World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
188
BUXORO VILOYATI SHAROITIDA TERMITLARNI TARQALISHI
VA ULARGA QARSHI KURASH CHORALARI
Zilola Saidova
Buxoro viloyati FVB HFXO’M katta o’qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Buxoro viloyati sharoitida termitlarning
tarqalishi, ularning hayot tarzi, ekologiyasi, tarqalish mintaqalari va ularga qarshi
kurash usullari chuqur o‘rganilgan. Termitlarning tabiiy yashash muhitlari, oziqlanish
manbalari va ularga qarshi kurashishning kimyoviy, biologik hamda mexanik usullari
qiyosiy tahlil qilingan. Shu bilan birga, tadqiqot natijalari asosida Buxoro viloyatida
termitlarga qarshi samarali kurash choralari taklif etiladi.
Kalit so‘zlar:
Termitlar, tarqalish, Buxoro viloyati, kurash choralari, biologik
kurash, kimyoviy kurash, mexanik kurash, ekologiya.
Termitlar (Isoptera) - ijtimoiy hayot kechiruvchi hasharotlar bo‘lib, ular yog‘och
va sellyuloza mahsulotlari bilan oziqlanadi. Ular ko‘p hollarda yog‘ochdan yasalgan
inshootlarga, qishloq xo‘jaligi ekinlariga va boshqa tabiiy manbalarga zarar
yetkazishi mumkin. Buxoro viloyatida termitlarning tarqalishi qishloq xo‘jaligi uchun
sezilarli xavf tug‘diradi. Ushbu maqolaning maqsadi - Buxoro viloyatida
termitlarning tarqalishi, ularning hayot tarzi va ularga qarshi kurash choralari
bo‘yicha tizimli tadqiqot o‘tkazishdir.
Tadqiqot quyidagi usullar asosida olib borildi:
Maydoniy kuzatuvlar: Buxoro viloyatining turli tumanlarida termitlarning
tarqalishini aniqlash, ularning yashash joylari va ko‘payish sharoitlarini o‘rganish.
Biologik usul: Termitlarning tabiiy dushmanlari (qarindosh hasharotlar va
zamburug‘lar) aniqlanib, ulardan biologik kurash vositasi sifatida foydalanish
imkoniyatlari o‘rganildi.
Kimyoviy usul: Termitlarga qarshi ishlatiladigan kimyoviy preparatlarning
samaradorligi sinovdan o‘tkazildi.
Mexanik usul: Termitlarning yashash joylarini yo‘q qilish va ularni qurilish
inshootlaridan ajratib qo‘yish usullari sinovdan o‘tkazildi.
Statistik tahlil: Olingan ma’lumotlarni qayta ishlash va umumlashtirish.
Termitlar yog‘och va sellyuloza bilan oziqlanadigan hasharotlar bo‘lib, ular turli
xil binolar, daraxtlar va qishloq xo‘jaligi ekinlariga jiddiy zarar yetkazishi mumkin.
Buxoro viloyati sharoitida termitlarning tarqalishi va ularga qarshi kurash choralari
dolzarb muammolar qatoriga kiradi. Ushbu hujjatda termitlarning yashash muhiti,
ularning tarqalishi, zararli ta’siri va ularga qarshi kurash usullari haqida batafsil
ma’lumot beriladi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
189
Buxoro viloyati, O‘zbekistonning shimoli-g‘arbiy qismida joylashgan bo‘lib, bu
hudud o‘ziga xos iqlim va atrof-muhit sharoitlariga ega. Ushbu sharoitlar turli xil
zararkunandalar, jumladan termitlarning tarqalishi uchun qulaydir. Buxoro
iqtisodiyoti asosan qishloq xo‘jaligi va qurilish sohalariga asoslangan bo‘lib,
termitlarning ko‘payib borishi ushbu sohalar uchun jiddiy xavf tug‘dirmoqda. Ushbu
maqolaning maqsadi Buxoroda termitlarning tarqalishi holatini tahlil qilish va
ularning populyatsiyasini nazorat qilish bo‘yicha samarali choralarni baholashdir.
Tadqiqot aralash usullar yordamida amalga oshirildi, bunda dala tadqiqotlari
laboratoriya tahlillari va adabiyotlarni o‘rganish bilan birlashtirildi. Buxoro
viloyatining qishloq xo‘jaligi hududlari va shaharlarida termitlar tarqalgan joylarni
aniqlash uchun dala tadqiqotlari o‘tkazildi. Ushbu joylardan olingan tuproq va
yog‘och namunalarida termit koloniyalari mavjudligi tahlil qilindi. Termitlarning
faolligi kuzatilib, namlik darajasi, harorat va tuproq tarkibi kabi atrof-muhit omillari
qayd etildi.
O‘zbekistonda anakanthotermes avlodiga mansub ikki xil termit turi tarqalgan:
Turkiston va Katta Kaspiy termitlari. Zoologiya institutining Termitlarga qarshi
kurash Respublika markazi direktori Rustamov Hero ta’kidlaganidek, termitlar
O‘zbekiston hududida birinchi marta 1858 yilda Termez hududida aniqlangan va
ilmiy jihatdan o‘rganila boshlangan.
Termitlarning asosiy oziq-ovqat manbai – sellüloza. Ushbu modda yog‘och,
karton kabi qurilish va uy-joy materiallarida ko‘p bo‘lganligi sababli, termitlar
ulardan oziqlanib, o‘z hayotiy ehtiyojlarini qondiradi.
Ushbu zararkunanda uzoq vaqtdan beri agroteхnik ishlov berilmagan joylarda,
ya’ni sahrolar va adirlarda tabiiy yashash joyiga ega bo‘lgan. Vaqt o‘tishi bilan
odamlar saxaul, yantoq kabi o‘simliklardan o‘z xo‘jaliklarida yoqilg‘i sifatida
foydalanganlar. Natijada, termitlar aholining uylariga kirib kelgan, - deydi olim.
Uning fikricha, termitlar tabiiy yo‘llar orqali tez tarqaladi. Erta bahorda, ob-havo
iliq bo‘lgan vaqtda yomg‘ir yoqqanda ular yerga ikki-uch metr balandlikka ko‘tarilib
uchadi. Agar shamol yo‘nalishi bilan uchib ketsa, bir necha kilometrgacha masofani
bosib o‘tishi mumkin. Shuningdek, termitlar qurilish materiallari do‘konlarida
termitlardan zararlangan materiallarni sotish orqali ham tarqaladi.
Termitlar O‘zbekiston hududida turli nomlar bilan ataladi: "Sariq chumoli",
"mitti chumoli", "qabr chumolisi", "vahmat". Ushbu zararkunanda odamni chaqishi
mumkin. Biroq, chaqishi inson salomatligiga zarar yetkazmasligi ilmiy jihatdan
isbotlanmagan.
Olimning qayd etishicha, termitlar ko‘p qavatli uylarda uchramaydi. Mebel
jihozlariga tushib qoladigan parmezan qo‘ng‘izlari termitlar bilan bog‘liq emas.
Termitlar asalari va chumolilar kabi jamoaviy yashovchi hasharotlar turkumiga
kiradi. Ularning ham o‘z podshohi, malikasi, oziqlantiruvchilari bo‘ladi. Qisqacha
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
190
aytganda, termitlarning yashash joylari va uyalarining tuzilishi aniq va mukammal
tartibga ega. Shu sababli, ularga qarshi kurashish juda murakkab jarayondir.
O‘zbekistonda salkam 19 000 nafar aholi yashash joylari termitlardan zarar
ko‘rgan. Har yili bunday uylarga zarar yetkazilgan aholi soni oshib bormoqda.
Tahlillarga ko‘ra, 2009 yilda taxminan 2,5 mingta xonadon zarar ko‘rgan bo‘lsa, 2022
yilning yarmiga kelib bu ko‘rsatkich 19 mingga yaqinlashgan.
Ushbu zararkunandalar tarqalishi haqida Rustamov Hero shunday deydi:
"Termitlar Qoraqalpog‘iston, Buxoro va boshqa hududlarda juda keng tarqalgan.
Zarar ko‘rgan aholining uy-joylarida favqulodda vaziyatlar yuzaga kelish ehtimoli
kundan-kunga ortib bormoqda."
Juma masjidi, Pahlavon Mahmud maqbarasi, Muhammad Inoq va boshqalar
shular jumlasidandir. Madaniy meros obidalarini himoya qilish uchun 2014-2017
yillarda davlat mablag‘lari ajratildi. Shu vaqt davomida biz “Ichan qal’a”da to‘liq
monitoring va termitlarga qarshi kurashish ishlarini olib bordik, shikastlanish holati
to‘xtatildi.
Biroq, “Ichan qal’a” atrofidagi aholi xonadonlari uchun mablag‘ ajratilmadi.
Aholi esa bu ishlarni o‘z hisobidan qilishni xohlamadi. Natijada, 2018 yil holatiga
ko‘ra, aholi yashash joylaridagi termitlar yana Ichan qal’a ichidagi yodgorliklarga
qayta kirishni boshladi.
Bugungi kunda termitlar bilan bir qatorda uch mo‘ylovli qaldirg‘ochlar ham
tarixiy yog‘och inshootlarga zarar yetkazmoqda. Ushbu hasharotlarga qarshi
kurashish usullari juda murakkab. Aslida, qadimiy yodgorliklarda termitlar bo‘lgan
taqdirda ham, monitoring ishlarini uzluksiz olib borish talab etiladi.
Buxoro akademiyasi olimlari tomonidan tabiiy kurash usullari ishlab
chiqilmoqda, ammo bu yetarli emas. Qadimiy yodgorliklar, asrlar davomida bizga
yetib kelganlar, termitlar sababli o‘z tarixiy xususiyatlarini yo‘qotmoqda va xavf
ostida qolmoqda.
Termitlarning Tarqalishi Buxoro Viloyatida
Iqlim sharoiti
Buxoro viloyati qurg‘oqchil iqlimga ega bo‘lib, yoz oylarida yuqori harorat va
namlik kuzatiladi. Bu esa termitlar uchun qulay sharoit yaratadi. Namlik miqdorining
oshishi sug‘orish tizimlari va daryo yaqinida joylashgan hududlarda ko‘proq
kuzatiladi.
Yog‘och inshootlari va qishloq xo‘jaligi
Termitlar asosan yog‘ochdan yasalgan uylar, omborxonalar va boshqa binolarga
hujum qiladi. Qishloq xo‘jaligi yerlari ham xavf ostida bo‘lib, ba’zi o‘simliklarning
ildizlariga zarar yetkaziladi.
Sug‘orish tizimlari ta’siri
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
191
Sug‘orish tizimlari sababli tuproq namligi oshadi va bu termitlar uchun qulay
yashash muhitini yaratadi. Xususan, qishloq xo‘jaligi maydonlari va daryo bo‘ylarida
termitlarning ko‘p uchrashiga sabab bo‘ladi.
Termitlarga Qarshi Kurash Choralari
Kimyoviy usullar yordamida kurash
- Maxsus insektitsidlar qo‘llaniladi (Imidacloprid, Fipronil kabi kimyoviy
vositalar).
- Zararlangan joylarga insektitsidlarni bevosita sepish yoki yerga singdirish
orqali termitlarning yo‘q qilinishi ta’minlanadi.
- Insektitsidlar bilan ishlashda xavfsizlik qoidalariga qat’iy rioya qilish talab
etiladi.
Biologik usullar
- Termitlarning tabiiy dushmanlari (masalan, qo‘ng‘izlar, bakteriyalar)ni
qo‘llash orqali ularni yo‘q qilish.
- Maxsus mikroorganizmlar yordamida termitlarning ko‘payishiga to‘sqinlik
qilish.
- Ekologik xavfsiz usullar bo‘lib, atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatmaydi.
Fizik usullar
- Yog‘och materiallarni antiseptiklar bilan qayta ishlash.
- Zararlangan yog‘och qismlarini yangilash va mustahkamlash.
- Zararlangan joylarni izolyatsiya qilish va quruq saqlash.
Oldini olish choralari
- Yog‘ochdan ishlangan inshootlarni antiseptiklar bilan muntazam ravishda
qayta ishlash.
- Uy va omborlarda namlikni boshqarish va quruq sharoitni ta’minlash.
- Hududlarni toza saqlash va ozuqa manbalarini yo‘q qilish.
Olingan natijalar asosida Buxoro viloyatida termitlarga qarshi kurashda asosiy
e’tibor kimyoviy va mexanik usullarni qo‘llashga qaratilishi lozim. Biroq, biologik
kurash usullarini rivojlantirish va ularni ekologik xavfsizroq qilish zarur. Kelajakda
termitlarga qarshi kurash choralari ekologik va iqtisodiy jihatdan samarali bo‘lishi
uchun yangi tadqiqotlar o‘tkazish lozim.
Xulosa
Buxoro viloyati sharoitida termitlarning tarqalishini oldini olish uchun ular
yashaydigan sharoitlarni yomonlashtirish zarur. Insektitsidlardan foydalanish
samarali bo‘lsa-da, ekologik xavfsizlikni ta’minlash uchun biologik va fizik usullarni
birgalikda qo‘llash maqsadga muvofiqdir. Bundan tashqari, oldini olish choralari ham
muhim rol o‘ynaydi.
1. Buxoro viloyatida termitlarning tarqalishini doimiy ravishda kuzatish tizimini
yo‘lga qo‘yish zarur.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
192
2. Biologik kurash usullarini takomillashtirish uchun tabiiy dushmanlar ustida
kengroq tadqiqotlar o‘tkazilishi kerak.
3. Kimyoviy kurash vositalarini ekologik xavfsiz variantlarga almashtirish
choralari ko‘rilishi zarur.
4. Mexanik usullarni qurilish inshootlari va qishloq xo‘jaligi ekinlarini
himoyalashda kengroq tatbiq etish kerak.
Adabiyotlar
1.
Ganieva Z.A., Rustamov K.J., Khashimova M.Kh., Mirzaeva G.S., Lebedeva N.I.
Termites of Central Asia and how to fight against them in the monuments of
cultural and historical heritage. // Int. scientific pract. conf. –Almaty, 2019. -
Volume 2. –P. 230-234.
2.
Abdullaev I.I., Khamraev A.Sh., Martius Ch. Termites (Isoptera) in Irrigated
and Arid Landscapes of central Asia (Uzbekistan) // Sociobiology(USA,
Colifornia) Vol. -2002. -No 3 (40). -P. 605-614.
3.
Ganieva Z.A., Khashimova M.Kh., Nurzhanov A.A. Possibility of infecting
Beauveria brongniartii termites during trophollaxis. // Protection and quarantine
of plants. -Moscow, 2015. -No. 10. -P.-49.
4.
Abdullaev II, Khamraev ASh, Martius Ch, Nurjanov AA & Eshchanov RA.
Termites (Isoptera)in irrigated and Arid Landscapes of Central
Asia (Uzbekistan). Sociobiology, 40(3), 2002 -605-614.
5.
Bеkbеrganova Z.O., Xamraеv A.Sh. Rasprostranеniеi vrеdonosnaya dеyatеlinosti
tеrmitov v Karakalpakstanе// Vеstnik KKO AN RUz. -Nukus, 2008, -No1. -S.37
-39.
