World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
358
RAXIT KASALLIGIGA OLIB KELUVCHI SABABLAR
VA KASALLIKNING PROFILAKTIKASI
Qoraqalpog’iston tibbiyot institute
«Anatomiya, klinik anatomiya va gistologiya»
kafedrasi mudiri
Madaminov Alisher Asqarovish,
«Morfologiya» mutaxassisiligi 1-kurs magistr talabasi
Abdigaparova Yulduz Kóbeysinovna
Annotasiya
Bu maqolada raxit kasalligiga sabap boluvchi va unıng rivojlanishiga olib
keluvchi sabablar kórsatilgan. Jumladan D vitamini yetishmovchiligi sabablari,
bolalarnıng notóǵri ovqatlanishi va ularda kaltsiy va fosfor yetishmovchiligi haqida
yoritilgan. Maqola raxitning oldini olish choralarini kórsatish, kasallikning keng
tarqalishiga kurashish maqsadida yozilgan.
Kalit sózlar:
Raxit, kasallik, D vitamin, kaltsiy, fosfat, yetishmovchilik,
milligram, quyosh nuri, profilaktika, ratsion.
Hozirgi vaqitta davlatimizda tibbiyot sohasidagi olib borilayotgan
rivojlanishlar, davlatimiz rahbarining tibbiyot rivojlanishiga qaratilgan bir qator
farmonlari joriy etilgan. Ayniqsa shuni aytish joyizki yoshlarning har tomonlama
yetuk soǵ-salomat voyaga yetishi uchun alohida etibor berilmoqda. Lekin shunga
qaramastan yosh bolalar orasida oldini olishimiz mumkin bólgan kasalliklarning hali
hamon rivojlanishi va kópayishi achinarli holat.
Raxit – yosh bolalarda osayotgan suyakdagi mineralizatsiya jarayonini
buzilishi yani bolaning fosfatlar va kaltsiyga bolgan ehtiyojining organizmga kelip
tushayotgan miqdori bilan nomutanosibligi sababli rivojlanadi. Lekin ayirim
holatlarda organizmga bu moddalar kelip tushish miqdori yuqori bolishidan qatiiy
nazar agar organizmda bu moddalarni sorilishini taminlovchi tizimlarning
yetishmovchiligi bilan bogliq holatlarda ham rivojlanishi mumkin.
Raxit kasalligi juda uzoq yillardan buyon órganilgan oldini olish va davolash
choralari malum bólishiga qarmastan bu kasallik O҆zbekiston hududida bir yoshli
bolalarnıng taxminan 27% da aniqlangan. Raxit kasalligi bola tuǵilganidan song yoki
homiladorlik davirdan boshlab ham rivojlanishi mumkin.
Raxit kasalligining rivojlanishiga olib keluvchi sabablarni quyidagi guruhlarga
bolib organish mumkin;
Erta yoshdagi bolalarning osish suratining ortishi ularning vitamin va
minerallarga bolgan ehtiyojining qondirilmasligi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
359
Ovqatlanish nuqsonlari bilan bogliq bolgan ovqat tarkibida kaltsiy va
fosfatlarning yetishmovchiligi. Agar ayollar homiladorlik davrida turli sabablarga
kora toksikoz belgilarining kuchli bolishi yoki organizm uchun zarur bolgan oziq
ovqatlarni ( sut mahsulotlari, gosht, baliq, tuxum) cheklash holatlarida kasallik
rivojlanishi kuzatilishi mumkin.
Ona sutida kaltsiy miqdori 15 dan 40 mg (milligram) /dl gacha bolishi mumkin,
lekin bola tugilgandan song daslabki oylarida bir sutkada kaltsiyga bolgan ehtiyоj 180
dan 350 mg gacha bolishi zarur. Shu bilan bir qator 6 oydan oshgan bolalar uchun esa
sutkalik miqdor 400 mg dan kam bolmasligi darkor.
Ona sutida fosfatlar miqdori 5 dan 15 mg gacha bolishi mumkin. Bola
tugilgandan song hayotining daslabki oylarida bir sutkada qabul qilishi zarur bolgan
fosfatlar miqdori 50 dan 180 mg gacha bolishi zarur. Birinchi yarim yillikda esa 300
mg gacha ortishi kerak. Shundan kelib chiqish mumkinki ovqatlanish ratsionida
qoshimcha kaltsiy va fosfatlarning yetishmovchiligi kasallik rivojlinshiga olib
keluvchi asosiy sabab bolishi mumkin.
D vitamininin endogen va ekzogen yetishmovchiligi, chunki vitamin D
organizmda Ca va fosfatlar almashinuvini taminlovchi modulyator hisoblanadi.
Vitamin D organizmda ultrafiolet nurlar orqali terida paydo boladi. Bu vitamin
yetishmovchiligi kopchilik holatlarda ijtiomiy bolmagan yani bolani tez-tez quyosh
nuriga olib chiqilmagan bolalarda uchrashi mumkin.
Ichaklarda D vitamini sórilishi buzilishi; bazi ichak kasalliklari ( misol; Kron
kasalligi, kistoz fibrozi, seliak kasalligi) sabapli organizm D vitaminini yetarli
muǵdorda singdira olmaydi va organizmda gipovitominoz holati yuz beradi.
Jigar va buyrak kasalliklari sabapli ham raxit kasalligi rivojlanishi mumkin
chunki D vitamini jigar va buyrakta aktiv holatka ótadi. Jigar va buyrak
yetishmovchiligi bólgan bolalalarda D vitamini organizmga yetarli muǵdorda tushsa
ham lekin aktiv foaliyat yuritmaganligi sabapli raxit kasalligi rivojlanadi.
Raxit kasalligini vaqtida oldini olmasak yoki davolamasak bolalar organizmida
sezilarli darajada ozgarishlarga masalan; qaddi qomatining notogri rivojlanishi, tashqi
korinishida suyaklarning bortip chiqish holatlari, nafas tizimida ozgarishlar uchrashi
va boshqa jiddiy kasallilarning rivojlanmishiga sabab bolishi mumkin. Agar bia
quyidagi profilaktik ishlarni olib borsak bu kasallikning paydo bolishi va
rivojlanishini oldini olshimiz mumkin.
Raxitning homiladorlik davridagi profilaktikasiga ochiq havoda sayir qilish va
homilador ayolning xilma-xil ovqatlanishi muntazam ravishta vitamin va minerallar
qabul qilish, fosfat va kaltsiya almashinuvini buzilishini oldini olish maqsadida
homilani kaltsiy, fosfat va D vitaminj bilan taminlash zarur.
Postnatal profilaktika:
D vitamini bilan taminlash
. D vitamini asosan quyosh
nuri tasirida ishlab chiqiladi. Shu sababli bolalar har kuni 15-30 daqiqa atrofida
ertalab va kechki sayirlarga olib chiqarilishi tavsiya qilinadi. Bazi hollarda ayniqsa
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
360
quyosh nuri kam hududlarda yashovchi bolalar uchun pediatr tomonidan D vitamini
preparatlari profilaktik tarzda beriladi.
Tóǵri ovqatlanish.
Yangi tuǵilgan boalalar uchun ang yaxshi oziqa bu ona
sutidir,lekin ona ovqat ratsioniga qatiiy amal qilgan bólishi yani D vitamini, kaltsiy
va fosfatlar boy mahsulotlarni istemol qilgan bolishi lozim. Suniy aralashmalar bilan
oziqlanadigan bolalar uchun esa tarkibida D vitamini va kaltsiy bolishiga etibor
qaratishlari lozim.
Yosh kattalashgan sari bolaning rovqatlanish ratsioniga quyidagi mahsulotlarni;
baliq ( asosan treska jigar yoǵi), tuxum sariǵi, saryoǵ, sut, qatiq, pishloq, jigar, gósht,
yashil bargli sabzavotlar (ismaloq, brokkoli) kabilar bolishi lozim.
Soǵlom turmush tarzini shakllantirish;
Bolalarni muntazam ravishta tashqi
muhitda sayr qildirish. 1 yoshgacha bolalarni har kuni , 1 yoshdan keyin esa kun ora
chómiltirish. Suv va havo vannalari, jismoniy faollik bilan bolani yoshiga mos
ravishda shuǵillantirish. Xona havosini tez-tez shamollatip va xonani toza saqlash
lozim.
Maxsus guruhdagi bolalar uchun profilaktika;
Muddatidan oldin tuǵilgan
chaqaloqlar uchun raxit xavfi yuqori hisoblanadi, chunki hoiladorlikning asosan
uchinchi trimestrida homilada vitamin va minerallar yiǵish jarayoni kechadi
muddatidan oldin tuǵilgan bolalarda esa bu jarayon oxiriga yetmaganligi sababli
ularda vitamin va minerallar zaxirasi kam boladi.
Ekologik noqulay hududlarda yashovchilarda quyosh nuri va oziq-ovqat sifati
past bólishi mumkin. Shu sababli bunday hududda yashovchi bolalar maxsus
monitoring ostida va profilaktik choralar kuchaytirilishi lozim.
Foydalangan adabiyotlar:
1.
N.A.Rasulova. R.X.Sharipov. Raxit profilaktikasi va davolashda yangi
yondashuv ( monografiya ). Samarqand 2023.
2.
Мальцев С. В. К дискуссии о рахите // Педиатрия. Журнал им. Г. Н.
Сперанского. 2008. №2. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/k-diskussii-o-
rahite
3.
Расулова Надира Алишеровна, Расулов Алишер Собирович, Шарипов
Рустам Хаитович, Ахмедова Махбуба Махмудовна, Ирбутаева Лола
Ташбековна Оценка значимости уровня 25(он)D3 в сыворотке крови и его
влияние на профилактику рахита у детей 1-го года жизни // Достижения
науки
и
образования.
2019.
№11
(52).
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/otsenka-znachimosti-urovnya-25-on-d3-v-
syvorotke-krovi-i-ego-vliyanie-na-profilaktiku-rahita-u-detey-1-go-goda-zhizni
4.
Мальцев С. В. Рахит у детей: причины, диагностика, лечение // ПМ. 2017.
№5 (106). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/rahit-u-detey-prichiny-
diagnostika-lechenie
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
361
5.
Захарова И. Н., Коровина Н. А., Дмитриева Ю. А. Роль метаболитов
витамина d при рахите у детей // Педиатрия. Журнал им. Г. Н. Сперанского.
2010. №3. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/rol-metabolitov-vitamina-d-
pri-rahite-u-detey
6.
Неудахин Ε. В., Атейкин А. В. Спорные теоретические и практические
вопросы рахита у детей на современном этапе // Педиатрия. Журнал им. Г.
Н. Сперанского. 2003. №4. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/spornye-
teoreticheskie-i-prakticheskie-voprosy-rahita-u-detey-na-sovremennom-etape
7.
Хлебовец Н. И. Рахит: лечение и профилактика // Журнал ГрГМУ. 2011.
№4 (36). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/rahit-lechenie-i-profilaktika
