World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
424
ULTONTOZ ROMANINING FOLKLOR BILAN MUNOSABATI
Oltiboyeva Nodira
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat unversiteti
Filologiya fakulteti talabasi
@oltiboyevanodira955@gmail.com +998993517753
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Olim Toshboyevning “Ultontoz” romanida xalq
og‘zaki ijodi – folklor bilan bog‘liqlik masalasi yoritiladi. “Ultontoz” romani va
“Alpomish” dostoni o‘rtasidagi ruhiy va badiiy bog‘liqlik, ramzlar, obrazlar,
marosimlar, tuzilish va xalq dunyoqarashi jihatidan qiyosiy tahlil qilinadi.
Аннотация:
В статье рассматривается связь романа Олима Тошбоева
«Ултонтоз» с узбекским фольклором. Особое внимание уделяется параллелям
с эпосом «Алпомиш», анализируются герои, символы, мотивы и эпическая
структура.
Annotation:
This article analyzes the relationship between Olim Toshboyev’s
novel “Ultontoz” and Uzbek folklore. Particular focus is given to its parallels with the
epic “Alpomish”, including symbolic, structural, and ideological connections.
Kalit so‘zlar:
folklor, Ultontoz, Alpomish, xalq qahramoni, epik tafakkur,
ramz, arxetip, marosim, og‘zaki ijod.
Ключевые слова:
На русском языке: фольклор, Ултонтоз, Алпомиш,
эпос, народный герой, архетип, обряд, символика, устное творчество.
Keywords:
In English: folklore, Ultontoz, Alpomish, folk hero, epic thought,
archetype, ritual, symbolism, oral tradition.
Olim Toshboyevning “Ultontoz” romani xalq ruhiyatining, milliy qadriyatlar va
an’anaviy dunyoqarashning badiiy ifodasidir. Asarda folkloriy unsurlar — xalq
og‘zaki ijodining shakl va mazmun elementlari — muhim g‘oyaviy-badiiy yuk
ko‘taradi. Ushbu roman orqali yozuvchi nafaqat tarixiy haqiqatlarni qayta badiiy
talqin etgan, balki o‘zbek xalqining ma’naviy boyligini, urf-odatlari va og‘zaki ijodiy
merosini ham jonli tasvirlagan. 1. Folklor unsurlarining turlari. Romanda quyidagi
folklor shakllari uchraydi: Afsona va rivoyatlar — Asar davomida ko‘plab xalq
orasida yuradigan afsona va dostonlarga ishora qilinadi. Bu afsonaviy tasvirlar orqali
Toshboyev xalqning tarixiy xotirasini uyg‘otishga harakat qilgan. Lafz va hikmatli
so‘zlar — Qahramonlar og‘zidan chiqadigan ko‘plab hikmatli so‘zlar, maqol va
matallar xalq ruhiyatining aksidir. Ular orqali personajlarning xarakteri, hayotiy
qarashlari chuqurroq ochiladi. Marosim va rasm-rusumlar — Romanda tasvirlangan
to‘y marosimlari, dafn marosimlari, bolani beshikga solish kabi sahnalar milliy
rituallarga tayangan holda yoritilgan. Xalq qo‘shiqlari va ohanglari — Ba’zi
sahnalarda xalq qo‘shiqlari (masalan, “alla”, “yallalar”) eslatib o‘tiladi yoki ular
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
425
orqali muhitga milliylik ruhi beriladi. 2. Folklor obrazlarining talqini. Romandagi
obrazlar ko‘pincha folkloriy arxetiplarga asoslangan: Kurash — xalq dardini yuragiga
jo qilgan qahramon sifatida epik dostonlardagi qahramon — Alpomish tipiga
yaqinlashtirilgan. Uning ezgulik yo‘lidagi kurashi xalq qahramoni sifatidagi
maqomini belgilaydi. Dushman obrazlari — salbiy qahramonlar ham ko‘p hollarda
folklordagi yovuz kuchlarning timsoli sifatida talqin etilgan: ular o‘z manfaati yo‘lida
xalqni ezishga urinadi. Donishmand va oqsoqollar — ba’zi sahnalarda ko‘zga
tashlanadigan oqsoqollar, ota-bobolar ruhi, tushlar orqali beriladigan maslahatlar
xalqning donishmandlik maktabini eslatadi. 3.Timsollar va metaforalar orqali folklor
ruhi. Romanda xalqona timsollar va metaforalar keng qo‘llangan. Masalan:
Qorong‘ulik va yorug‘lik — zulm va adolat o‘rtasidagi qarama-qarshilik sifatida
xizmat qiladi. 4.Xalqning tarixiy xotirasi va kollektiv ong. Romanda aks ettirilgan
voqealar — ijtimoiy zulmga qarshi kurash, milliy qadriyatlarni saqlab qolish harakati
— o‘zbek xalqining tarixiy xotirasida muhrlangan. Bu xotira esa asosan folklor orqali
avloddan-avlodga o‘tgan. Toshboyev bu ruhni roman orqali qayta uyg‘otishga
harakat qiladi. 5. Folklor – xalqning kuchi va najot manbai sifatida. Romanda og‘zaki
ijod faqat estetik bezak emas, balki xalqning ma’naviy qarshilik vositasi sifatida ham
talqin etiladi. Qahramonlar hayotining og‘ir pallalarida aynan xalq donishmandligi,
ertaklar va maqollar ularga yo‘l ko‘rsatadi, ruhiyatlarini tiklaydi.
“Alpomish” dostoni bilan badiy bog‘liqlik“. Ultontoz” romanida “Alpomish”
dostoni bilan bevosita badiiy va ma’naviy bog‘liqlik mavjud bo‘lib, bu bog‘liqlik
faqat syujet darajasida emas, balki ruhiy, g‘oyaviy va timsollar tizimi orqali ham
ifodalanadi. Olim Toshboyev “Alpomish”ni bevosita tilga olmasa-da, romanning
g‘oyaviy asosida dostoniy dunyoqarash ustuvorlik qiladi. Avvalo, “Alpomish”
dostoni o‘zbek xalqining eng qadimiy va boy epik meroslaridan biri bo‘lib, u xalq
qahramoni obrazi, adolat uchun kurash, el-yurtga sadoqat, do‘stlik va muhabbat
singari umuminsoniy qadriyatlarni targ‘ib etadi. Aynan shu qadriyatlar “Ultontoz”
romanining asosiy mazmunini belgilaydi. “Ultontoz”da bosh qahramon Kurash va
Sherdon obrazlari “Alpomish”dagi Alpomish obrazining zamonaviy, ijtimoiy-siyosiy
sharoitga moslashtirilgan timsoli sifatida talqin qilinadi. Har ikkala asardagi ushbu
obrazda ham vatanparvarlik, o‘z xalqiga, o‘z nasliga, e’tiqodiga sadoqat, g‘urur va
ezgulik uchun kurashish asosiy fazilat sifatida ilgari suriladi. Alpomish dostonida
qahramon uzoq yillik yo‘ldan o‘tib, surgunga uchraydi, sevgilisi Barchin uchun, oilasi
va yurtining obro‘si uchun kurashadi. U xalqining najotkori sifatida maydonga
chiqadi. Xuddi shunday, “Ultontoz” romanida Kurash ham mustamlaka va
zo‘ravonlikka qarshi kurashuvchi, jamiyatda adolat va haqiqat izlovchi botir sifatida
tasvirlanadi. Kurashning qahramon sifatidagi shakllanishida ham Alpomishga xos
yo‘l yaqqol ko‘zga tashlanadi. U avval muhit bilan kelishishga harakat qiladi, ammo
adolatsizliklar kuchaygan sari uning qahramonlik mohiyati yuzaga chiqadi. Bu
jihatdan Kurash obrazi o‘zbek xalq og‘zaki ijodidagi botirlar – Go‘ro‘g‘li,
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
426
Rustamxon, ayniqsa, Alpomish an’anasi davomchisi sifatida ko‘rinadi. Shuningdek,
“Ultontoz”da uchraydigan ayrim sahnalar – qahramonning onasi bilan vidolashuvi,
xalq orasidan chiqqan xoinlarga qarshi kurashi, ayol obrazlarining ifodalanishi ham
“Alpomish” dostoniga xos struktura va motivlarni eslatadi. Masalan, Barchin
obrazidagi sadoqat, Kurashga ishonch va yelkadosh bo‘lish ruhi romandagi ayollar
obrazida, ayniqsa Odinabibi timsolida namoyon bo‘ladi. “Alpomish”da ot ramzi,
safar, duo, ota-onaning duosi, xalq tilaklari muhim rol o‘ynaydi. “Ultontoz”da ham
xuddi shunday ramzlar – yo‘l, duo, ota-onaning najot tilovi, milliy urf-odatlar muhim
ma’noga ega. Bundan tashqari, dostoniy asarlarga xos dialoglar, kinoya va
maqollarga yaqin iboralar, xalqona til unsurlari “Ultontoz”da hayotiylikni oshirish
bilan birga, uni folklor bilan bog‘laydi. Alpomishda qandayki xalq qahramonini
kutadi va unga ishonadi, “Ultontoz”da ham xalq Kurashga umid bog‘laydi, uni ich-
ichidan qo‘llab-quvvatlaydi. Bu esa Toshboyevning romanni yaratishda dostoniy
yondashuvga amal qilganini isbotlaydi. Ultontoz” romani va “Alpomish” dostoni
o‘rtasidagi badiiy bog‘liqlik mavzusini chuqurroq tahlil qilamiz. “ Olim
Toshboyevning “Ultontoz” romani bilan o‘zbek xalq eposi — “Alpomish” dostoni
o‘rtasida kuchli badiiy va g‘oyaviy bog‘liqlik mavjud. Bu bog‘liqlik avvalo qahramon
obrazining arxetip xususiyatlari, voqealar rivoji, xalqparvarlik g‘oyasi va folkloriy
poetikada o‘z ifodasini topgan. 1. Qahramon arxetipi: Kurash va Alpomish.
“Ultontoz” romani bosh qahramoni — Kurash — xalq dardini o‘z dardiday his
qiluvchi, zulmga qarshi kurashuvchi, jasur va fidokor inson sifatida tasvirlanadi. Bu
jihatlar bilan u “Alpomish” dostonidagi qahramon — Alpomish obraziga yaqin
turadi: Ikkalasi ham xalq himoyachisi — Alpomish o‘z elini dushmanlardan,
nohaqlikdan himoya qilganidek, Kurash ham zamonaviy “yovuz kuchlar”ga —
zo‘ravonlik, kamsitish, adolatsizlikka qarshi kurashadi. Jasorat va vatanparvarlik —
Har ikki obraz o‘z hayotini xalq, el, vatan uchun qurbon qilishga tayyor. Ular uchun
shaxsiy manfaatdan ko‘ra, el-yurt manfaatlari ustundir. Sadoqat va sabr —
Alpomishning Barchinoyga bo‘lgan sadoqati va uzoq yillar kutib, murakkab
sinovlardan o‘tishi, Kurashning ham o‘z xalqiga bo‘lgan sadoqati, ruhiy sabr-toqati
bilan chambarchas bog‘lanadi. 2. G‘oya va mazmun jihatidan yaqinlik. Zulmga qarshi
kurash — Ikkala asarda ham markaziy g‘oya — zolimlarga qarshi xalqning kurashi.
“Alpomish”da bu dushman qabilalarga qarshi bo‘lsa, “Ultontoz”da bu ko‘proq ichki
ijtimoiy zulmga qarshi kurash ko‘rinishida aks etadi. Adolatparvarlik — Har ikki
qahramon adolat va haqiqat uchun kurashadi, ularning harakati xalqning og‘riqlariga
javobdir. Milliy ruhni tiklash — “Alpomish” o‘z davrining epik milliy qahramoni
bo‘lsa, Kurash zamonaviy ruhda yaratilib, xalq orasida ma’naviy uyg‘onish, mustaqil
fikrlash va or-nomusni uyg‘otuvchi timsolga aylantirilgan. 3. Poetika va badiiy ifoda
jihatidan bog‘liqlik. Til va uslub — “Ultontoz” romanida xalqona iboralar, maqollar,
matallar ko‘p uchraydi. Bu uslub jihatidan eposlarga xos xususiyatdir. Xuddi
“Alpomish”da bo‘lgani kabi, badiiy til obrazli, xalqona va hayotiy. Metaforalar va
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
427
timsollar — Har ikki asarda timsollar orqali katta g‘oyalar ifodalanadi. Masalan,
qorong‘ilik–zulm, yorug‘lik–adolat, yo‘l–hayot sinovi, tush–bashorat kabi ramziy
obrazlar ikkala asarda ham mavjud. Ritmik struktura — “Alpomish”da she’riy ritm
orqali, “Ultontoz”da esa nasriy musiqadorlik orqali xalq ruhiyati, epik yo‘sindagi
ohang seziladi. 4.Xalq ongidagi qahramon timsoli. “Kurash” obrazini Toshboyev xalq
eposi qahramonlari singari keng ko‘lamli, ideal darajadagi qahramon sifatida
yaratadi. U Alpomish singari shaxsiy qismatidan el qismatini ustun qo‘yadi, boshiga
qanday sinov tushmasin, oriyatini yo‘qotmaydi, elga fidokorlik ko‘rsatadi. Bunday
yondashuv orqali yozuvchi “Kurashni”ni xalq qahramoni maqomiga olib chiqadi.
Xulosa qilib aytganda, Ultontoz” romani – o‘zbek xalqining tarixiy xotirasi va
epik tafakkurining zamonaviy badiiy ifodasidir. Kurash va Alpomish obrazlari orqali
adabiyotda xalq qahramoni tushunchasining davomi tiklangan. Asarda folklor
unsurlarining estetik va semantik uyg‘unligi, ramzlar tizimi, xalqona til vositalari va
dostoniy struktura xalq og‘zaki ijodi bilan romanning uzviy bog‘liqligini tasdiqlaydi.
Toshboyev bu asari orqali milliy adabiyotimizga yangi uslub, yangi mazmun olib
kirgan, o‘zbek romanida dostonchilik an’anasini davom ettirgan. Bu roman folklor
bilan bog‘liq asarlar orasida o‘ziga xos o‘rin egallaydi “Ultontoz” romani va
“Alpomish” dostoni o‘rtasidagi badiiy aloqalar chuqur va mazmunli bo‘lib, har ikki
asarda xalq ongidagi orzu-umidlar, axloqiy ideallar, kurash va fidoyilik g‘oyalari
uyg‘un holda aks ettirilgan. Toshboyev “Alpomish”ning epik ruhini zamonaviy
ijtimoiy adabiyotga olib kirgan holda, uni xalq xotirasining yangi bosqichda
tiklanishiga xizmat qiluvchi badiiy hodisaga aylantirgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Toshboyev O. Ultontoz. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2019.
2. "Ultontoz" – zamonaviy manqurtlar haqida roman. Kun.uz, 28-sentabr 2023.
3. Qodiriy A. O‘zbek romanchiligi tarixi. – Toshkent: Fan, 1998.
4. Mirziyoyev Sh. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021.
5. Alpomish. O‘zbek xalq qahramonlik dostoni. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
nashriyot, 2019.
