World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
336
NEVROZ – OG’IR RUHIY KASALLIK
Muxtorova Xakikat Karimjonovna
Buxoro davlat tibbiyot instituti
Annotatsiya:
Ushbu maqola nevroz psixogen kasalliklar va uni davolash
haqidagi yangi usullar, bu psixogen kasalliklar bilan og’rigan bemorlarda bo’ladigan
jarayonlar va asoratlari haqida.
Kalit so’zlar:
nevroz,psixogen kasalliklar,isteniya,nevrasteniya.
Abstract:
This article is about neurotic psychogenic diseases and new methods
of its treatment, processes and complications in patients suffering from these
psychogenic diseases.
Keywords:
neurosis, psychogenic diseases, asthenia, neurasthenia.
Аннотация:
Данная статья посвящена невротическим психогенным
заболеваниям и новым методам их лечения, процессам и осложнениям у
больных, страдающих этими психогенными заболеваниями.
Ключевые слова:
невроз, психогенные заболевания, астения,
неврастения.
Nevrotizm - bu g'azab, tashvish, o'zini o'zi anglash, asabiylashish, hissiy
beqarorlik va depressiya kabi salbiy ta'sirlarni boshdan kechirish xususiyatidir.
Nevrotizm darajasi yuqori bo'lgan odamlar atrof-muhitdagi stressga yomon
munosabatda bo'lishadi, oddiy vaziyatlarni tahdid deb talqin qilishadi va kichik
umidsizliklarni umidsiz ravishda engib o'tishlari mumkin. Nevrotizm - bu shaxsning
eng yaxshi tasdiqlangan va empirik jihatdan tasdiqlangan sohalaridan biri bo'lib,
uning irsiyatini, bolalik davridagi o'tmishdoshlarini, hayot davomidagi vaqtinchalik
barqarorlikni va universal mavjudligini qo'llab-quvvatlash uchun katta tadqiqotlar
mavjud. Nevrotiklik yurak muammolari, immunitetning buzilishi, astma, atopik
ekzema, irritabiy ichak sindromi va hatto o'lim xavfining oshishi kabi jismoniy
kasalliklarning keng doirasi bilan taqqoslanadi. Nevrotizmning jismoniy muammolar
bilan aloqasi to'g'ridan-to'g'ri va bilvositadir, chunki nevrotizm bu holatlarning
rivojlanishi uchun zaiflikni, shuningdek, ularning ahamiyatini oshirib yuborishga
moyilligini va ularni davolashga samarali javob bermaslikni ta'minlaydi.
Nevrotiklik, shuningdek, hayot sifatining pasayishi bilan bog'liq, jumladan,
yomon niyat, haddan tashqari tashvish, kasbdagi muvaffaqiyatsizlik va nikohdan
norozilik. Yuqori darajadagi nevrotiklik hissiy mashg'ulotlar, charchoq va chalg'itish
tufayli ishning yomon ishlashiga yordam beradi. Nevrotizmning jismoniy holatlarga
keskin ta'siriga o'xshab, nevrotizmning yuqori darajasi nikoh munosabatlarining
haqiqiy buzilishiga olib keladi, shuningdek, bunday his-tuyg'ular uchun ob'ektiv asos
bo'lmasa ham, oilaviy norozilikning sub'ektiv tuyg'ulariga olib keladi, bu esa o'z
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
337
navbatida shunday bo'lishi mumkin. turmush o'rtog'ining haqiqiy umidsizlik va
chekinishi. Nevrotizmning hayotning juda ko'p salbiy oqibatlariga qo'shgan hissasini
hisobga olgan holda, umumiy aholiga muntazam tibbiy tashriflar paytida
nevrotizmning klinik jihatdan muhim darajalarini tekshirish tavsiya etilgan.
Nevrotizm shaxsiyat haqidagi fundamental tadqiqotlar boshlanganidan beri uzoq
vaqtdan beri tan olingan va hatto psixologiyada aniqlangan shaxsning birinchi sohasi
bo'lishi mumkin. Uning aqliy va jismoniy disfunktsiyaning juda ko'p turli shakllari
uchun markaziy ahamiyatini hisobga olsak, nevrotizm shaxsiyat, shaxsiyat buzilishi
va psixopatologiyaning ustun modellarida namoyon bo'lishi ajablanarli emas. Hozirgi
vaqtda psixopatologiya, shaxsiyat buzilishi va shaxsiyatning umumiy omillariga katta
qiziqish mavjud. Buzilish va disfunktsiya darajasi (asosan umumiy omillarni
aniqlaydi) qayg'u va tashvish darajasi bilan bog'liq bo'lsa, ehtimol, biz nevrotizm bu
farqlarning sezilarli qismini tushuntirishini taklif qilamiz. umumiy omillar.
Nevrozlar psixogen kasalliklardan hisoblanib,kuchi va o’tkirligi kam bo’lgan
ruhiy jarohatlovchi vaziyatning uzoq vaqt ta’siri natijasida rivojlanadi. Bu holatlarda
odatda,oilaviy-maishiy,ishlab chiqarish va mehnat jamoasidagi kelishmovchiliklar
haqida gap ketib, ular hatto har doim ham bemor tomonidan ruhiy jarohatlovchi omil
sifatida qabul qilinmaydi. Ruhiy faoliyat buzilishlari chuqurligi nevrozlarda nisbatan
kam uchraydi – bu yerda tafakkur,idrok va ongning chuqur buzilishlari
kuzatilmaydi,atrofdagilar va o’z holatiga tanqidiy munosabat saqlanib qoladi. Nevroz
- bu xayolparastlik yoki
gallyutsinatsiyalar emas, balki bezovtalanish bilan bog'liq
bo'lgan funktsional ruhiy buzilishlar sinfini anglatadi, bunda xatti-harakatlar ijtimoiy
jihatdan maqbul me'yorlardan tashqarida emas. U psixonevroz yoki nevrotik buzilish
deb ham ataladi. Nevrotik xatti-harakatlar nevroz yoki nevrotizm natijasidir. Ushbu
sohada tadqiqotlar etishmayotgan bo'lsa-da, Xitoyning Sian shahrida o'tkazilgan bir
tadqiqotda har qanday nevrotik kasallik uchun umr bo'yi 10,8% ni tashkil etishi
aniqlandi. O'ziga xos fobiyalar (5,7%), obsesif-kompulsiv kasalliklar (3,8%) va
ijtimoiy fobiyalar (1,3%) eng keng tarqalgan subtiplardan edi. Nevrotik bo'lish ruhiy
kasallikdan ko'ra ko'proq tashvishlanish yoki haddan tashqari o'ylash bilan bog'liq.
Shunday bo'lsa-da, yordamsiz, nosog'lom kurash mexanizmlari va yuqori stressli
muhit bilan o'ralgan nevrotizmlar bezovtalik buzilishiga olib kelishi mumkin.
Nevrozlar ko’pincha mojaroli vaziyat orqali somatic kasalliklar,qattiq toliqish,
boshqa qoshimcha zararli omillar bilan birga yuzaga kelib,ular xastalikning bevosita
sababchisi bo’lmasada,kata patogenetik ahamiyatga ega. Shuningdek,ba’zi tug’ma
konstitutsion xususiyatlar muhim ahamiyat kasb etadi va ular bir qator shaxslarda
nevrotik reaksiyalarning juda ko’p uchrashi,og’irligi va davomiyligini belgilaydi.
Nevrozlar klinikasida asosan vegetative,somatic va effektiv buzilishlar namoyon
bo’lib,ular yaqqol xulq-atvor buzilishlarini keltirib chiqarmaydi va davolash nisbatan
oson kechadi. Ba’zi holatlarda, ruhiy jarohatlovchi vaziyat yillab davom etganda,
nevroz shaxsning nevrotik rivojlanishiga o‘tishi mumkin. Nevrozlar nevrasteniya
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
338
(holdan toyish va o‘ta charchash natijasida nerv sistemasining funksional buzilishi,
nevrozning bir turi), isteriya (nerv sistemasining funksional xarakterdagi nerv
kasalligi, ruhiy buzilishning shakllaridan biri) va yopishqoq holatlar nevroziga
ajratiladi. Nevrasteniya ko‘pincha tez toliquvchanlikka moyil, kayfiyati turg‘un
bo‘lgan shaxslarda rivojlanadi. Bu xususiyatlar bunday shaxslarda oddiy holatlarda
ham kuzatiladi. Ruhiy jarohatlovchi vaziyat ta’sirida ularda astenik (madorsizlik,
umumiy holsizlik) sindrom shaklidagi nevrotik reaksiya yuzaga keladi. Ish qobiliyati
hamda ishtaha pasayishi, bosh og‘rig‘i, uyqusizlik va holsizlik, uyquchanlik
kuzatiladi. Bemorlarda diqqat konsentratsiyasi buziladi. Ular tez xafa bo‘luvchan,
sabrsiz bo‘lib qoladilar. Turli vegetativ, jumladan, arterial bosim o‘zgaruvchanligi,
taxikardiya, ko‘p terlash, tremor, ko‘pincha jinsiy faoliyatning buzilishi kuzatiladi.
Tez toliquvchanlik sababli qo‘zg‘alish bo‘sag‘asida yuqori ko‘tariladi. Bemorlar
qo‘zg‘aluvchan bo‘lib boradilar (qo‘zg‘aluvchan holsizlik), oson qo‘zg‘aluvchan,
kayfiyatlari tez-tez buzilishiga moyil bo‘ladilar. Bu holatda nevrasteniyaning
giperstenik shakli haqida gap ketadi. Agar kasallik klinikasida oldingi o‘ringa tez
toliquvchanlik, apatiya, bo‘shashganlik chiqib qolsa – bu gipostenik shakli deyiladi.
Isteriya ko‘pincha ruhiy jarohatlovchi vaziyatga reaksiya sifatida isterik psixopatik
fe’l-atvor belgilari bo‘lgan shaxslarda ham rivojlanadi, ammo patologik xususiyatlari
bo‘lmagan shaxslarda ham u rivojlanishi mumkin. Nevrozning bu turi ko‘pincha
ayollarda uchraydi. Isteriya kelib chiqishiga ega bo‘lgan buzilishlar – og‘riqlar,
falajlik, qusish holatlari, spazmlar, ko‘rlik, karlik, tutqanoq va boshqalar tashqi
ko‘rinishi bilan boshqa somatik va ruhiy kasalliklarning simptomlaridan kam
farqlanishi mumkin. Ammo bemorlarni batafsil tekshirish vaqtida, ularda xech
qanday organik buzilishlar aniqlanmaydi. Ba’zida ruhiy jarohatlovchi vaziyat
mazmunining u yoki bu isterik belgilar bilan bog‘liqligini ko‘rish mumkin, ayniqsa
kasallik simptomi bemor kechinmalari bilan bog‘liq holda namoyon bo‘lganda
kuzatiladi. Lokal buzilishlarga bog‘liq bo‘lmagan holda isteriyali barcha bemorlar
fe’l-atvorida kayfiyatning o‘zgaruvchanligi, effektlarga moyillik, namoyishkorlik
xos. Ular har qanday vositalar: tashqi ko‘rinishlari, so‘zlashishda o‘zini tutishlari,
nigohlari, odatlari bilan o‘zini atrofdagilar diqqat markaziga qo‘yishga intiladilar.
Shuningdek, ularning o‘zlarini yuqori baholashlari, boshqalarga o‘xshamasliklarini
ko‘z-ko‘z qilish xudbinligidan dalolat beradi. Shu bilan birga bemorlar o‘ta
ishonuvchan, taqlid qilishga moyildirlar. Ko‘pincha isteriyada tutqanoq xurujlari
kuzatiladi va ular epileptik tutqanoqlarni eslatadi. Ammo bu kasallikning boshqa
belgilari kabi, epileptik tutqanoqlardan farqlanib, mojaroli vaziyatda yoki bemorga
uni eslatilganda yuzaga keladi. Bemorlar o‘z xatti-harakatlarini ma’lum darajada
idora etish qobiliyatlarini saqlab qoladilar.
Xulosa nevroz va shu turdagi boshqa psixogen kasalliklarni oldingi olishimiz
kerak albatta bu uchun aholi orasida sog'lom turmush tarzini yo'lga qoyishimiz, oilada
hamisha tinchlik bo'lishini imkon qadar targib qilishimiz kerak. Chunki Atrof
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
339
muhitgina emas balki atrofimizdagi insonlar xam binning nerv sistemamizga sezilarli
ta'sir kor
REFERENCES
1.
Foziyev
E.
“Umumiy
psixologiya” 1-kitob,
Toshkent,
2004
2.
M.G.Davletshin. «Umumiy psixologiya», Toshkent, 2002. 3. Нарметова, Ю. (2022).
Психосоматик беморларда эмоционал–невротик бузилишлари ва уларга психологик ёрдам
кўрсатишнинг ўзига хослиги. Общество и инновации, 3(2/S), 64-71.
4.
Мелибаева, Р.
(2021).
Тиббий
психодиагностиканинг
методологик муаммолари.
5.
Fayzulla og’li, U. B., & Ikromjon o’g’li, I. M. (2023). BO'LAJAK TIBBIYOT
XODIMLARINI KASBGA TAYYORLASHDA PSIXOLOGIK TA'SIR USLUBLARINI
O'RGATISHNING O'ZIGA XOSLIGI. Scientific Impulse, 1(8), 831-834.
6.
Vohidjon, O. (2023). TIBBIYOT XODIMINING BEMORLARGA SO'Z ORQALI TA'SIR
KO'RSATISHI. Scientific Impulse, 1(8), 827-830.
7.
Baxtiyarovna, S. D. (2023). ART-TERAPEVTIK USULLARNI TIBBIYOTDA
QO’LLASHNING HOS JIHATLARI. Scientific Impulse, 1(8), 781-787.
8.
Nazarova, Z. (2023). ILK FARZAND KO’RGAN AYOLLARDA SHAXSLARARO
MUNOSABATLARNING IJTIMOIY PSIXOLOGIK
HUSUSIYATLARI.
9.
Raxmatjonqizi, N. (2023). KASALLIKKA MUNOSABAT TIPLARI VA
ULARNING TAHLILI. Scientific Impulse, 1(6), 439-443.
10.
Raxmatjonqizi,
N.
(2023).
PSIXOLOGIKYETUKLIKNINGIJTIMOIYPSIXOLOGIKOMILLАRI. Scientific Impulse, 1(6),
436-438.
11.
Raximova Roxat Boysoatovna, Raxmiddinova Durdona Tolib qizi, & Ibragimova
Nilufar Yuldoshali qizi. (2023). BOLALARDA PSIXOLOGIK TRAVMALARNING KELIB
CHIQISH SABABLARI VA ULARNI BARTARAF
ETISH YO’LLARI. Scientific Impulse, 1(8), 417–420
12.
Raximova Roxat Boysoatovna, Jo’rayeva Muazzam Bahriddinovna, &
Abduvohidova
Sayyora
Sherzod
qizi.
(2023).
O’QITUVCHINING
PEDAGOGIK
QOBILIYATLARINI SHAKLLANTIRISH. KASBIY FAOLIYATDA NUTQ
MADANIYATI VA NOTIQLIK SAN’ATI . Scientific Impulse, 1(8), 413–416 13. Raximova Roxat
Boysoatovna, & Sodiqov Og’abek Zokir o’g’li. (2023). TA’LIM SOHASIDAGI DAVLAT
SIYOSATINING TAMOYILLARI.AMALGA
OSHIRLAYOTGAN ISLOHATLAR. Scientific Impulse, 1(8), 409–412.
14 Karakulova, U., Rashidova, G., & Raxmatullayeva, M. (2023). DEVIANT XULQ-ATVOR
RIVOJLANISHIDA OILAVIY MUNOSABATLARNING
TA’SIRI. Журнал Педагогики и психологии в современном образовании, 3(1).
15.
Zakirovich,
Djumanov
Sherali.
"TALABALARDA
KOMMUNIKATIV
QOBILIYATLARNI SHAKLLANTIRISH TEXNOLOGIYALARI." International Journal of
Contemporary Scientific and Technical Research (2022): 543-545.
16.
Djumanov S. TALABALARDA KOMMUNIKATIV QOBILIYATLARINI
SHAKLLANTIRISH
MUAMMOSIGA
YONDASHUVLAR
VA
TUSHUNCHALAR //Журнал Педагогики и психологии в современном образовании. – 2023.
– Т. 3. – №. 1.
17.Abduvakilovna, K. U., & Xusanovna, R. X. (2022). OʻSMIRLARDA DEVIANT XULQ-
ATVOR SHAKLLANISHIGA OILAVIY NIZOLARNING TA’SIRI. Journal of new century
innovations, 19(2), 91-94.
18.
Abduvakilovna, K. U., & Baxriddin o’g’li, X. J. (2022). O'SMIRLARDA SALBIY XULQ-
ATVOR NAMOYON BO'LISHINING PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI. Journal of new century innovations, 19(2), 87-90.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
340
19.
Рашидович , Б. Т. . (2022). ПОНЯТИЯ НЕВРОЗА В ПСИХОЛОГИИ И ИХ
ИНТЕРПРЕТАЦИЯ. INTEGRATION OF SCIENCE, EDUCATION AND
PRACTICE. SCIENTIFIC-METHODICAL JOURNAL, 3(3), 90–93.
20.
Bekmirov, T. (2021). НЕВРОЗ-ЗАБОЛЕВАНИЕ. ЧТО НАМ НУЖНО ЗНАТЬ О НЕМ.
21.
Бекмиров, Т. Р. (2022). ЎСМИРЛАРДАГИ ИНҚИРОЗ ДАВРИ ВА НЕВРОЗ
ҲОЛАТЛАРНИНГ ПСИХОЛОГИК ХУСУСИЯТЛАРИ. INTEGRATION OF SCIENCE,
EDUCATION AND PRACTICE. SCIENTIFIC-METHODICAL
JOURNAL, 3(3), 120-126.
22.
HK Mukhtorova, NB Mukhamadieva, UT Rustamov The American Journal of Medical
Sciences and Pharmaceutical Research 2 (12 …2020
23. Истамов М. Б. . (2023). НОВЫЕ ПОДХОДЫ И СОВРЕМЕННЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ В
ОБЛАСТИ ПСИХИАТРИИ. БОШКАРУВ ВА ЭТИКА КОЙДАЛАРИ ОНЛАЙН ИЛМИЙ
ЮРНАЛИ, 3(11), 19-24. http://sciencebox.uz/index.php/sjeg/article/view/8633
24 . MB Istamov. . (2023). NEW APPROACHES AND CURRENT RESEARCH IN THE FIELD
OF PSYCHIATRY , BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY JURNALI:
BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY JURNALI Vol. 3 No. (11), 13-18.
http://sciencebox.uz/index.php/sjeg/article/view/8633
25. IM Bahodirovich. . (2023). SHAXS XUSUSIYATI PATOLOGIYALI O’SMIRLARDA
RUHIY FAOL MODDALAR SUISTEMOL XUSUSSIYATLARI. BOSHQARUV VA ETIKA
QOIDALARI
ONLAYN
ILMIY,
3(8),
5-8.
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=O6jdxvsAAAAJ&citati
on_for_view=O6jdxvsAAAAJ:qjMakFHDy7sC
26. IM Bahodirovich. . (2023). XURUJSIMON SHIZOFRENIYA REMISIYASIDA
DEPRESSIYA KLINIKASI VA DAVOLASH. IJTIMOIY FANLARDA INNOVASIYA
ONLAYN
ILMIY,
3(6),
94-97.
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=O6jdxvsAAAAJ&citati
on_for_view=O6jdxvsAAи AAJ:2osOgNQ5qMEC
27. ХК Мухтарова, М Б Истамов. . (2023). Актуальные Задачи Современной Судебной
Психиатрии. Исследовательский журнал исследований травмы и инвалидности, 2(6), 187-
193. http://journals.academiczone.net/index.php/rjtds/article/view/1034
28. Х.К., М. ., & М.Б., И. . (2023). ПРОБЛЕМЫ СОЦИАЛЬНОЙ ИЗОЛЯЦИИ ПАЦИЕНТОВ
ПРИ ШИЗОФРЕНИИ . Исследовательский журнал исследований травмы и инвалидности,
2(5), 206–209. http://journals.academiczone.net/index.php/rjtds/article/view/908
29. Rustamov U.T, Tilavov M.T., Karimova S.SH, Istamov M.B, & Jo’raev Sh.J. (2023). Specific
Characteristics And Prevalence of Mental Disorders in Oncological Diseases of The Lung And
Gastrointestinal
Tract.
Journal
of
Advanced
Zoology,
44(S4),
141–145.
https://doi.org/10.17762/jaz.v44iS4.2345
30. Истамов Мирмухсинжон Баходирович. Vol. 49 (2024): Miasto Przyszłości
Алкогольный Фактор В Криминальной Агрессии При Психопатологических Расстройствах
