to‘liq shakllanmagani kabi
omillar laboratoriyalarni akkreditatsiyadan muvaffaqiyatli o‘tkazishga to‘sqinlik
qilmoqda.
Mazkur maqolada keltirilgan muhokamalar asosida quyidagi asosiy xulosalarni
chiqarish mumkin: laboratoriyalarni xalqaro darajaga olib chiqish uchun davlat va
xususiy sektor o‘rtasida samarali hamkorlikni yo‘lga qo‘yish zarur; texnik
infratuzilmani modernizatsiya qilish bilan bir qatorda kadrlar salohiyatini doimiy
oshirib borish tizimini joriy etish lozim; ichki sifat tizimlari, audit va hujjat yuritish
bo‘yicha yagona standartlashtirilgan metodikalar ishlab chiqilishi shart.
Shuningdek, har bir sinov laboratoriyasi uchun alohida akkreditatsiya
tayyorgarlik rejasi, bosqichma-bosqich yo‘l xaritasi ishlab chiqilishi maqsadga
muvofiqdir. Bunday yondashuv orqali laboratoriyalar o‘zining real holatidan kelib
chiqib rivojlanadi va xalqaro tan olinadigan darajaga yetadi.
Yakuniy xulosa sifatida aytish mumkinki, xom ipak sinov laboratoriyalarining
akkreditatsiyaga tayyorlanishi – bu oddiy texnik ish emas, balki kompleks va tizimli
yondashuvni talab qiladigan strategik jarayondir. Bu yo‘nalishda amalga
oshiriladigan har bir chora-tadbir ipak mahsulotlarining sifatini kafolatlaydi, eksport
salohiyatini oshiradi va O‘zbekiston ipakchilik sohasining xalqaro bozordagi
mavqeini mustahkamlaydi.
АDАBIYОTLАR RОʻYXАTI
1.Silk Road Chamber of international committee Zhangjiajie, China From the Secretariat of
the ISAC. Cooperation@srcic.com, Decomber 17, 2021
2. Ғуломов А.Э., Хабибуллаев Д.А., Азаматов У.Н., Зарипов Б.З. Республика да мавжуд
ипакчилик корхоналари ва уларда ишлаб чиқарилаётган маҳсулотларнинг таҳлили //
Ж.Тўқимачилик муаммолари. №1. 2017. –С.35 42.
3.Рахимов А. Ю., Сулаймонов Ш. А., Рахимов А. А. Использование искусственного
коконника в процессе завивки коконов тутового шелкопряда //Журнал научных публикаций
аспирантов и докторантов. – 2015. – №. 4. – С. 160-161.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
434
4.Alisher R. et al. Study of the Influence of Silkworm Feeding Conditions on the Quality of
Cocoons and Properties of the Cocoon Shell //Engineering. – 2019. – Т. 11. – №. 11. – С. 755.
5.Рахимов А. Ю., Абдурахмонов А. А., Сулаймонов Ш. А. Изучение состояния
использования ваты-сдира и пути повышения качества коконного сырья //Журнал научных
публикаций аспирантов и докторантов. – 2015. – №. 4. – С. 152-157.
6.Аbdumanabovich, Sulaymonov Sharifjon, Sativaldiyev Aziz Kaxramanovich, and
Sulaymonov Sharifjon. "Theoretical Fundamentals of Cocoon Ball Moisten and its Modification
with Surface Active Substances." Design Engineering (2021): 10636-10647.
7.Сулаймонов Ш. А. Табиий ипакдаги юқори армирловчи кимёвий компанентларни
ўрганиш орқали кимёвий препаратлар ёрдамида пиллани cақлаш усуллари //Academic
research in educational sciences. – 2021. – Т. 2. – №. 12. – С. 407-413.
8.Cулаймонов Ш. Саноат чиқиндиларидан олинган сирт фаол моддаларни
пиллакашлик корхоналарига қўллаш //Academic research in educational sciences. – 2021. – Т.
2. – №. 10. – С. 894-900.
9.Рахимов А. Ю., Рахимов А. А., Сулайманов Ш. А. Методы очистки отхода
шелководства ваты-сдира. Мethods for cleaning waste of silk weaving //Научная конференция.
– 2020. – С. 135.
10.Рахимов А. А. и др. Классификация, характеристики и свойства отходов
натурального шелка //Вестник науки и образования. – 2020. – №. 5-1 (83). – С. 16-20.
11.Muhammatovich H. M. et al. The Influence of Harmful Substances on the Pigments of
Leaves of Decorative Trees //Annual Research & Review in Biology. – 2019. – С. 1-5.
12.Сулаймонов Ш., Муминов У., Жамолдинов С. Х. Изучение состояния использования
ваты-сдира и пути повышения качества коконного сырья //Universum: технические науки. –
2019. – №. 7 (64). – С. 17-20.
13.Рахимов А. Ю., Сулаймонов Ш. А., Рахимов А. А. Влияние условий выкормки
тутового шелкопряда на качество коконов //Журнал научных публикаций аспирантов и
докторантов. – 2015. – №. 4. – С. 158-159.
14.
Sulaymonov, S. & Kholboeva, S. (2023). oeko-tex® standard 100 textile product safety
management system role in product quality assessment according to requirements. International
Bulletin of Applied Science and Technology, 3(5), 352–360.
15. Рахимов А. Ю., Рахимов А. А., Сулайманов Ш. А. Методы очистки отхода
шелководства ваты-сдира //Сборник научных трудов Международной научной конференции,
посвященной 110-летию со дня рождения профессора АГ Севостьянова. – 2020. – С. 135-137.
16. Sulaymonov S. Ultrasonic cleaning technologi for law temperature cocoon brush to obtain
quality raw silk from surfactant modified cocoons //Scientific and technical journal machine
building. – 2022.
17.
Ismoilova, S. B. (2016). “Ipak ishlab chiqarishda sifat nazorati va texnologik jarayonlarni
standartlashtirish.” Toshkent Davlat Texnika Universiteti Nashri.
18. Mirzayev O.A.
Mahsulot sifati va uni nazorat qilish tizimi.
– Toshkent: Sharq, 2020. –
214 b.
19. Abduhalilova S.K.
O‘zbekistonning xalqaro standartlarga integratsiyasi.
– Toshkent:
Yangi asr avlodi, 2020. – 176 b.
20. Yo‘ldoshev E.S.
Akkreditatsiya va kalibrlash laboratoriyalari faoliyati.
– Toshkent:
Barkamol Avlod, 2023. – 200 b.
