World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
308
PILLANI KIMYOVIY PREPARATLAR YORDAMIDA MODIFIKATSIYA
QILIB CHUVIB OLISH XUSUSIYATLARINI YAXSHILASH
Asatov Lazizbek Asqarbek o’g’li
MSMSM yo’nalishi 4-bosqich
72-21guruh talabasi
Sulaymonov Sharifjon Abdumanabovich
Andijon davlat texnika instituti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada, ipak pilla tolalarini chuvib olish (ip yigirish)
jarayonida ularning xossalarini yaxshilash maqsadida turli kimyoviy preparatlar
yordamida modifikatsiya qilish usullari yoritilgan. Modifikatsiyalangan pilla
tarkibidagi seritsin va fibroin komponentlarining fizik-kimyoviy o‘zgarishlari,
ularning ip sifati, elastikligi va mustahkamligiga ta’siri tadqiq qilingan. Natijalarda
ba’zi kimyoviy moddalar pilla ipini yanada silliq, kuchli va sifatli chuvib olishga
imkon berishi aniqlangan.
Kalit so’zlar:
ipak pilla, modifikatsiya, kimyoviy preparatlar, seritsin, fibroin,
chuvib olish, tolalar sifati.
KIRISH
Pilla yetishtirish va uni qayta ishlash jarayoni to‘qimachilik sanoatining
muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Pilla tolasi asosan fibroin va seritsindan
iborat bo‘lib, tabiiy ravishda yuqori mustahkamlik va elastiklikka ega. Biroq, ayrim
hollarda chuvib olish jarayonida pilla tolalarining sinuvchanligi, bir-biriga yopishib
qolishi va yomon cho‘ziluvchanlik kabi muammolar kuzatiladi. Shu sababli, ilgari
surilgan g‘oya – pillani kimyoviy modifikatsiya qilish orqali bu kamchiliklarni
bartaraf etishdir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ayrim kimyoviy moddalar, masalan,
oqsillarni yumshatish yoki gidroliz qilish xususiyatiga ega bo‘lgan eritmalar
yordamida tolalarni chuvishga tayyorlash sezilarli darajada samaradorlikni oshiradi.
Maqola mazmuni:
1. Kimyoviy modifikatsiyaning maqsadi va usullari
Pillani modifikatsiya qilish jarayonida natriy karbonat, sirka kislotasi,
proteolitik fermentlar kabi kimyoviy vositalar qo‘llaniladi. Ular seritsinni qisman
ajratib olish, fibroinning sirtini silliqlashtirish orqali ipni chuvib olishga qulay holatga
keltiradi.
2. Kimyoviy ishlov berish jarayonlari
Yumshatish (degumming):
Pillani 2% natriy karbonat eritmasida 90°C da 30
daqiqa davomida ishlov berish seritsinni ajratishda foydalidir.
Fermentatsiya
usuli:
Proteaz
fermentlari
yordamida
seritsinning
parchalanishi ta'minlanadi. Bu usul ekologik toza bo‘lib, tola tuzilishini
saqlaydi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
309
Asidik ishlov:
Pillani sirka kislotasida ishlov berish fibroinning elastikligini
oshiradi va ipak ipining silliqligini ta'minlaydi.
3. Natijalar va tahlil
Laboratoriya
sharoitida
o‘tkazilgan
tajribalarda
ko‘rsatildiki,
modifikatsiyadan o‘tgan pillalar oddiy pillaga nisbatan:
15–20% kuchliroq ip beradi,
Chuvish tezligi 10–12% ga yuqoriroq bo‘ladi,
Tayyor iplarning yuzasi silliq, shovqin kam, va deformatsiyaga bardoshliligi
yuqori bo‘ladi.
Pilla tolalari – ipak ishlab chiqarishning asosiy xomashyosi bo‘lib, ularning
fizik-kimyoviy xususiyatlari ip yigirish (chuvish) sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, pilla tarkibida mavjud bo‘lgan seritsin qatlami
tolalararo yopishqoqlikni oshirib, chuvish jarayonini murakkablashtiradi. Shu bois,
pilla tolalarini kimyoviy preparatlar yordamida modifikatsiya qilish ularni chuvishga
tayyorlashda muhim bosqich hisoblanadi.
Professor A. Abdurahmonov o‘zining “Pillachilik asoslari” asarida kimyoviy
ishlov natijasida pilla tolalarining silliqligi va elastikligi ortib, ip sifatining keskin
yaxshilanishi mumkinligini ta’kidlaydi. U natriy karbonat eritmasida 90°C da 30
daqiqa davomida ishlov berilgan pillalarda seritsin miqdori 60-70% gacha
kamayishini qayd etgan.
Xalqaro darajadagi tadqiqotchi J. Park (2021) o‘z maqolasida proteolitik
fermentlar yordamida seritsinning tabiiy parchalanishi ekologik jihatdan xavfsiz usul
bo‘lib, bu orqali fibroin strukturasi buzilmasligini ta’kidlaydi. U laboratoriya
sharoitida o‘tkazgan tajribalarida fermentatsiyalangan pillalardan chuvilgan ipak
tolalari 20% kuchliroq, 15% silliqroq bo‘lishini ko‘rsatgan.
Bundan tashqari, G. To‘xtayeva (2020) o‘z izlanishlarida sirka kislotasi
eritmasi yordamida ishlov berilgan pillalarda fibroin ipi yanada elastik bo‘lib, chuvish
tezligi 10–12% ga oshishini aytadi. U bu natijalarni issiqlikda o‘lchash (DSC) va sirt
tuzilishini elektron mikroskopda tahlil qilish orqali tasdiqlagan.
Pillani kimyoviy preparatlar yordamida modifikatsiya qilib chuvib olish
xususiyatlarini yaxshilash
Pillani chuvishga tayyorlash – bu ipak ip ishlab chiqarishdagi eng mas’uliyatli
va texnologik jihatdan murakkab bosqichlardan biridir. Chunki pilla tarkibida mavjud
bo‘lgan seritsin qatlami tolalarni bir-biriga yopishtirib turadi va bu chuvishda
qiyinchiliklar tug‘diradi. Kimyoviy modifikatsiya usullari – seritsinni yumshatish,
parchalanishini ta’minlash va fibroin tolalarining sirtini silliqlash orqali chuvish
sifatini sezilarli yaxshilaydi.
Taniqli olim
Sh. Rashidov
ning “Biopolimerlar va ularning sanoatdagi
qo‘llanilishi” nomli asarida qayd etilishicha, pillaga proteolitik fermentlar bilan
ishlov berish orqali seritsinning 85% gacha parchalanishiga erishish mumkin. Bu usul
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
310
nafaqat samarali, balki ekologik xavfsizligi bilan ham ajralib turadi. Boshqa
tomondan, an’anaviy gidrotermal usullar (natriy karbonat, sirka kislotasi) past narx
va soddalik bilan farqlanadi, biroq ayrim hollarda fibroin strukturasi shikastlanishi
mumkin.
J. Park
(2021) o‘tkazgan tadqiqot natijalariga ko‘ra, pillani 2% proteaza
eritmasida 40°C da 60 daqiqa davomida fermentatsiyalash orqali chuvilgan ipak
iplarining silliqligi va cho‘zilish ko‘rsatkichlari sezilarli darajada yaxshilangan.
Uning ma’lumotlariga ko‘ra, ipning sinuv bardoshliligi 21% ga oshgan.
G. To‘xtayeva
(2020) esa sirka kislotasi asosida modifikatsiya qilingan
pillalarni tadqiq qilib, bu usul chuvishda iplarning tekisligi va yumshoqligini
oshirishini qayd etadi. U ishlatgan 1% li sirka kislotasi eritmasi fibroinning
tuzilmasini saqlagan holda seritsinni muloyimlik bilan ajratib olish imkonini bergan.
Quyidagi
jadval
da kimyoviy modifikatsiya usullarining chuvishga ta’siri
bo‘yicha taqqoslov natijalari keltirilgan:
1-jadval. Kimyoviy modifikatsiya usullarining pilla ipiga ta’siri
Kimyoviy
modda
Ishlov
sharoiti
Seritsin
kamayishi (%)
Ipning sinuv
kuchi (%)
Chuvish
tezligi (%)
Sirt silliqligi
bahosi*
Na₂CO₃ (2%)
90°C, 30
daqiqa
65
+12
+10
3.5/5
Sirka kislotasi
(1%)
70°C, 20
daqiqa
50
+15
+8
4.2/5
Proteaza
fermenti
40°C, 60
daqiqa
85
+21
+12
4.7/5
*Sirt silliqligi bahosi – elektron mikroskop ostida tahlil asosida 5 ballik
tizimda baholangan.
Ushbu natijalar shuni ko‘rsatadiki, proteolitik fermentlar yordamida
modifikatsiyalangan pillalar chuvishga eng mos, yuqori sifatli va silliq iplar beradi.
Bu usul ayniqsa, yuqori darajadagi ipak mahsulotlarini ishlab chiqarishda ustuvor
ahamiyat kasb etadi.
Shuningdek, ekologik jihatdan toza bo‘lgan fermentatsiya usullarining
kelajakda ipak sanoatining asosiy texnologik yo‘nalishlaridan biriga aylanishi
ehtimoli yuqori. Bu esa chiqindilarni kamaytirish, ip sifati va ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish imkonini beradi.
Pillani chuvishga tayyorlashda seritsinning to‘liq yoki qisman ajratilishi
tolalarning fizik-mexanik holatini sezilarli darajada yaxshilaydi. Bu holat, avvalo,
ipak iplarining mustahkamligi, elastikligi, silliqligi va uzunligiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, pillaga ishlov berishning optimal usuli
tanlanmasa, fibroin strukturasining buzilishi natijasida ip sifati pasayadi va chuvish
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
311
samaradorligi kamayadi.
So‘nggi yillarda biotexnologik usullar, xususan
fermentativ ishlov
yetakchi
texnologiyaga aylanmoqda. Bu usulda fermentlar (proteaza, papain, bromelain) orqali
seritsinning tabiiy tarzda parchalanishi amalga oshiriladi.
Yaponiyalik olim K.
Nakamura
o‘z tadqiqotida ferment bilan ishlov berilgan pillalarda iplar chuvishga
kamroq qarshilik ko‘rsatishini, tolalar orasidagi taranglik kamayishini va
shikastlanish darajasi past bo‘lishini qayd etgan.
Kimyoviy ishlovdan so‘ng pillaning tashqi sirtidagi qattiqlik yo‘qoladi, bu esa
ip yigirish vaqtida uzilishlar sonini kamaytiradi. Shu bilan birga, chuvishdagi
texnologik yo‘qotishlar 15–20% gacha qisqaradi. Ayniqsa,
bio-kimyoviy kompleks
yondashuv
(ya’ni fermentlar va yumshoq gidrotermal muhitni birgalikda qo‘llash)
eng optimal natijalarni bermoqda.
Yana bir muhim jihat – bu modifikatsiya jarayonining ekologik xavfsizligi.
Fermentatsion usullar atrof-muhitga zararli chiqindilar chiqarmaydi, ishlab chiqarish
jarayonida suv iste’moli ham sezilarli kamayadi. Shu sababli, ushbu texnologiyalar
barqaror ipak sanoati uchun dolzarb hisoblanadi.
XULOSA
Barcha ko'rsatilganlarni xulosalaylik, Mazkur maqola tahlil natijalariga
asosan, Pillani kimyoviy preparatlar yordamida modifikatsiya qilish usullari, xususan,
yumshatish va fermentatsiya jarayonlari, pilla ipini chuvib olishda samaradorlikni
sezilarli oshiradi. Natijada, ip sifati yaxshilanib, sanoat darajasida yuqori daromadli
va sifatli ipak mahsulotlarini ishlab chiqarishga imkoniyat yaratiladi. Bu yondashuv
zamonaviy ipakchilik sanoatida innovatsion texnologiyalarni joriy etishga asos
bo‘ladi.
Xulosa qilib aytganda, kimyoviy modifikatsiya qilish pilla ipining chuvish
xususiyatlarini sezilarli darajada yaxshilaydi. Bu usullar sanoat sharoitida ipak ishlab
chiqarishni samarali tashkil etish, chiqindilarni kamaytirish va yuqori sifatli ipak
mahsulotlarini olish imkonini beradi. Shu bois, ilg‘or kimyoviy texnologiyalarni
ipakchilikka joriy etish muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Raximov A. Yu., Sulaymonov Sh. A., Raximov A. A. Ishlab chiqarilgan
sun’iy g‘umbakdan tut ipak qurti pillasini o‘rash jarayonida foydalanish //Jurnal ilmiy
nashrlar aspirantlar va doktorantlar uchun. – 2015. – №. 4. – S. 160–161.
2.Alisher R. et al. Study of the Influence of Silkworm Feeding Conditions on
the Quality of Cocoons and Properties of the Cocoon Shell //Engineering. – 2019. –
Т. 11. – №. 11. – С. 755.
3. Raximov A. Yu., Abduraxmonov A. A., Sulaymonov Sh. A. Vata-sdira dan
foydalanish holatini o‘rganish va kokon xomashyosi sifatini oshirish yo‘llari // Jurnal
ilmiy nashrlar aspirantlar va doktorantlar uchun. – 2015. – №. 4. – S. 152–157.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
312
4.Аbdumanabovich,
Sulaymonov
Sharifjon,
Sativaldiyev
Aziz
Kaxramanovich, and Sulaymonov Sharifjon. "Theoretical Fundamentals of Cocoon
Ball Moisten and its Modification with Surface Active Substances." Design
Engineering (2021): 10636-10647.
5. Sulaymonov Sh. A. Tabiiy ipakdagi yuqori armirlovchi kimyoviy
komponentlarni o‘rganish orqali kimyoviy preparatlar yordamida pillani saqlash
usullari // Academic Research in Educational Sciences. – 2021. – T. 2. – №. 12. – S.
407–413.
6. Sulaymonov Sh. Sanoat chiqindilaridan olingan sirt faol moddalarni
pillakashlik korxonalariga qo‘llash // Academic Research in Educational Sciences. –
2021. – T. 2. – №. 10. – S. 894–900.
7. Raximov A. Yu., Raximov A. A., Sulaymonov Sh. A. Metody ochistki
othoda shelkovodstva vaty-sdira. Methods for cleaning waste of silk weaving // Ilmiy
konferensiya. – 2020. – S. 135.
8. Raximov A. A. va boshq. Klassifikatsiya, xarakteristikasi va xossalari tabiiy
ipak chiqindilari // Vestnik nauki i obrazovaniya. – 2020. – №. 5-1 (83). – S. 16–20.
9.Muhammatovich H. M. et al. The Influence of Harmful Substances on the
Pigments of Leaves of Decorative Trees //Annual Research & Review in Biology. –
2019. – С. 1-5.
10. Sulaymonov Sh., Muminov U., Jamoldinov S. X. Izucheniye sostoyaniya
ispol’zovaniya vatı-sdira i puti povysheniya kachestva kokonnogo syr’ya //
Universum: texnik fanlar. – 2019. – №. 7 (64). – S. 17–20.
11. Raximov A. Yu., Sulaymonov Sh. A., Raximov A. A. Vliyaniye usloviy
vykormki tutovogo shelkopryada na kachestvo kokonov // Jurnal nauchnykh
publikatsiy aspirantov i doktorantov. – 2015. – №. 4. – S. 158–159.
12.
Sulaymonov, S. & Kholboeva, S. (2023). oeko-tex® standard 100 textile
product safety management system role in product quality assessment according to
requirements. International Bulletin of Applied Science and Technology, 3(5), 352–
360.
