World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
193
AHOLI VA HUDUDLARNI TEXNOGEN XUSUSIYATLI
FAVQULOTDA VAZIYATLARDAN MUHOFAZA QILISH
Karimov Elyorbek
Farg’ona viloyati FVB HFXO’M o’qituvchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada aholi va hududlarni texnogen xususiyatli
favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilishni tashkil etish masalalari keng o‘rganilgan.
Ushbu muammo bo‘yicha nazariy yondashuvlar, metodlar va zamonaviy
texnologiyalar tahlil qilingan. Muhofaza qilishning samarali usullari va
mexanizmlari, shuningdek, amaliy natijalar va tavsiyalar keltirilgan. Texnogen
xavflarning oldini olish, ularni bartaraf etish va boshqarish usullariga alohida e’tibor
qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlar, muhofaza qilish,
xavfsizlik, boshqaruv, metodlar, tahlil, amaliy tavsiyalar.
Bugungi kunda aholi va hududlarni texnogen xususiyatli favqulodda
vaziyatlardan himoya qilish masalasi dolzarb muammo hisoblanadi. Texnogen
xavflar sanoat korxonalari, transport infratuzilmalari, energetik tizimlar va boshqa
texnogen ob’ektlar faoliyati bilan bevosita bog‘liq. Ushbu xavflar o‘z vaqtida
aniqlanmasa yoki nazorat qilinmasa, katta ko‘lamli talafotlarga olib kelishi mumkin.
Texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlarning oldini olish va oqibatlarini
bartaraf etish bo‘yicha samarali chora-tadbirlar ishlab chiqish bugungi kunning
dolzarb
vazifasidir.
Shuningdek,
xalqaro
tajribalarni
mahalliy
sharoitga
moslashtirish, zamonaviy boshqaruv texnologiyalarini joriy qilish, xavfsizlik
tizimlarini takomillashtirish muhim ahamiyatga ega.
Ushbu mavzu bo‘yicha ilmiy adabiyotlar tahlilida texnogen xavflarni baholash,
ularni oldini olish va oqibatlarini bartaraf etish bo‘yicha xalqaro hamda milliy
tajribalar keng ko‘lamda o‘rganilgan. Jahon tajribasida ko‘plab mamlakatlar
favqulodda vaziyatlarni boshqarishning milliy tizimlarini shakllantirishga e’tibor
qaratgan. Xususan, AQSh, Yaponiya, Rossiya kabi davlatlarda texnogen xavflar bilan
kurashish bo‘yicha ilg‘or yondashuvlar ishlab chiqilgan.
Mahalliy darajada esa, O‘zbekiston Respublikasida texnogen xavflarni
boshqarish bo‘yicha qator qonun hujjatlari va me’yoriy hujjatlar ishlab chiqilgan.
Ushbu hujjatlar favqulodda vaziyatlarda aholini muhofaza qilish, texnogen xavflarni
kamaytirish va ularning oqibatlarini bartaraf etish borasida samarali choralarni
belgilab beradi.
Maqolada quyidagi metodlardan foydalanildi:
Ilmiy kuzatuv: Texnogen favqulodda vaziyatlarning yuzaga kelish omillari va
ularning aholi hayotiga ta’sirini o‘rganish.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
194
Taqqoslash: Xorijiy va mahalliy tajribalarni taqqoslash orqali samarali chora-
tadbirlarni aniqlash.
Statistik tahlil: Texnogen xavflar bo‘yicha statistik ma’lumotlarni yig‘ish va
tahlil qilish.
Kartografik metod: Hududlardagi xavf darajasini aniqlash uchun xaritalardan
foydalanish.
Modellashtirish: Texnogen xavflarni baholash va bashorat qilish bo‘yicha
matematik modellarni qo‘llash.
Monitoring: Favqulodda vaziyatlarni kuzatish va aniqlash uchun texnologik
vositalardan foydalanish.
Aholi va hududlarni texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlardan muhofaza
qilishni tashkil etish
Texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlar (FV) tushunchasi:
Texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlar - texnika va texnologiya
vositalarining ishdan chiqishi, avariya va halokatlar, portlashlar, yong'inlar,
radioaktiv, kimyoviy va biologik xavfli moddalar bilan ifloslanish va boshqa
texnogen omillar natijasida yuzaga keladigan favqulodda holatlar hisoblanadi.
Bunday holatlar insonlar hayotiga, atrof-muhitga va iqtisodiy ob’ektlarga katta zarar
yetkazishi mumkin.
Texnogen xususiyatli Favqulodda vaziyatlar (FV) sabablari bo'yicha har bir
sababga batafsil ma'lumot quyidagicha:
Sanoat korxonalaridagi avariyalar
Ta'rifi:
Zavodlar, kimyo korxonalari, neft-gaz qazib olish va qayta ishlash korxonalarida
ishlab chiqarish jarayonlari nazoratining yo'qolishi, asbob-uskunalarning nosozligi,
yoki xavfsizlik qoidalariga rioya qilmaslik natijasida yuzaga keladigan avariyalar.
Misollar:
- 1984-yilda Hindistondagi Bxopal fojiasi - kimyoviy korxonadan zaharli
gazlarning chiqishi.
- 2020-yilda Livanning Bayrut shahrida ommaviy portlash - kimyoviy moddalar
noto‘g‘ri saqlangani natijasida.
Oldini olish choralar:
- Korxonalarni texnik ko‘riklardan o‘tkazish va muntazam monitoring qilish.
- Xodimlar uchun xavfsizlik bo‘yicha treninglarni tashkil qilish.
- Favqulodda vaziyatlarda tezkor javob berish rejalarini ishlab chiqish.
Transport tizimidagi halokatlar
Ta'rifi:
Avtomobil, poyezd, samolyot yoki dengiz transportlaridagi texnik nosozliklar,
noto‘g‘ri boshqaruv, tabiiy ofatlar yoki odam omilining xatolari tufayli sodir
bo‘ladigan avariyalar.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
195
Misollar:
- 2014-yilda Malayziya Airlines MH370 reysi yo‘qolishi.
- 1986-yilda Sovet Ittifoqidagi Chernobil AES halokati.
- 2013-yilda Lakkoniya paromining dengizda cho‘kishi.
Oldini olish choralar:
- Transport vositalarining texnik ko‘rikdan o‘tishini ta'minlash.
- Xavfsizlik qoidalariga qat'iy rioya qilish.
- Favqulodda vaziyatlarda evakuatsiya va qutqaruv rejalari bo‘lishi.
Energetika ob’ektlaridagi nosozliklar
Ta'rifi:
Elektr stansiyalari, gaz va neft uzatish tarmoqlaridagi texnik nosozliklar,
uskunalarning ishdan chiqishi yoki tabiiy ofatlar tufayli sodir bo‘ladigan avariyalar.
Misollar:
- 2009-yilda Rossiyaning Sayano-Shushenskaya GES halokati.
- 2010-yilda Meksika ko‘rfazidagi Deepwater Horizon neft platfomasi portlashi.
Oldini olish choralar:
- Energetika ob’ektlarida texnik xizmat ko‘rsatishni doimiy ravishda amalga
oshirish.
- Yangi texnologiyalarni joriy etish orqali xavfsizlikni ta’minlash.
- Tarmoqlarni muntazam kuzatib borish va xavflarni aniqlash.
Kimyoviy va radioaktiv moddalarning tarqalishi
Ta'rifi:
Atom elektr stansiyalaridagi avariyalar, zaharli gazlarning chiqishi yoki
radioaktiv moddalar tarqalishi natijasida ekologik va insoniy talofatlar yuzaga keladi.
Misollar:
- 1986-yilda Chernobil AES avariyasi - radioaktiv moddalar tarqalishi.
- 2011-yilda Yaponiyaning Fukusima AES halokati.
Oldini olish choralar:
- Radioaktiv va kimyoviy moddalar saqlash, tashish va utilizatsiyasi qoidalariga
qat'iy rioya qilish.
- Atom elektr stansiyalarida xavfsizlik tizimlarini mukammal qilish.
- Halokatlarni aniqlash va tezkor javob berish tizimlarini rivojlantirish.
Inshootlarning buzilishi va portlashlar
Ta'rifi:
Texnik qurilmalar, binolar yoki muhim infratuzilmalarning qulashi yoki
portlashi texnik nosozliklar, noto‘g‘ri qurilish yoki xavfsizlik qoidalariga rioya
qilmaslik sababli yuzaga keladi.
Misollar:
- 2020-yilda Bayrut portidagi portlash (noto‘g‘ri saqlangan ammoniy nitrat).
- 2013-yilda Bangladeshdagi Rana Plaza binosining qulashi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
196
Oldini olish choralar:
- Qurilish me'yorlariga qat'iy rioya qilish.
- Inshootlarning texnik holatini muntazam tekshirish.
- Portlovchi moddalarni xavfsiz saqlash.
Muhofaza qilishning asosiy tamoyillari:
- Oldindan ogohlantirish va xavfsizlik choralarini ko'rish: Tashkilotlar va aholini
oldindan xabardor qilish va tayyorlash.
- FVV paytida tezkorlik bilan muhofaza qilish tadbirlarini amalga oshirish:
Tashkiliy, texnikaviy va evakuatsiya choralari.
- Rejalashtirish va prognozlash: Tahlil qilish va favqulodda vaziyatlar yuzaga
kelish ehtimolini aniqlash.
- Favqulodda vaziyatlar yuz berganda aholiga yordam ko‘rsatish va evakuatsiya
tadbirlarini amalga oshirish.
Texnogen xususiyatli FVdan muhofaza qilishni tashkil etish:
- Monitoring va tahlil:
- Doimiy kuzatuvlar va xavfli hududlarni aniqlash.
- Favqulodda vaziyatlar yuzaga kelish ehtimolini aniqlash va prognozlash.
- Rejalashtirish:
- FVlar yuz berganda aholini xavfsiz joylarga ko‘chirish.
- Shaxsiy va jamoaviy himoya vositalarini ta’minlash va ulardan foydalanish
bo‘yicha yo‘riqnomalarni ishlab chiqish.
- Tayyorlash va o‘quv mashg‘ulotlari:
- Aholini favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilishga tayyorlash bo‘yicha
o‘quv mashg‘ulotlarini tashkil etish.
- FVV xizmatlarining tayyorgarlik darajasini oshirish.
- Favqulodda vaziyatlar bo‘yicha maxsus xizmatlar:
- Qutqaruv xizmatlari, tez yordam xizmati, yong‘in xavfsizligi xizmati va
boshqa favqulodda xizmatlarning ishtiroki.
Texnogen xususiyatli FVlarda qo'llaniladigan usullar:
- Radiatsiya, kimyoviy va biologik xavflardan muhofaza qilish:
- Himoya kiyimlari, gaz niqoblari, filtrlar va boshqa vositalardan foydalanish.
- Mexanik himoya vositalarini qo‘llash:
- Maxsus binolar, boshpanalar va boshqa inshootlar yordamida muhofaza
qilish.
- Evakuatsiya va aholini xavfsiz joyga ko‘chirish:
- Maxsus marshrutlar va evakuatsiya rejalari.
- Sog‘liqni saqlash va favqulodda yordam ko‘rsatish tizimlari:
- Jarohatlanganlarga tez tibbiy yordam ko‘rsatish va ularni davolash.
Qonunchilik va me’yoriy hujjatlar:
- O‘zbekiston Respublikasining "Fuqarolar muhofazasi to‘g‘risida"gi qonuni.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
197
- Texnogen xavflarni bartaraf etish bo‘yicha normativ-huquqiy hujjatlar.
Amaliy mashg‘ulotlar:
- O‘quv mashg‘ulotlari: Texnogen xususiyatli FV yuzaga kelganda qanday
harakat qilish bo‘yicha treninglar.
- Muhofaza vositalaridan foydalanishni o‘rgatish: Gaz niqoblari, himoya
kiyimlari va boshqa vositalarni to‘g‘ri qo‘llash.
- Evakuatsiya qilish rejasini ishlab chiqish va mashq qilish: Maxsus marshrutlar
va evakuatsiya joylari haqida ma’lumot berish.
Natijalar asosida texnogen xavflardan muhofaza qilish tizimlarini yaxshilash
bo‘yicha bir qancha takliflar ishlab chiqildi. Xususan,:
- Texnologik vositalarni takomillashtirish orqali xavfsizlik tizimlarini
rivojlantirish.
- Xalqaro tajribalarni mahalliy sharoitga moslashtirish.
- Nazorat va monitoring tizimlarini kuchaytirish.
- Aholi va hududlar xavfsizligini ta’minlashga yo‘naltirilgan dasturlarni ishlab
chiqish.
Xulosa
Texnogen xususiyatli Favqulodda vaziyatlarning oldini olish uchun xavfsizlik
choralari va monitoring tizimlarini takomillashtirish, xavfsizlik bo‘yicha o‘quv
dasturlarini joriy etish va tezkor javob berish tizimlarini doimiy ravishda yangilab
borish zarur.
Aholi va hududlarni texnogen xavflardan muhofaza qilishni tashkil etish
samaradorligini oshirish uchun zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash, xavflarni
boshqarish tizimlarini takomillashtirish va ularni uzluksiz ravishda rivojlantirib
borish lozim. Shuningdek, texnogen xavflarni boshqarish bo‘yicha qator yangi
yondashuvlarni joriy qilish va ulardan foydalanish imkoniyatlari keltirib o‘tilgan.
Adabiyotlar:
О`zbekistоn Respublikаsining «Аhоlini vа hududlаrni tаbiiy hаmdа texnоgen
xususiyаtli fаvqulоddа vаziyаtlаrdаn muhоfаzа qilish tо„g„risidа»gi Qоnuni.
1.
О`zbekistоn
Respublikаsi
Prezidentining
«О`zbekistоn
Respublikаsi
Fаvqulоddа vаziyаtlаr vаzirligini tаshkil etish tо`g`risidа» 1996 yil 4 mаrtdаgi
PF–1378-sоn
2.
О`zbekistоn Respublikаsining «Fuqаrо muhоfаzаsi tо`g`risidа»gi Qоnuni.
3.
Амиров, М. У., & Эрхонбоев, Н. А. Ў. (2023). «Безопасность
жизнедеятельности» современная актуальность изучения науки.
4.
Bоbоjоnоv R.D., Ibrаgimоv E.I. Hаyоt fаоliyаt xаvfsizligi. /Mа‟ruzаlаr mаtni
tо„plаmi. Tоshkent, TIQXMII, 2010.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
198
5.
Амиров, М. У., & Эрхонбоев, Н. А. Ў. (2023). Рассмотрение мер по
обеспечению личной безопасности и здоровья в сфере безопасности
жизнедеятельности.
6.
Abdazimov, S. K., & Medeshev, B. E. (2023). LABOR PROTECTION RULES
AND INSTRUCTIONS WHEN USING COMPUTER AND
ORG
TECHNIQUES IN PRODUCTION ENTERPRISES, ORGANIZATIONS AND
INSTITUTIONS ARE WE DOING IT RIGHT? International Bulletin of
Applied Science and Technology, 3(3), 383-387.
