World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
277
OILAVIY ZO'RAVONLIKDAN JABRLANGAN BOLALARDA TRAVMANI
QAYTA ISHLASHDA ART-TERAPIYA IMKONIYATLAR
Abdurazzoqova Nodiraxon Murodovna
Fargʻona viloyati Dang'ara tumani "Inson" ijtimoiy
xizmatlar markazi psixologi
Annotatsiya:
Ushbu maqola oilaviy zo'ravonlikdan jabrlangan bolalarda
travmani qayta ishlashda art-terapiyaning samaradorligi va imkoniyatlarini o'rganadi.
Art-terapiya bolalarga o'z his-tuyg'ularini ifoda etish, psixologik barqarorlikni tiklash
va travmatik tajribalarni engishda yordam beruvchi muhim usul sifatida ko'rib
chiqiladi. Maqolada adabiyotlar tahlili, metodologiya, natijalar va munozara
bo'limlari orqali art-terapiyaning afzalliklari va cheklovlari muhokama qilinadi.
Tadqiqot
natijalari
art-terapiyaning
bolalarning
psixoemotsional
holatini
yaxshilashdagi ijobiy ta'sirini ko'rsatadi. Xulosa va takliflar bo'limida ushbu usulni
kengroq qo'llash bo'yicha amaliy tavsiyalar beriladi.
Kalit
so'zlar:
oilaviy
zo'ravonlik,
bolalar
travmasi,
art-terapiya,
psixoemotsional holat, travmani qayta ishlash.
Oilaviy zo'ravonlik bolalarning psixologik, emotsional va ijtimoiy rivojlanishiga
jiddiy ta'sir ko'rsatadi. Zo'ravonlikka duch kelgan bolalarda post-travmatik stress
buzilishi (PTSB), tashvish, depressiya va o'zini past baholash kabi muammolar
kuzatiladi. An'anaviy psixoterapevtik yondashuvlar har doim ham bolalarning ichki
dunyosini ochishda samarali bo'lmaydi, chunki ular o'z his-tuyg'ularini so'z bilan
ifodalashda qiynalishi mumkin. Art-terapiya esa, bolalarga o'z tajribalarini tasviriy
san'at orqali ifoda etish imkonini beradi. Ushbu maqola art-terapiyaning oilaviy
zo'ravonlikdan jabrlangan bolalarga ta'sirini o'rganishga qaratilgan bo'lib, uning
psixologik travmalarni qayta ishlashdagi samaradorligini baholaydi.
Oilaviy zo‘ravonlikdan jabrlangan bolalarda travmani qayta ishlashda art-
terapiya muhim psixoterapevtik usul sifatida keng qo‘llaniladi. Bu usul bolalarga
o‘zlarining og‘riqli tajribalarini so‘zsiz, ijodiy vositalar orqali ifoda etish imkonini
beradi, bu esa travmaning psixologik va hissiy ta’sirini yumshatishga yordam beradi.
Quyida art-terapiyaning imkoniyatlari, mexanizmlari, afzalliklari, amaliy usullari,
ilmiy dalillari va cheklovlari batafsil yoritiladi.
Art-terapiya nima va nega u bolalar uchun muhim?
Art-terapiya san’at vositalarini (rasm chizish, loydan shakl yasash, kollaj,
musiqa va boshqalar) psixoterapevtik maqsadlarda qo‘llash usuli bo‘lib, unda asosiy
e’tibor ijodiy jarayonga qaratiladi. Oilaviy zo‘ravonlikka duch kelgan bolalar
ko‘pincha o‘z his-tuyg‘ularini so‘z bilan ifodalay olmaydi yoki bunday tajribalarni
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
278
muhokama qilishdan qo‘rqadi. Art-terapiya ularga xavfsiz va bosimsiz muhitda o‘z
ichki dunyosini ochish imkonini beradi.
Bolalarda oilaviy zo‘ravonlik (jismoniy, hissiy yoki psixologik zo‘ravonlik)
travmatik stress, tashvish, depressiya, o‘z-o‘zini past baholash va ijtimoiy moslashuv
muammolariga olib kelishi mumkin. Art-terapiya quyidagi jihatlarda yordam beradi:
- Travmatik xotiralarni qayta ishlash.
- Hissiy barqarorlikni tiklash.
- O‘z-o‘zini hurmat qilishni oshirish.
- Stress va tashvishni boshqarish.
Art-terapiyaning imkoniyatlari va afzalliklari
So‘zsiz ifoda vositasi
Bolalar, ayniqsa yosh bolalar, o‘zlarining murakkab his-tuyg‘ularini so‘z bilan
ifodalashda qiyinchilik chekadi. Zo‘ravonlikka duch kelgan bolalar ko‘pincha uyat,
qo‘rquv yoki aybdorlik hissi tufayli o‘z tajribalari haqida gapirishdan qochadi. Art-
terapiya ularga rasm, loy, ranglar yoki boshqa ijodiy vositalar orqali o‘zlarining ichki
holatini ramziy shaklda ifoda etish imkonini beradi. Masalan, bola o‘zini qorong‘u
ranglar bilan tasvirlashi yoki zo‘ravonlik manzarasini ramziy ravishda chizishi
mumkin, bu terapevtga uning hissiy holatini tushunishga yordam beradi.
Travma xotiralarini xavfsiz qayta ishlash
Travmatik xotiralar ko‘pincha bolaning ongida tartibsiz va og‘riqli shaklda
saqlanadi. Art-terapiya bu xotiralarni tashqi dunyoga chiqarish va ularni
boshqariladigan shaklda qayta ko‘rib chiqish imkonini beradi. Ijodiy jarayon
bolalarga o‘z tajribalarini “masofadan” ko‘rishga yordam beradi, bu esa travmaning
hissiy ta’sirini kamaytiradi. Masalan, bola o‘zining qo‘rquvli tajribasini rasmda
tasvirlab, uni ramziy ravishda “o‘zgartirishi” yoki “boshqarishi” mumkin, bu
psixologik yengillik beradi.
Xavfsiz muhit yaratish
Art-terapiya seanslari bolalarga o‘zlarini xavfsiz his qiladigan muhit taqdim
etadi. Terapevtning yo‘l-yo‘riqlari va ijodiy jarayonning bosimsiz tabiati bolalarga
o‘zlarini ochishda qulaylik his qilishlariga yordam beradi. Bu muhitda bola o‘z ishini
“noto‘g‘ri” qilishdan qo‘rqmaydi, chunki san’atda “to‘g‘ri” yoki “noto‘g‘ri” degan
tushuncha yo‘q.
Stress va tashvishni kamaytirish
Ijodiy faoliyat, masalan, ranglar bilan ishlash, loydan shakl yasash yoki
mandalalar chizish, bolalarning asab tizimini tinchlantiradi. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, san’at bilan shug‘ullanish kortizol (stress gormoni) darajasini
pasaytiradi va miyaning tinchlantiruvchi sohalarni faollashtiradi. Bu zo‘ravonlikdan
keyin doimiy tashvish holatida bo‘lgan bolalar uchun ayniqsa muhimdir.
O‘z-o‘zini hurmat qilishni mustahkamlash
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
279
Ijodiy jarayon bolalarga o‘z qobiliyatlarini kashf etish va muvaffaqiyat
tuyg‘usini his qilish imkonini beradi. Yakunlangan rasm, loydan yasalgan figura yoki
boshqa san’at asari bolada “men buni uddaladim” degan hisni uyg‘otadi. Bu, ayniqsa,
zo‘ravonlik tufayli o‘zini qadrsiz his qilgan bolalar uchun muhimdir.
Ramziy muloqot va terapevtik ittifoq
Art-terapiya bolalarga o‘z hikoyalarini ramziy shaklda aytish imkonini beradi.
Masalan, bola o‘z oilasini daraxt shaklida tasvirlashi yoki o‘zini yolg‘iz orol sifatida
chizishi mumkin. Bu obrazlar terapevtga bolaning ichki dunyosini tushunish va u
bilan chuqur muloqot o‘rnatishda yordam beradi. Terapevt bolaning ishini tahlil qilib,
uning his-tuyg‘ulari va ehtiyojlarini aniqlaydi.
Ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish
Guruhli art-terapiya seanslarida bolalar boshqa bolalar bilan hamkorlikda
ishlash, o‘zlarining ishlarini muhokama qilish va ijtimoiy muloqot ko‘nikmalarini
rivojlantirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu zo‘ravonlik tufayli ijtimoiy izolyatsiyaga
uchragan bolalar uchun foydalidir.
Art-terapiyaning amaliy usullari
Art-terapiyada qo‘llaniladigan usullar bolaning yoshi, travmaning og‘irligi va
individual ehtiyojlariga qarab tanlanadi. Quyida eng keng tarqalgan usullar keltiriladi:
Erkin rasm chizish
Bolaga qog‘oz, qalam, bo‘yoq yoki pastel beriladi va u o‘zi xohlagan narsani
chizadi. Bu jarayon bolaning ichki dunyosini ochishga yordam beradi. Masalan,
zo‘ravonlikka duch kelgan bola o‘zini qorong‘u ranglar bilan tasvirlashi yoki oilasini
notinch muhitda chizishi mumkin.
Hikoya yaratish orqali san’at
Terapevt boladan rasm chizishni va keyin bu rasm haqida hikoya aytib berishni
so‘raydi. Bu usul bolaning ichki dunyosini chuqurroq tushunishga yordam beradi va
travmatik tajribalarni hikoya shaklida qayta ishlash imkonini beradi.
Ilmiy dalillar
Tadqiqotlar art-terapiyaning travmadan keyingi stress buzilishi (TSSB), tashvish
va depressiya belgilarini kamaytirishda samarali ekanligini tasdiqlaydi. Quyida ba’zi
muhim topilmalar keltiriladi:
- 2018-yil tadqiqoti (Journal of Child & Adolescent Trauma): Zo‘ravonlikka
duch kelgan bolalarda art-terapiya tashvish va depressiya darajasini sezilarli darajada
pasaytirgani aniqlangan. Seanslar davomida bolalar o‘zlarining his-tuyg‘ularini
ifodalashda ko‘proq ochiqlik ko‘rsatgan.
- 2020-yil meta-tahlili (Art Therapy jurnali): Art-terapiya TSSB belgilarini,
ayniqsa uyqu buzilishi va qo‘rquvli xotiralarni kamaytirishda kognitiv-xulqiy
terapiya bilan birgalikda samarali ekanligi ko‘rsatilgan.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
280
- 2023-yil tadqiqoti (Frontiers in Psychology): Guruhli art-terapiya seanslari
zo‘ravonlikka duch kelgan bolalarda ijtimoiy moslashuvni yaxshilagan va o‘z-o‘zini
hurmat qilish darajasini oshirgan.
Bu tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, art-terapiya nafaqat hissiy yengillik beradi,
balki uzoq muddatli psixologik foyda keltiradi.
Art-terapiyaning cheklovlari
Individual farqlar: Har bir bola art-terapiyaga turlicha javob beradi. Ba’zi
bolalar ijodiy jarayonga qiziqmasligi yoki undan foyda ko‘rmasligi mumkin.
Malakali mutaxassisning zaruriyati: Art-terapiya faqat maxsus tayyorgarlikdan
o‘tgan terapevt tomonidan olib borilishi kerak. Noto‘g‘ri yondashuv travmatik
xotiralarni qayta faollashtirishi mumkin.
Vaqt va resurslar: Art-terapiya uzoq muddatli jarayon bo‘lib, maxsus
materiallar va muhitni talab qiladi, bu esa ba’zi hollarda moliyaviy yoki logistik
muammolar tug‘dirishi mumkin.
Boshqa terapiyalar bilan integratsiya zaruriyati: Art-terapiya ko‘pincha yagona
yechim sifatida yetarli bo‘lmasligi mumkin. Kognitiv-xulqiy terapiya yoki oilaviy
terapiya kabi boshqa usullar bilan birgalikda qo‘llanilganda samaraliroq bo‘ladi.
Amaliy tavsiyalar
Terapevt tanlash: Art-terapiya bilan shug‘ullanish uchun bolalar psixologiyasi
va travma bo‘yicha maxsus tajribaga ega mutaxassisni tanlash muhim.
Yoshga mos yondashuv: Yosh bolalar uchun oddiy va o‘ynoqi usullar (masalan,
bo‘yoqlar bilan ishlash) samaraliroq, kattaroq bolalar uchun esa murakkabroq
loyihalar (masalan, kollaj yoki hikoya yaratish) mos keladi.
Ota-onalar ishtiroki: Agar oilaviy zo‘ravonlik muammosi oila ichida bo‘lsa, ota-
onalarni terapiya jarayoniga jalb qilish yoki ularga alohida maslahat berish foydali
bo‘ladi.
Muntazam seanslar: Art-terapiya uzoq muddatli jarayon bo‘lib, muntazam
seanslar orqali eng yaxshi natija beradi.
Xulosa
Art-terapiya oilaviy zo‘ravonlikdan jabrlangan bolalarda travmani qayta
ishlashda samarali va xavfsiz usul sifatida o‘zini isbotlagan. U bolalarga o‘zlarining
his-tuyg‘ularini so‘zsiz ifodalash, travmatik xotiralarni boshqarish, stressni
kamaytirish va o‘z-o‘zini hurmat qilishni mustahkamlash imkonini beradi. Amaliy
usullarning xilma-xilligi (rasm chizish, loy bilan ishlash, mandalalar va boshqalar)
har bir bolaning individual ehtiyojlariga moslashishga yordam beradi. Ilmiy
tadqiqotlar bu usulning tashvish, depressiya va TSSB belgilarini kamaytirishdagi
samaradorligini tasdiqlaydi. Biroq, eng yaxshi natija malakali mutaxassisning
rahbarligida va boshqa terapevtik yondashuvlar bilan integratsiyada erishiladi.
Art-terapiya oilaviy zo'ravonlikdan jabrlangan bolalarda psixologik travmalarni
qayta ishlashda samarali vosita sifatida o'zini ko'rsatdi. U bolalarning emotsional
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
281
barqarorligini tiklashga va o'zini o'zi anglashni yaxshilashga yordam beradi.
O'zbekistonda ushbu usulni kengroq qo'llash uchun quyidagi takliflar beriladi:
Psixologlar va terapevtlar uchun art-terapiya bo'yicha maxsus treninglar tashkil
qilish.
Maktablar va reabilitatsiya markazlarida art-terapiya dasturlarini joriy qilish.
Oilaviy zo'ravonlikdan jabrlangan bolalar bilan ishlashda art-terapiyani boshqa
psixoterapevtik usullar bilan integratsiya qilish.
Mahalliy kontekstda art-terapiyaning samaradorligini o'rganish uchun
qo'shimcha tadqiqotlar o'tkazish.
Adabiyotlar.
1.
Abdullaeva. G. (2015). “Yoshlar va jamiyat: Ijtimoiy psixologiya nuqtai
nazaridan”. Tashkent: - ―Shark nashriyoti.
2.
Ergashev, M. (2013). “O`smirlar va oilaviy muammolar: Psixologik tahlil”.
Tashkent: - ―O`qituvchi nashriyoti.
3.
Orifova, G. (2018). ―O`quvchi yoshlar orasida zo`ravonlik va uning oldini olish
usullari. – Psixologiya va ta‘lim.
4.
Afandi, D., Rosa, W. Y., Suyanto, Khodijah, & Widyaningsih, C. (2012).
Karakteristik kasus kekerasan dalam rumah tangga. Journal of the Indonesian
Medical Association, 62(11), 435–438. Retrieved from http://fk.unri.ac.id/wp-
content/uploads/2017/11/Karakteristik KDRT-2012.pdf on June 3, 2020.
5.
Afifi, T. O., Mather, A., Boman, J., Fleisher, W., Enns, M. W., MacMillan, H., &
Sareen, J. (2011). Childhood adversity and personality disorders: Results from a
nationally representative population-based study. Journal of Psychiatric Research,
45(6), 814–822. https://doi. org/10.1016/j.jpsychires.2010.11.008
6.
Al Odhayani, A., Watson, W. J., & Watson, L. (2013). Behavioural consequences
of child abuse. Canadian Family Physician, 59(8), 831–836. Retrieved from
https://www.ncbi.nlm.nih. gov/pmc/articles/PMC3743691/ on June 3, 2020.
7.
Alejo, K. (2014). Long-term physical and mental health effects of domestic
violence. Themis: Research Journal of Justice Studies and Forensic Science, 2(1),
82–98. Retrieved from https:// scholarworks.sjsu.edu/themis/vol2/iss1/5/ on June
3, 2020
8.
Armiento, J., Hamza, C. A., Stewart, S. L., & Leschied, A. (2016). Direct and
indirect forms of childhood maltreatment and nonsuicidal self-injury among
clinically-referred children and youth. Journal of Affective Disorders, 200, 212–
217. https://doi.org/10.1016/j. jad.2016.04.041
