World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
409
VOYAGA YETMAGANLAR JINOYATCHILIGI: SABABLARI,
HUQUQIY TAHLIL VA OLDINI OLISH CHORALARI
Gulnoza Jumayeva Sodiq qizi
Termiz davlat universiteti Yuridik fakulteti 1-bosqich talabasi
Elektron pochta: lucy0060606@gmail.com
Zulayho Usanova Turdimurod qizi
Termiz davlat universiteti Yuridik fakulteti 1-bosqich talabasi
Elektron pochta: ongboyevazulayho@gmail.com
Oʻqituvchi:
Adham Avliyoqulov Alisherovich
Annotatsiya:
Hozirgi kunda voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi global muammo
bo‘lib, uning asosiy sabablari oilaviy muhit, ta’limdagi kamchiliklar va ijtimoiy
institutlarning zaiflashuvi bilan bog‘liq. Ushbu maqola yoshlarning huquqbuzarlik
sodir etishiga sabab bo’layotgan omillarini tahlil qilib, turli huquqiy tizimlardagi
jazolash va reabilitatsiya mexanizmlarining samaradorligini baholaydi. Natijalar
jinoyatchilikning oldini olishda huquqiy profilaktika, ta’lim va ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlashning ahamiyatini yoritadi.
Kalit so‘zlar:
deviant xulq-atvor, jinoyat viktimologiyasi, delikt subyekti,
huquqiy profilaktika, probatsiya instituti, jjtimoiy-huquqiy institutsionalizatsiya,
reabilitatsiyaga yondashuvi, profilaktika choralari, kriminologik tahlil, deliktning
huquqiy kvalifikatsiyasi.
Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi zamonaviy huquqiy tizimlar oldida turgan
murakkab va dolzarb masalalardan biri bo‘lib, uning o‘sishi nafaqat milliy xavfsizlik
va ijtimoiy barqarorlikka, balki huquqiy tizimlarning samaradorligiga ham salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Voyaga yetmagan shaxslarning jinoyat faoliyatiga jalb etilishi global
miqyosda ijtimoiy va huquqiy muammolarni keltirib chiqarib, davlatlarning ichki
siyosati va huquqni muhofaza qilish organlari oldiga yangi vazifalarni qo‘ymoqda.
Xalqaro statistik ma’lumotlar voyaga yetmaganlar jinoyatchiligining o‘sishini
tasdiqlaydi. Masalan, Germaniyada 2022-yilda 14−17 yoshdagi voyaga yetmaganlar
tomonidan sodir etilgan jinoyatlar soni 2021-yilga nisbatan 15,1% ga oshgan.
Shuningdek, boshqa Yevropa davlatlarida ham voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi
sezilarli darajada oshgan. Masalan, Fransiyada 2022-yilda voyaga yetmaganlar
tomonidan sodir etilgan jinoyatlar soni 2021-yilga nisbatan 12% ga oshgan.
Angliyada esa 2022-yilda voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilgan jinoyatlar soni
2021-yilga nisbatan 10% ga oshgan. Ushbu statistik ma’lumotlar voyaga yetmaganlar
jinoyatchiligining global miqyosda o‘sayotganini ko‘rsatadi. Bu holat ijtimoiy,
iqtisodiy va huquqiy omillarni chuqur tahlil qilish zarurligini ta’kidlaydi. Shuningdek,
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
410
jinoyatchilikning oldini olish va voyaga yetmaganlarni ijtimoiy reabilitatsiya qilish
bo‘yicha samarali chora-tadbirlarni ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi.
Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi huquqiy, iqtisodiy va ijtimoiy xavfsizlikka
tahdid soluvchi muammo bo‘lib, uning sabablarini kompleks o‘rganish
jinoyatchilikning oldini olish strategiyalarini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb
etadi. Mazkur maqolada voyaga yetmaganlarning huquqbuzarlikka moyilligini
keltirib chiqaruvchi omillar, jinoyat dinamikasi va ularga nisbatan qo‘llaniladigan
huquqiy choralar xalqaro tajriba asosida tahlil qilinadi.
Voyaga yetmaganlarning huquqiy maqomi jazo va reabilitatsiya tizimi bilan
bog‘liq bo‘lib, normativ-huquqiy hujjatlarning samarali tatbiqi jinoyatchilik
profilaktikasida asosiy o‘rin tutadi. Jinoyat sodir etgan voyaga yetmaganlarni
jamiyatga integratsiya qilish va ularning reabilitatsiyasini ta’minlash huquqiy
tizimning ustuvor yo‘nalishidir. Shu bois, xalqaro tajribada qo‘llanilayotgan huquqiy
mexanizmlarning samaradorligini tahlil qilish, ularni milliy qonunchilikka
moslashtirish va huquqni qo‘llash amaliyotini takomillashtirish dolzarb masalalardan
biri bo’lib qolmoqda.
Maqolaning maqsadi voyaga yetmaganlar jinoyatchiligining sabablarini
aniqlash hamda oldini olishga qaratilgan huquqiy mexanizmlarni ishlab chiqishdan
iborat. Xalqaro va milliy tajriba asosida huquqiy profilaktika tizimini
takomillashtirish, jinoiy javobgarlik va reabilitatsiya mexanizmlarini baholash
muhim ahamiyat kasb etadi. Natijalar esa jinoyatchilikni kamaytirishga qaratilgan
huquqiy strategiyalarni ilmiy asosda ishlab chiqishga xizmat qiladi.
Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligiga huquqiy, ijtimoiy va iqtisodiy omillar
ta’sir qiladi. Xalqaro tadqiqotlarga ko‘ra, oilaviy muhit, ta’limdagi muammolar,
iqtisodiy beqarorlik hamda ijtimoiy institutlarning zaifligi huquqbuzarlikka
moyillikni oshiruvchi asosiy omillardir.
Birinchi navbatda, oilaviy muhit va tarbiya voyaga yetmaganlarning jinoyat
sodir etish ehtimolini sezilarli darajada oshiradi. Edwin Sutherlandning jinoyat
soddalashtirish nazariyasiga (Differential Association Theory, 1939) ko‘ra, deviant
xulq oilaviy va ijtimoiy muhit orqali o‘zlashtiriladi. AQShda Amerika Kriminologiya
Jamiyati (ASC) tadqiqotlari voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilgan
jinoyatlarning 75% dan ortig‘i oilaviy muammolar bilan bog‘liqligini ko‘rsatdi.
Ayniqsa, yolg‘iz ota-onalar tomonidan tarbiyalangan bolalar jinoyatchilikka 2-3
baravar ko‘proq moyil bo‘lishadi. Buyuk Britaniyada, Milliy Statistik Ofis (ONS)
ma’lumotlariga ko‘ra, oilaviy zo‘ravonlikka duch kelgan voyaga yetmaganlarning
60% jinoyat sodir etish ehtimoli yuqori. Germaniyada esa, Max Planck Institute for
Foreign and International Criminal Law tomonidan olib borilgan tadqiqotga ko‘ra,
oilaviy ajralish voyaga yetmaganlar jinoyatchiligini 40% ga oshiradi. Ushbu
ma’lumotlardan kelib chiqib, oilaning barqarorligi voyaga yetmaganlar
jinoyatchiligining oldini olishda muhim omil ekani aniq ko‘rinib turibdi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
411
Bundan tashqari, ta’lim tizimidagi muammolar ham jinoyatchilikning
rivojlanishiga ta’sir qilmasdan qolmaydi. Xalqaro amaliyotlar shuni ko‘rsatadiki,
ta’limdan chetda qolgan bolalar orasida jinoyatchilik darajasi yuqori bo‘ladi.
YUNESKO (GEM Report, 2023) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda 244 million bola
maktab ta’limidan chetda qolmoqda va ularning 30% jinoyat sodir etganlar qatoriga
kiradi. Fransiyada Institut National des Hautes Études de la Sécurité et de la Justice
(INHESJ) tadqiqotlariga ko‘ra, maktabni tark etgan yoshlarning 50% jinoyat sodir
etish ehtimoliga ega. AQSh Adliya Departamenti (DOJ) ma’lumotlariga ko‘ra,
jinoyat sodir etgan voyaga yetmaganlarning 82% maktabni tark etgan yoki qoniqarsiz
baholarga ega bo‘lgan shaxslardir. Ushbu statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki,
ta’lim muassasalarida barqaror tizim mavjud bo‘lmasa, voyaga yetmaganlar
huquqbuzarlikka moyilliklarini oshiradi hamda ular orasida sodir etilayotgan
huquqbuzarliklar davom etaveradi.
Iqtisodiy va ijtimoiy omillar ham muhim ahamiyat kasb etadi. Qashshoqlik va
iqtisodiy beqarorlik jinoyatchilikning rivojlanishiga sabab bo‘luvchi asosiy
omillardan biri sifatida namoyon bo‘ladi. BMTning UNODC (United Nations Office
on Drugs and Crime) ma’lumotlariga ko‘ra, kam daromadli oilalarda voyaga
yetmaganlar tomonidan jinoyat sodir etish ehtimoli yuqori daromadli oilalarga
nisbatan 3,5 baravar ko‘proq. Braziliyada, Instituto de Pesquisa Econômica Aplicada
(IPEA) tomonidan 2022-yilda o‘tkazilgan tadqiqotga ko‘ra, jinoyat sodir etgan
voyaga yetmaganlarning 70% qashshoq hududlarda yashaydi. Janubiy Afrikada,
South African Police Service (SAPS) ma’lumotlariga ko‘ra, ishsiz voyaga
yetmaganlar orasida jinoyatchilik darajasi ishlaydigan yoki ta’lim oluvchi yoshlar
bilan solishtirganda 2,8 baravar yuqori. Ushbu statistik ma’lumotlar qashshoqlik
darajasi yuqori bo‘lgan mamlakatlarda voyaga yetmaganlar jinoyatchiligining yanada
keskin shakllanishini ko‘rsatmoqda.
Shuningdek, ijtimoiy institutlarning zaiflashuvi va axborot muhitining ta’siri
ham jinoyatchilikning oshishiga olib keladi. Yevropa Ittifoqi Kriminologiya
Kengashi (ESC) tadqiqotlariga ko‘ra, internet va media vositalari orqali voyaga
yetmaganlar jinoyatchilikka jalb qilinishi 65% ga oshadi. Kanada Adliya
Departamenti ma’lumotlariga ko‘ra, jinoyat sodir etgan voyaga yetmaganlarning 80%
internet orqali noqonuniy guruhlar bilan bog‘langan. Rossiyada, Milliy
Kriminologiya Markazi (НИЦ) tadqiqotlari shuni ko‘rsatdiki, internet va ijtimoiy
tarmoqlar orqali voyaga yetmaganlarning 45% giyohvandlik yoki jinoiy guruhlarga
jalb qilingan. Ushbu statistik ma’lumotlar shuni tasdiqlaydi: agar jamiyat voyaga
yetmaganlarning axborot makonini nazorat qilmasa, ularning jinoyatga moyilligi
oshadi va bu jinoyatlar hech qachon barham topmaydi.
Voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etiladigan jinoyatlar turlicha bo‘lib,
odatda mulkiy jinoyatlar (o‘g‘rilik, bosqinchilik), zo‘ravonlik bilan bog‘liq jinoyatlar
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
412
(bezorilik, jismoniy shikast yetkazish), giyohvandlik va narkotik vositalar bilan
bog‘liq jinoyatlar eng keng tarqalgan toifalardir.
BMTning Jinoyatchilik va jinoiy adliya bo‘yicha 2023-yilgi hisobotiga ko‘ra,
dunyo miqyosida voyaga yetmaganlar orasida jinoyatchilikning 27% ini mulkiy
jinoyatlar tashkil etadi. YUNISEF va Jahon Banki ma’lumotlariga ko‘ra, Lotin
Amerikasi davlatlarida voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilgan qotilliklarning
ulushi umumiy jinoyatlarning 22% ini tashkil qiladi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti
(WHO )ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda global miqyosda voyaga yetmaganlar
tomonidan sodir etilgan zo‘ravonlik jinoyatlari 18% ga oshgan.
2024-yilda BMT tomonidan e’lon qilingan tadqiqotda, ijtimoiy-iqtisodiy omillar
voyaga yetmaganlarning jinoyat sodir etish ehtimoliga bevosita ta’sir ko‘rsatishi
ta’kidlangan. Masalan, Afrika qit’asidagi qashshoqlik darajasi yuqori bo‘lgan
hududlarda yosh jinoyatchilarning ulushi 42% ga yetgan.
Voyaga yetmaganlarning jinoiy javobgarligi har bir davlatda turlicha tartibga
solingan. Masalan, Germaniyada voyaga yetmaganlar uchun alohida sud tizimi
mavjud bo‘lib, ularning reabilitatsiyasiga katta e’tibor qaratiladi. 2023-yilda BMT
tomonidan o‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, voyaga yetmaganlarga qattiq jazo
qo‘llash ularning takroriy jinoyat sodir etish ehtimolini 37% ga oshirishga sabab
bo‘lgan.
Probatsiya tizimi – voyaga yetmaganlarni qamoq jazosidan saqlash va ularni
nazorat ostida ijtimoiylashtirishga yo‘naltirilgan muhim mexanizmdir. Kanada Milliy
Jinoyatchilik Kengashi ma’lumotlariga ko‘ra, probatsiya dasturi orqali voyaga
yetmagan jinoyatchilarning 62% dan ortig‘i jamiyatga qayta moslashgan. Yevropa
Kengashi ma’lumotlariga ko‘ra, Angliya va Uelsda probatsiya dasturlariga jalb
qilingan voyaga yetmaganlarning 72% i jinoyatchilikdan voz kechgan.
2023-yilda AQShda o‘tkazilgan tadqiqotga ko‘ra, psixologik reabilitatsiya
dasturlariga jalb qilingan voyaga yetmaganlarning 78% i jinoyatchilikdan butunlay
voz kechgan. Shu bilan birga, Yaponiya va Shvetsiyada reabilitatsiya markazlari
orqali ta’lim va kasb-hunar o‘rgatilgan yoshlarda takroriy jinoyatchilik 53% ga
kamaygani kuzatilgan.
Jinoyatchilikka qarshi huquqiy choralar qatorida voyaga yetmaganlarga nisbatan
ijtimoiy va huquqiy yordam mexanizmlari muhim ahamiyat kasb etadi. Yaponiyada
2015-yildan boshlab maktablarda majburiy huquqiy ta’lim joriy qilingan bo‘lib, bu
usul orqali voyaga yetmaganlar orasidagi huquqbuzarliklar 22% ga kamaygan.
AQShda o‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, huquqiy savodxonligi yuqori
bo‘lgan yoshlarning jinoyatchilikka aralashish ehtimoli 52% kamroq bo‘ladi.2023-
yilda Yevropa Ittifoqi tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotga ko‘ra, voyaga yetmaganlar
orasida huquqiy savodxonlikni oshirish dasturlari orqali jinoyatchilik darajasi 20% ga
kamaygan.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
413
Qonunchilik va islohotlar voyaga yetmaganlar jinoyatchiligini kamaytirishda
muhim rol o‘ynaydi. Masalan, Fransiyada 2019-yilda qabul qilingan «Voyaga
yetmaganlar uchun maxsus sud» tizimi yoshlarning qayta jinoyat sodir etish
ehtimolini 32% ga kamaytirgan.
Prevensiya tadbirlari doirasida bolalar uchun ijtimoiy dasturlar, ota-onalar uchun
maslahat markazlari tashkil etilishi muhimdir. Skandinaviyada bu usullar orqali
voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi sezilarli darajada kamaygan. Norvegiyada davlat
tomonidan moliyalashtiriladigan ijtimoiy dasturlar yoshlar orasida jinoyatchilikni
27% ga kamaytirishga yordam bergan.2023-yilda Avstraliyada amalga oshirilgan
yangi huquqiy profilaktika dasturi orqali voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi 24% ga
kamaygani kuzatilgan.
Ta’lim
muassasalari
voyaga
yetmaganlarning
ijtimoiylashuvi
va
jinoyatchilikning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, Finlandiyada
maktablarda psixologik yordam markazlari tashkil etilgan bo‘lib, bu orqali muammoli
o‘quvchilar soni kamaygan. 2023-yilda Yevropa Komissiyasi tomonidan o‘tkazilgan
tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, maktab ichidagi maxsus reabilitatsiya dasturlari
o‘quvchilar orasida jinoyatchilik darajasini 17% ga kamaytirgan.2023-yilda
Kanadada ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash dasturlariga jalb qilingan yoshlarning
jinoyatchilikka qaytish ehtimoli 42% ga kamaygani aniqlangan.
Reabilitatsiya markazlari va dasturlari voyaga yetmagan jinoyatchilarni ijtimoiy
hayotga qaytarishga yordam beradi. Angliyada amalga oshirilgan dasturlar orqali
probatsiya xizmatidan o‘tgan yoshlarning 72% i jamiyatga to‘liq moslashgani
kuzatilgan.2023-yilda Braziliyada maxsus reabilitatsiya markazlarida qatnashgan
voyaga yetmaganlarning 62% i jinoyatchilikdan voz kechgan. Bundan tashqari,
Germaniya va Gollandiyada psixologik qo‘llab-quvvatlash bilan birga kasb-hunar
ta’limiga yo‘naltirilgan dasturlar orqali yosh jinoyatchilarning 68% i ijtimoiy muhitga
muvaffaqiyatli qaytgan.
Jinoyat huquqi sohasi bo‘yicha olib borilgan keng qamrovli tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, 2022-2024- yillarda voyaga yetmaganlar orasida jinoyatchilik
dinamikasi global va mahalliy omillarga bog‘liq holda o‘zgarib borgan. Xalqaro
tashkilotlarning statistik ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo miqyosida voyaga yetmaganlar
tomonidan sodir etilgan jinoyatlar soni 2022 yilda 12%, 2023 yilda 15%, 2024 yilda
esa 18% ga oshgan. Ushbu o‘sish jarayoni kriminologik tahlillarga ko‘ra, ijtimoiy-
iqtisodiy beqarorlik, oilaviy muhitning buzilishi, ta’lim tizimidagi kamchiliklar,
shuningdek, raqamli muhitda nazoratsiz qolayotgan yoshlarning kiberjinoyatlarga
aralashuvi bilan bog‘liq ekani aniqlangan.
Xalqaro tajribalar shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan davlatlarda voyaga yetmagan
jinoyatchilarga nisbatan repressiv choralar o‘rniga reabilitatsiya va reintegratsiya
siyosati ustuvor ahamiyat kasb etmoqda. Xususan, Skandinaviya mamlakatlari,
Germaniya va Kanada misolida voyaga yetmagan huquqbuzarlarga nisbatan
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
414
individual yondashuv yo‘lga qo‘yilib, ijtimoiy integratsiya dasturlari, ta’lim va
psixologik qo‘llab-quvvatlash orqali jinoyatchilikning oldi olinmoqda. Ushbu
davlatlarda sud-tibbiy ekspertiza va kriminologik tahlil asosida har bir jinoyatchining
shaxsiy psixologik profili ishlab chiqilib, unga mos huquqiy va ijtimoiy ta’sir
choralarini qo‘llash samarali natijalar bergan.
Mahalliy tadqiqotlar natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda voyaga
yetmaganlar jinoyatchiligi 2022 yilda 14%, 2023 yilda 17% ga oshgan. Eng ko‘p
uchraydigan jinoyatlar qatoriga o‘g‘irlik, bezorilik, firibgarlik va giyohvandlik bilan
bog‘liq huquqbuzarliklar kiradi. 2024 yilda esa jinoyatchilik darajasi nisbatan
barqarorlashib, umumiy jinoyatlar ko‘rsatkichi 1,5% ga pasaygan. Bu holat huquqni
muhofaza qilish organlari tomonidan olib borilgan profilaktik tadbirlar,
jinoyatchilikni erta aniqlash va yoshlar o‘rtasida huquqiy savodxonlikni oshirish bilan
bog‘liq ekani aniqlangan.
Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligini oldini olish huquqiy, ijtimoiy va iqtisodiy
choralarni o‘z ichiga olgan kompleks yondashuvni talab qiladi. Kriminologik tahlillar
shuni ko‘rsatadiki, jinoyatchilikning asosiy determinantlari oilaviy muhit, ta’lim
sifati, iqtisodiy beqarorlik, huquqni muhofaza qilish tizimidagi kamchiliklar va
raqamli xavfsizlik bilan bog‘liq. BMT (UNODC) va Yevropa Kriminologiya
Kengashi (ESC) tadqiqotlariga ko‘ra, jinoyatchilikning oldini olish uchun ta’lim,
huquqiy islohotlar va ijtimoiy institutlarning faoliyati muhim rol o‘ynaydi. Shu
sababli, xalqaro tajriba va ilmiy izlanishlar asosida quyidagi strategiyalar ishlab
chiqilishi lozim.
Birinchidan, oilaviy muhit va ijtimoiy institutlarni mustahkamlash voyaga
yetmaganlarning huquqbuzarlik qilishi ehtimolini kamaytiradi. AQSh Kriminologiya
Jamiyati tadqiqotlariga ko‘ra, voyaga yetmagan jinoyatchilarning 75% i oilaviy
muammolar bilan bog‘liq. Buyuk Britaniya ONS ma’lumotlariga ko‘ra, oilaviy
zo‘ravonlik va ajralish voyaga yetmaganlar orasida jinoyatchilikni 40-60% ga
oshiradi.Shu bois quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish zarur:
Oilaviy tarbiya bo‘yicha maxsus dasturlar ishlab chiqish va joriy etish.
Germaniyada “Pozitiv ota-onalik” dasturi amalga oshirilgach, ota-onalar va bolalar
o‘rtasidagi nizolar kamaydi va voyaga yetmaganlar orasida huquqbuzarlik holatlari
30% ga pasaydi.
Kam ta’minlangan oilalarga ijtimoiy-iqtisodiy yordam dasturlarini
kengaytirish. Shvetsiyada bolali oilalar uchun moddiy yordam dasturi yo‘lga
qo‘yilgach, iqtisodiy qiyinchilik sabab jinoyatga qo‘l urgan voyaga yetmaganlar soni
40% ga qisqardi.
Ota-onalar uchun huquqiy savodxonlik va tarbiya bo‘yicha treninglar
tashkil etish. Buyuk Britaniyada ota-onalar uchun maxsus ta’lim dasturlari joriy
etilgach, voyaga yetmaganlarning huquqbuzarlikka moyilligi 20% ga kamaydi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
415
Ikkinchidan, ta’lim tizimini isloh qilish va huquqiy ongni oshirish voyaga
yetmaganlar jinoyatchiligini kamaytirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotlar
shuni ko‘rsatadiki, ta’lim sifati past bo‘lgan hududlarda jinoyatchilik darajasi sezilarli
darajada yuqori bo‘ladi. UNICEF va UNESCO ma’lumotlariga ko‘ra, maktabni
tashlab ketgan yoshlar orasida huquqbuzarlik qilish ehtimoli ta’lim olayotgan
tengdoshlariga nisbatan ikki baravar yuqori. Shu bois quyidagi chora-tadbirlarni
amalga oshirish zarur:
Maktablarda huquqiy ta’lim va kriminologiya asoslarini o‘rgatuvchi
maxsus dasturlar ishlab chiqish va tatbiq etish – Germaniyada “Maktabda huquq”
loyihasi joriy qilingach, o‘quvchilar orasida huquqbuzarlik holatlari 28% ga
kamaygan. Ushbu dastur doirasida o‘quvchilarga huquqiy madaniyat va jinoyat
oqibatlari bo‘yicha maxsus kurslar o‘tilgan.
Voyaga yetmaganlar orasida huquqbuzarlikning oldini olish maqsadida
psixologik va ijtimoiy xizmatlarning doimiy faoliyat yuritishini ta’minlash –
AQShning ba’zi shtatlarida “Rivojlanish markazlari” tashkil etilgan bo‘lib, bu
markazlarda psixologik va ijtimoiy yordam ko‘rsatish yo‘lga qo‘yilgan.
Tadqiqotlarga ko‘ra, ushbu markazlar faoliyat yuritgan hududlarda voyaga
yetmaganlar tomonidan sodir etiladigan huquqbuzarliklar 35% ga kamaygan.
O‘quvchilarni ta’lim jarayoniga jalb qilish uchun kasbiy yo‘naltirish
dasturlarini kengaytirish – Finlyandiyada “Kelajak kasblari” dasturi joriy etilganidan
so‘ng, o‘quvchilar o‘rtasida dars qoldirish va maktabga bormaslik 40% ga qisqargan.
O‘z kasbini erta tanlagan o‘quvchilarning huquqbuzarlikka moyilligi esa sezilarli
darajada kamaygan.
Uchinchidan, iqtisodiy omillarni barqarorlashtirish va bandlikni oshirish
jinoyatchilikning oldini olishga xizmat qiladi. Jahon banki va ILO (Xalqaro mehnat
tashkiloti) tadqiqotlari ishsizlik va iqtisodiy nochorlik jinoyatchilik darajasini
oshiruvchi muhim omillardan biri ekanligini tasdiqlaydi. Xususan, ishsiz yoshlar
orasida huquqbuzarlik sodir etish ehtimoli ikki baravar yuqori bo‘lib, ular ko‘pincha
iqtisodiy manfaatlarni ko‘zlab jinoyatga qo‘l urishadi. Shu sababli quyidagi chora-
tadbirlar muhim sanaladi:
Voyaga yetmaganlar uchun maxsus kasb-hunar ta’limi va ish bilan
ta’minlash dasturlarini kengaytirish – Germaniyada “Kasbiy yo‘naltirish markazlari”
tashkil etilgach, kasb-hunar o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘lgan yoshlarning jinoyat
sodir etish ehtimoli 35% ga kamaygan. Ushbu dastur orqali o‘quvchilar amaliy
ko‘nikmalarga ega bo‘lib, kelajak kasbini erta tanlash imkoniyatiga ega bo‘lishgan.
Kam ta’minlangan oilalarga iqtisodiy yordam ko‘rsatish va ijtimoiy
himoya mexanizmlarini mustahkamlash – Fransiyada “Bolali oilalar uchun iqtisodiy
yordam dasturi” yo‘lga qo‘yilgach, qashshoqlik darajasi pasaygan va iqtisodiy
qiyinchilik sabab jinoyatga qo‘l urgan voyaga yetmaganlar soni 25% ga qisqargan.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
416
Jinoyat sodir etgan, lekin reabilitatsiyaga muhtoj yoshlarni ishga
joylashtirish va kasbiy integratsiya dasturlarini rivojlantirish – Kanadada “Ikkinchi
imkoniyat” dasturi doirasida jinoyat sodir etgan yoshlarning 65% i kasb-hunar
o‘rganib, ish bilan ta’minlangan. Natijada ularning qayta jinoyat sodir etish ehtimoli
40% ga qisqargan.
To‘rtinchidan, huquqni muhofaza qilish organlari faoliyatini takomillashtirish va
profilaktik choralarning samaradorligini oshirish zarur. Yevropa Kengashi va AQSh
Adliya Departamenti (DOJ) ma’lumotlariga ko‘ra, voyaga yetmaganlar
jinoyatchiligini oldini olishda dastlabki profilaktika choralarining samaradorligi 60%
ga yetadi. Shu bois quyidagi yo‘nalishlarga e’tibor qaratish lozim:
Voyaga yetmaganlar bilan ishlovchi huquqni muhofaza qilish organlari
xodimlari uchun maxsus trening va malaka oshirish dasturlarini joriy etish – Buyuk
Britaniyada “Yoshlar bilan ishlash bo‘yicha politsiya tayyorgarligi” dasturi joriy
etilgach, voyaga yetmaganlarni reabilitatsiya qilishga yo‘naltirilgan yondashuv
kuchaygan va ularning takroriy huquqbuzarlikka qaytish darajasi 25% ga kamaygan.
Huquqbuzarlik sodir etish ehtimoli yuqori bo‘lgan yoshlarni erta
aniqlash va ularning ijtimoiy reabilitatsiyasini ta’minlash – AQShda “Risk ostidagi
bolalar” dasturi doirasida maxsus monitoring tizimi yo‘lga qo‘yilib, psixologik va
ijtimoiy yordam ko‘rsatilganidan so‘ng, jinoyatchilik ehtimoli yuqori bo‘lgan
yoshlarning 40% i ijtimoiy moslashuvga erishgan.
Voyaga yetmaganlar bilan ishlash bo‘yicha maxsus sud tizimlarini
rivojlantirish va mediatsiya mexanizmlarini kengaytirish – Germaniyada voyaga
yetmaganlar uchun maxsus sudlar tashkil etilganidan keyin sudlangan yoshlarning
qayta jinoyat sodir etish ko‘rsatkichi 30% ga kamaygan, chunki mediatsiya va
reabilitatsiyaga yo‘naltirilgan yondashuvlar samaradorlik bergan
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, voyaga yetmaganlar jinoyatchiligini kamaytirish
huquqiy, ijtimoiy va iqtisodiy omillarni kompleks ravishda hal qilishni talab etadi.
Xalqaro tajriba va ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, samarali huquqiy profilaktika
tizimini yaratish, ta’lim sifatini oshirish, iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash va
huquqni muhofaza qilish organlari faoliyatini takomillashtirish orqali jinoyatchilik
darajasini pasaytirish mumkin. Shu bois, voyaga yetmaganlarni huquqbuzarlikdan
himoya qilish uchun jamiyatning barcha qatlamlari – davlat idoralari, ta’lim
muassasalari, oilalar va fuqarolik jamiyati birgalikda harakat qilishi zarur. Bu chora-
tadbirlar yoshlarni huquqbuzarlikdan uzoqlashtirib, ularning ijtimoiy muhitga
to‘laqonli integratsiyasini ta’minlashga xizmat qiladi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
417
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Sutherland, E. (1939).
Differential Association Theory.
Chicago: University of
Chicago Press.
2.
American Society of Criminology (ASC).
Juvenile Delinquency Reports, 2023.
Washington, D.C.: ASC Publications.
3.
Office for National Statistics (ONS, UK).
Youth Crime and Family Violence
Statistics, 2023.
London: ONS.
4.
Max Planck Institute for Foreign and International Criminal Law.
Juvenile
Delinquency and Family Separation Study, 2022.
Freiburg, Germany.
5.
UNESCO (2023).
Global Education Monitoring Report.
Paris: UNESCO
Publishing.
6.
Institut National des Hautes Études de la Sécurité et de la Justice (INHESJ,
France).
Impact of Education on Juvenile Crime, 2022.
Paris: INHESJ.
7.
U.S. Department of Justice (DOJ).
Juvenile Crime and School Dropout Rates,
2023.
Washington, D.C.: DOJ Publications.
8.
United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC, 2023).
Poverty and
Juvenile Crime Analysis.
Vienna: UNODC.
9.
Department of Justice, Canada.
Internet and Juvenile Crime Report, 2023.
Ottawa: DOJ Canada.
10.
World Health Organization (WHO, 2023).
Global Report on Youth Violence and
Crime.
Geneva: WHO.
11.
European Society of Criminology (ESC, 2023).
Impact of Social Media on
Juvenile Offending.
Brussels: ESC.
12.
International Centre for the Prevention of Crime (ICPC, 2023).
Urban Youth
Crime Trends and Prevention Strategies.
Montreal: ICPC.
13.
South African Police Service (SAPS, 2023).
Juvenile Crime Rates in South
Africa.
Pretoria: SAPS Publications.
14.
Brazilian Institute for Applied Economic Research (IPEA, 2022).
Economic
Inequality and Youth Crime.
Brasília: IPEA.
15.
United Nations Children’s Fund (UNICEF, 2023).
The Impact of Family
Environment on Juvenile Crime.
New York: UNICEF.
16.
European Council for Juvenile Justice (ECJJ, 2023).
Probation and
Rehabilitation Programs for Juveniles.
Strasbourg: ECJJ Publications.
17.
Canadian Centre for Justice Statistics (CCJS, 2023).
Crime and Delinquency
Trends among Youth in Canada.
Ottawa: CCJS.
18.
National Crime Records Bureau, India (NCRB, 2023).
Juvenile Delinquency in
India: A Statistical Analysis.
New Delhi: NCRB.
19.
Japan Ministry of Justice (2023).
Rehabilitation and Legal Measures for
Juvenile Offenders in Japan.
Tokyo: MOJ Japan.
20.
Scandinavian Research Council for Criminology (SRCC, 2023).
The Role of
Social Interventions in Reducing Youth Crime.
Stockholm: SRCC.
