World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
302
YASHIL IQTISODIYOT: O’ZBEKISTONNING BARQAROR
RIVOJLANISH YO’LI
Xakimjonov Doniyorbek Elyorjon o’g’li
Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti
Xalqaro iqtisodiyot va menejment fakulteti
Jahon iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy munosabatlar yo’nalishi
1-kurs 3-guruh talabasi
Telefon:+998(50)7279955
xakimjonovdoniyorbek9@gmail.com
Annotatsiya
: Bugungi rivojlanayotgan davrda ekologik muammolar bilan
kurash olib borish muhim ahamiyat kasb etmoqda, ayniqsa, iqtisodiyot sohasida.
Ushbu muammolarni bartaraf etishning yagona yo’li bu “Yashil iqtisodiyot”ga
o’tishdir. Tabiiy resurslari yetarli darajada va o’z taraqqiyotining muhim pallasida
turgan O’zbekiston “Yashil iqtisodiyot”ga o’tish strategiyalarini amalga oshirmoqda.
Ushbu maqola mamlakatimizning “Yashil iqtisodiyot”ga kirishida yuzaga keladigan
imkoniyatlar, muammolar va siyosiy oqibatlarini o’rganadi. Shu bilan birga,
maqolada O’zbekistonning ekologik barqarorlikni ta’minlashdagi sa’y-
harakatlarining hozirgi holati ko’rsatilgan va iqtisodiyotni barqaror rivojlantirish
uchun takliflar berilgan.
Kalit so’zlar
: yashil iqtisodiyot, ekologik barqarorlik, uglerod neytralligi, qayta
tiklanuvchi energiya, iqtisodiy islohotlar, yashil investitsiyalar, barqaror rivojlanish.
Kirish:
Bugungi kunda O’zbekiston global va mintaqaviy rivojlanish yo’lida
ilg’or o’zgarishlarni amalga oshirmoqda va ekologik barqarorlikni ta’minlash hamda
iqlim o’zgarishiga qarshi kurashishda faol ishtirok etmoqda. Barqaror iqtisodiy
rivojlanishga erishish yo’lida iqlimga asoslangan iqtisodiy sohani tanlash
mamlakatning iqtisodiy va ekologik taraqqiyotining muhim qismiga aylanmoqda.
O'zbekiston 2030-yilda sanoati rivojlangan, o’rtadan yuqori daromadli mamlakatga
aylanishni maqsad qilgan. Bu yo’lda uzoq muddatli katta yo’l xaritasini yaratish
muhim hisoblanadi. Bu jarayonning muhim tarkibiy qismi sifatida “Yashil
iqtisodiyot”ga o’tishning strategiyalari ishlab chiqilmoqda. Bu o’zgarishlar nafaqat
iqtisodiy, balki ekologik o’sishni ta’minlaydi. Yashil iqtisodiyotga o’tish jarayoni
ko’plab sohalarda islohotlar amalga oshirishni talab qiladi. Ekologik amaliyotlarni
ko’paytirish, uglerod chiqindilarini kamaytirish, tabiiy resurlarni saqlash kabi
tashabbuslar mamlakatning iqlim bo’yicha majburiyatlarini bajarishda muhim rol
o’ynaydi. Maqolada O’zbekistonning yashil iqtisodiyotga o’tish jarayoni va uning
iqtisodiy
rivojlanishidagi
ahamiyati,
shuningdek,
ekologik
barqarorlikni
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
303
ta’minlashdagi sa’y-harakatlar ko’rib chiqiladi. Shu bilan birgalikda, majburiyatlarni
bajarishda vujudga keladigan imkoniyatlar va muammolar tahlil qilinadi.
Adabiyotlar tahlili:
Yashil iqtisodiyot konsepsiyasi xalqaro miqyosda keng
muhokama qilinib kelmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Atrof-muhit bo‘yicha
dasturi (UNEP, 2011)
1
yashil iqtisodiyotni inson farovonligini oshirish va ijtimoiy
tenglikni ta’minlash bilan birga ekologik xavflarni kamaytirishga qaratilgan model
sifatida ta’riflaydi. Jahon bankining tadqiqotlariga ko‘ra, O‘zbekiston 2030-yilgacha
sanoati rivojlangan, barqaror iqtisodiyotga ega davlatga aylanish imkoniyatiga ega
(World Bank, 2013)
2
.
Shuningdek, (OECD, 2019)
3
tomonidan Markaziy Osiyo mamlakatlarida yashil
iqtisodiyotni rivojlantirish bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqotlarda O‘zbekistonning qayta
tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish salohiyati yuqori ekani qayd etilgan.
Biroq, ushbu jarayonni amalga oshirishda davlat tomonidan aniq siyosiy strategiya
ishlab chiqilishi va xususiy sektorni rag‘batlantirish muhimligi ta’kidlangan (Allen &
Clouth, 2012)
4
.
Metodlar:
Tadqiqot davomida quyidagi metodlardan foydalanildi:
1. Tahliliy yondashuv - O’zbekistonning yashil iqtisodiyotga o’tish holati haqida
mavjud hujjatlar va ilmiy maqolalar asosida tahlil qilindi.
2. Taqqoslash usuli – boshqa rivojlanayotgan davlatlarning yashil iqtisodiyotga
o‘tish tajribasi O‘zbekiston bilan taqqoslandi.
3. Statistik tahlil – O‘zbekistonda yashil iqtisodiyot bilan bog‘liq investitsiyalar
va energiya samaradorligi ko‘rsatkichlari o‘rganildi.
Natijalar va tahlillar
Iqlim o‘zgarishlarini hal etmasdan turib, O‘zbekistonning barqaror
rivojlanishiga erishish deyarli mumkin emas. O‘zbekiston iqtisodiy o‘sishni tez
sur’atlarda amalga oshirayotgan bo‘lsa-da, bu o‘sish, afsuski, emissiya
intensivligining kamayishi bilan bir xil yo‘nalishda rivojlanmayapti. Iqlim
o‘zgarishining yaqin kelajakdagi salbiy ta’sirlari O‘zbekistonning ulkan iqtisodiy
1
UNEP (2011). Towards a Green Economy: Pathways to Sustainable Development and
Poverty Eradication. [Retrieved 2015-11-03] Available at:
http://www.unep.org/greeneconomy/Portals/88/documents/ger/ger_final_dec_2011/Green
%20EconomyReport_Final_ Dec2011.pdf
2 https://databankfiles.worldbank.org/public/ddpext_download/WDI-2013-ebook.pdf
3
https://www.oecd.org/en/publications/education-at-a-glance-2019_f8d7880d-en.html
4
Allen, C., Clouth, S. (2012). A Guidebook to the Green Economy. Issue 1: Green Economy,
Green Growth, and Low-Carbon Development – History, Definitions and a Guide to Recent
Publications. UN Division for Sustainable Development
.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
304
maqsadlariga ikkita asosiy sabablarga ko‘ra katta xavf tug‘dirmoqda. Birinchidan,
prognoz qilinayotgan aholi o‘sishi va iqtisodiy kengayish mavjud resurslar va
ekotizimlarga juda katta va barqaror bo‘lmagan bosim yaratadi, bu esa joriy iqtisodiy
o‘sish traektoriyasini davom ettirishni qiyinlashtiradi. Ikkinchidan, moslashuvchanlik
chora-tadbirlarining yetishmasligi O‘zbekistonni o‘zining geografik va ekologik
o‘ziga xosliklari bilan birga, iqlim o‘zgarishlariga qarshi juda zaif qiladi.
Energiya samaradorligini past darajada saqlash har yili O‘zbekiston yalpi ichki
mahsulotining kamida 4,5 foizini yo‘qotilishiga olib kelmoqda. Bunda, elektr
energiyasi ishlab chiqarish, issiqlik ta’minoti va binolardagi energiya yo‘qotilishi
asosiy sabablar hisoblanadi. Mavjud ishlab chiqarish quvvatlarining deyarli 40%
xizmat muddatini tugatgan, bu esa energiya ta’minotida doimiy uzilishlarga sabab
bo‘ladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda qayta tiklanadigan energiya
manbalarining salohiyati yiliga 270 million tonna referent yoqilg‘isiga teng bo‘lib, bu
resurslar yil davomida zarur energiya ehtiyojlaridan uch barobar ko‘proqni tashkil
etadi, va bu salohiyatning asosiy qismi quyosh energiyasidan olinishi mumkin.
Quyosh elektr energiyasi sohasida amalga oshirilgan yangiliklar 10 yil ichida dunyo
bo‘yicha energiya xarajatlarini 80% ga qisqartirishga imkon yaratgan va O‘zbekiston
uchun ham quyosh nuri ko‘p bo‘lganligi sababli bu energiya manbalarini kengroq
foydalanish imkoniyatlari mavjud.
Makroiqtisodiy modellashtirish natijalari shuni ko‘rsatadiki, iqlim o‘zgarishlari
iqtisodiy o‘zgaruvchanlikni oshiradi va o‘sish istiqbollarini cheklaydi. 2050 yilga
kelib, iqlim o‘zgarishlari ta’sirida iqtisodiyot 10% ga kichikroq bo‘ladi, agar uning
ta’siri hozirgi holatdagi kabi davom etsa. Bu prognozlar iqlim o‘zgarishining "ho‘l-
issiq" yoki "quruq-issiq" shakllarda namoyon bo‘lishi va aholi jon boshiga YaIM
ko‘rsatkichi qat’iy ravishda bunday salbiy ta’sirlarni kuchaytiradi.
1-rasm. YaIMning iqlim o’zgarishi va o’zgarmagan holatda o’zgarishlari
peognozlari
Manba: Jahon Bankining O‘zbekistonda iqlim o‘zgarishlari haqida hisoboti
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
305
Iqtisodiy modellar dekarbonizatsiya harakatlarining potentsial traektoriyasini
ko‘rsatadi. Sof nol emissiyaga o‘tish, samaradorlikni oshirish va bozor
imkoniyatlarini kengaytirish kabi iqtisodiy foydalar keltiradi. Bundan tashqari,
emissiyalarning kamayishi natijasida, mahalliy havo ifloslanishining kamayishi
odamlarning sog‘lig‘iga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Biroq, o'tish davrida katta investitsiya
talablarining mavjudligi va energiyani ko‘p talab qiladigan texnologiyalardan kam
uglerodli texnologiyalarga tez o‘tish vaqtincha samaradorlikni pasaytirishi va boshqa
investitsiyalarga, xususan, energiya samaradorligini oshirishga yo‘naltirilgan
sarmoyalarga qarshi raqobatga olib kelishi mumkin. Shunga qaramay, sof nol
emissiya bilan iqtisodiyotga o‘tishning ijobiy iqtisodiy ta’siri bu qiyinchiliklarni
o‘tkazib yuborish orqali yanada yuqori darajadagi yillik o‘sish va barqaror iqtisodiy
natijalarga olib keladi. Energiya subsidiyalarini bosqichma-bosqich bekor qilish
dekarbonizatsiya jarayonidagi muhim qadam bo‘lib, mavjud hukumat siyosati
dastlabki yillarda o‘sishning vaqtincha susayishiga olib kelishi mumkin. Biroq, bu
siyosatdagi o‘zgarishlar uzoq muddatda, ayniqsa, havo ifloslanishini kamaytirish
nuqtai nazaridan ijobiy natijalar keltirishi kutilmoqda.
Modellashtirish natijalariga ko‘ra, hukumatning ijtimoiy transferlarni
ko‘paytirish, mehnat soliqlarini kamaytirish va energiya samaradorligi dasturlariga
davlat investitsiyalarini yalpi ichki mahsulotning 2,5 foiziga ko‘paytirish orqali
tuzatish xarajatlarini yumshatish maqsadida kontratsiklik siyosatni amalga oshirishi
prognoz qilinmoqda. Bu o‘zgarishlar hukumatning qisqa muddatli iqtisodiy
qiyinchiliklarni yengib o‘tishga va uzoq muddatda barqaror rivojlanishga erishish
uchun zarur bo‘lgan chora-tadbirlar sifatida qaralmoqda.
Muhokama
Xususiy sektor O‘zbekistonning rivojlanish intilishlarini ilgari surishda hal
qiluvchi rol o‘ynaydi va yashil iqtisodiyotga muvaffaqiyatli o‘tishga ko‘maklashish
uchun ham birdek zarur. O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan dadil iqtisodiy
islohotlarning mantiqiy asosi o‘tmishdagi asosan davlat tomonidan rejalashtirilgan
modelga nisbatan mustahkam, mustaqil va dinamik xususiy sektor aholiga xizmat
ko‘rsatish va bandlik imkoniyatlarini yaratishda samaraliroq bo‘ladi, degan
gipotezaga asoslanadi. Shu sababli, davlat organlari ushbu maqsadlarga erishish
yo'lini belgilashda muhim mas'uliyatni o'z zimmalariga oladilar, bu mas'uliyat yashil
iqtisodiyotga o'tishni osonlashtirishga qaratilgan. Mamlakat tomonidan boshlangan
islohot yoʻnalishidagi taraqqiyotni tezlashtirish xususiy investitsiyalarni faollashtirish
va yashil sektorlarda samarali oʻsishni ragʻbatlantirish uchun zarurdir.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
306
2-rasm. Yashil iqtisodiyotga o’tish siyosati bilan
shug’ullanuvchi firmalar ulushi(%,2019)
Manba: Lotte va boshqalar (2022)
Dalillar shuni ko'rsatadiki, O'zbekistondagi biznes vakillari qo'shni
mamlakatlardagi hamkasblariga qaraganda yashil sektorlarda faollik darajasi yuqori.
Iqlim oʻzgarishi Oʻzbekistonda nisbatan yaqinda davlat siyosati muammosi sifatida
paydo boʻlganiga qaramay, 2019-yilga kelib mamlakatdagi firmalarning qariyb 90
foizi yashil investitsiyalarning qandaydir shaklini boshlagan edi. Bundan tashqari,
firmalarning sezilarli ko'pchiligi o'zlarining yashil natijalarini kuzatdilar, taxminan 80
foizi yashil maqsadlarga ega (2-rasm). Shunisi e'tiborga loyiqki, O'zbekiston
ishbilarmon doiralari qo'shni mamlakatlardagi hamkasblariga qaraganda iqlim bilan
bog'liq muammolarga ko'proq e'tibor qaratmoqda. Biroq, O'zbekistondagi korxonalar
yashil investitsiyalar va amaliyotlarga katta qiziqish bildirayotgan bo'lsa-da, strategik
rejalashtirish jarayonlariga yashil fikrlarni kiritishda takomillashtirish uchun
imkoniyatlar mavjud. Firmalarning atigi kichik bir qismi, taxminan 10 foizi hozirda
biznesni rejalashtirish va strategik maqsadlarni belgilashda yashil masalalarni o'z
ichiga oladi, atigi 8 foizi yashil muammolarni hal qilish uchun aniq boshqaruv
rollarini belgilaydi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda yashil moliyalashtirishga o‘tish me’yoriy-
huquqiy bazani uyg‘unlashtiruvchi, xususiy sektor ishtirokini rag‘batlantiradigan va
iqlim bilan bog‘liq xavflarni kompleks tarzda hal qiluvchi muvozanatli yondashuvni
talab etadi. O‘zbekiston Markaziy Banki (MB) tomonidan prudensial talablarga
o‘zgartirishlar kiritish va yashil kreditlashni rag‘batlantirish kabi tashabbuslar ijobiy
qadamlar bo‘lsa-da, tartibga soluvchi tuzatishlar samaradorlikni ta'minlash va
beixtiyor tartibga soluvchi risklarni oldini olishga e’tibor qaratish zarur. Kutilmagan
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
307
oqibatlarga yo‘l qo‘ymaslik uchun yashil moliyalashtirishni rivojlantirishda
to‘g‘ridan-to‘g‘ri aralashuv vositalarini qo‘llashda ehtiyotkorlik kerak, masalan,
minimal yashil kvotalar yoki jigarrang sektorlarga maksimal kreditlash cheklovlari.
Bundan tashqari, davlat sektori xususiy yashil moliyalashtirishni qo‘llab-
quvvatlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi, rag‘batlantirish mexanizmlari va moliyaviy
qo‘llab-quvvatlash choralari orqali xususiy sektorni jalb etish mumkin. Hukumat,
banklarni ekologik xavflarni kredit qarorlari va ichki tizimlariga integratsiya qilishga
undash orqali yashil moliyalashtirishni yanada rag‘batlantirishi mumkin. Yashil
taksonomiya va ta’sirni tekshirish tizimlari bilan muvofiqlashtirilgan banklar
ekologik, ijtimoiy va boshqaruv tizimlarini takomillashtirish orqali xalqaro moliya
institutlaridan yashil moliyalashtirish uchun muhim resurslarni jalb etish imkoniyatini
yaratadi.
Mohiyatan, O‘zbekiston yashil moliyalashtirish tashabbuslarini samarali ilgari
surish uchun birgalikda sa’y-harakatlarni talab qiladigan muhim bosqichda turibdi.
Normativ-huquqiy islohotlarni amalga oshirgan holda, xususiy sektor ishtirokini
rag‘batlantiruvchi va tabiiy ofatlar xavfini boshqarishni kuchaytiruvchi yaxlit
yondashuvni qo‘llagan holda, O‘zbekiston iqlim bilan bog‘liq xavflarni yumshatish
va kelajakdagi muammolarga chidamlilikni oshirish bilan birga barqaror iqtisodiy
rivojlanishga erishishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
UNEP (2011). Towards a Green Economy: Pathways to Sustainable Development
and Poverty Eradication.
2. World Bank (2013). Uzbekistan Energy/Power Sector Issues Note.
3. Allen, C., Clouth, S. (2012). A Guidebook to the Green Economy. UN Division for
Sustainable Development.
4. OECD (2019). Sustainable Infrastructure for Low-Carbon Development in Central
Asia.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti PQ-4477-son qarori (2019) – "Yashil
iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi".
