World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
182
NOGIRONLIGI BO‘LGAN SHAXSLARGA
PSIXOLOGIK XIZMATNING AHAMIYATI
Abdumo‘minova Mahliyo No‘monjonovna
Andijon viloyati Ulug‘nor tumani Inson ijtimoiy xizmatlar markazi,
Psixologlar guruhi bosh mutahasisi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada nogironligi bo‘lgan shaxslarga ko‘rsatiladigan
psixologik xizmatning jamiyatdagi o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Psixologik
yordamning
nogiron
kishilarning
ijtimoiy
moslashuvi,
ruhiy
holatini
barqarorlashtirish, o‘zini anglash darajasini oshirishdagi o‘rni yoritiladi. Shuningdek,
psixologik xizmat ko‘rsatish jarayonida qo‘llaniladigan metodlar, ijtimoiy-psixologik
yondashuvlar va ularning samaradorligi haqida fikr yuritiladi. Maqolada nogiron
shaxslarning ijtimoiy integratsiyasi va hayot sifatini yaxshilashda psixologik qo‘llab-
quvvatlashning muhim omil sifatida ko‘rilishi asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar:
nogironlik, psixologik xizmat, ruhiy salomatlik, ijtimoiy
moslashuv, psixologik yordam, ijtimoiy-psixologik yondashuv, integratsiya, hayot
sifati.
Bugungi kunda mamlakatimizda va jahonda nogironligi bor shaxslarning
jamiyatdagi to‘laqonli o‘rinlarini topishga intilishlari uchun shart-sharoitlar yaratish,
yoxud nogironligi bor shaxslar hayotidan to‘siqlarni olib tashlash kabi g‘oyalar juda
ko‘p tilga olinayotganiga guvoh bo‘lmoqdamiz. Ushbu g‘oyalarni amalga
oshirishimiz uchun eng avvalo odamlar ongida nogironligi bor shaxslarga nisbatan
paydo bo‘lgan va avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan tamg‘alarni ya’ni stigmalarni
olib tashlashimiz, buning uchun esa nogironligi bor shaxslarning o‘zidan yoki
nogironligi bor qon qarindoshidan uyalish, atrofdagi insonlar fikrdan qo‘rqib ijtimoiy
hayotga moslasha olmayotganliklarining sabablarini chuqur o‘rganib chiqmog‘imiz
lozim.
Inson markazi psixologi voyaga yetmagan nogironligi bo‘lgan shaxslar, og‘ir
kasallikka chalinganlar, shuningdek, jismoniy, aqliy, sensor yoki ruhiy nuqsonlari
bo‘lgan hamda uzoq vaqt davolanishga muhtoj bo‘lgan bolalarga psixologik xizmat
sohasida qo‘yidagi funksiyalarni bajaradi:
bolalarning erta yosh bosqichlarida har tomonlama rivojlanishining ijtimoiy-
psixologik va ta’limiy sharoitlarini ta’minlash bo‘yicha ota-onalik ko‘nikmalarini
oshiradi;
0-3 yoshidagi bolalarning bilish, sensor sohasi rivojlanishida muammolar
aniqlanganida, korreksion-rivojlantiruvchi xizmatlarni ko‘rsatish, zaruriyatda ularni
psixonevrolog, tibbiy psixolog, maxsus pedagogga yo‘naltirib kompleks xizmatlar
ko‘rsatilishini tashkil etadi;
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
183
alohida ta’lim ehtiyojli va rivojlanishida muammolari bo‘lgan bolaning
jamiyatga integratsiyasini ta’minlashda ijtimoiy-psixologik to‘siqlarni bartaraf etish
masalalarida monitoring, ma’rifat va tashviqot ishlarini olib boradi;
og‘ir kasallikka chalingan bollarni ruhiy zo‘riqishlarini oldini olish maqsadida
psixologik maslaxatlar beradi;
Katta yoshdagi nogironligi bo‘lgan shaxslar, og‘ir kasallikka chalinganlar,
shuningdek, jismoniy, aqliy, sensor yoki ruhiy nuqsonlari bo‘lgan hamda uzoq vaqt
davolanishga muhtoj bo‘lgan bolalarga psixologik xizmat sohasida qo‘yidagi
funksiyalarni bajaradi:
katta yoshdagilar va xotin-qizlarning psixik salomatligini, hissiy barqarorligini
ta’minlashda psixoemotsional qo‘llab-quvvatlaydi hamda ularning hayotiy
maqsadlarini oshiradi;
ishda, uyda, oilada va boshqalar bilan shaxslararo munosabatlarida konstruktiv
muloqotni o‘rnatish yuzasidan hayotiy ko‘nikmalarini oshiradi;
shaxsning kasbiy yo‘nalganligini aniqlash va belgilashda ko‘maklashadi;
farzandlarini nogironligini qabul qilolmayotgan oilalarga mahallalarda
(individual) seminar treninglar tashkil etadi;Jamiyat taraqqiyoti inson huquq va
manfaatlarini to‘liq ta’minlashga bevosita bog‘liq. Shu nuqtayi nazardan qaralganda,
nogironligi bo‘lgan shaxslarning hayot sifati, ularning jamiyatga integratsiyasi va
ijtimoiy faolligini ta’minlash dolzarb masalalardan biridir. Bunda psixologik xizmat
ko‘rsatish tizimining o‘rni alohida ahamiyat kasb etadi.
Nogironlik — bu nafaqat jismoniy cheklov, balki ko‘pincha psixologik va
ijtimoiy to‘siqlar bilan kechadigan holatdir. Nogironligi bo‘lgan shaxslar ko‘pincha
o‘zini jamiyatdan chetda his qilishlari, o‘ziga bo‘lgan ishonchning kamayishi,
depressiv holatlar va yolg‘izlik hissi bilan duch keladilar. Bunday holatlarda
psixologik yordam — ularni qo‘llab-quvvatlash, ruhiy muvozanatni tiklash va
hayotga ijobiy munosabatni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Psixologik xizmatlar nogiron shaxslarga quyidagi yo‘nalishlarda yordam beradi:
O‘z-o‘zini anglash va qabul qilish: Psixologik mashg‘ulotlar orqali inson o‘z
imkoniyatlarini anglaydi, o‘zini jamiyatning to‘laqonli a’zosi sifatida qabul qiladi.
Stress va depressiyani yengish: Mutaxassislar bilan suhbatlar, relaksatsion
mashqlar va psixoterapevtik yondashuvlar ruhiy holatni barqarorlashtiradi.
Ijtimoiy moslashuv va kommunikatsiya: Guruhli psixologik treninglar, ijtimoiy
faoliyatlarda ishtirok etish orqali nogiron shaxslar atrofdagilar bilan erkin muloqot
qilishni o‘rganadilar.
Bugungi kunda ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda nogironligi bo‘lgan shaxslar
uchun maxsus reabilitatsiya markazlari, psixologik maslahat berish xizmatlari tashkil
etilgan. O‘zbekistonda ham bu borada ijobiy o‘zgarishlar ko‘zga tashlanmoqda. Lekin
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
184
tizimli ravishda psixologik xizmatlarni yanada kengaytirish, malakali mutaxassislar
tayyorlash va nogironlar bilan ishlash metodikasini chuqurlashtirish zarur.
1
Nogironlarni reabilitatsiya qilish va reabilitatsiya qilishning asosiy yo‘nalishlari
quyidagilardan iborat: tibbiy reabilitatsiya, rekonstruktiv jarrohlik, protez va ortez,
Kurortni davolash;kasb-hunarga yo‘naltirish, umumiy va kasb-hunar ta’limi, kasb-
hunar ta’limi, ishga joylashishda ko‘maklashish (shu jumladan maxsus ish joylarida),
ishlab chiqarishni moslashtirish;ijtimoiy-ekologik, ijtimoiy-pedagogik, ijtimoiy-
psixologik va ijtimoiy-madaniy reabilitatsiya, ijtimoiy moslashuv;jismoniy tarbiya va
dam olish faoliyati, sport qismlarini tashkil etish muhim masaladir.
Nogiron (nogiron bola) reabilitatsiya yoki abilitatsiyasi individual dasturi, ishlab
chiqish va nogiron reabilitatsiya yoki abilitation individual dasturi, reabilitatsiya yoki
davlat muassasalari tomonidan berilgan nogiron bola abilitation individual dasturi
amalga oshirish uchun tibbiy-ijtimoiy ekspertiza va ularning shakllari, "ijtimoiy
reabilitatsiya chora-tadbirlari" bo‘limida quyidagi bo‘limlarda taqdim etiladi:
ijtimoiy-muhitni tiklash yoki abilitatsiya; ijtimoiy-psixologik reabilitatsiya yoki
abilitatsiya; ijtimoiy-madaniy reabilitatsiya yoki abilitatsiya; ijtimoiy-maishiy
moslashuv dastrulari shular jumlasidandir.
Mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlari va tashkilotlar ijro etuvchi hokimiyat
organlari bilan ta’minlash tartibi qat’i nazar, ularning individual reabilitatsiya dasturi
yoki nogiron abilitation va reabilitatsiya yoki davlat muassasalarida nogiron bola
faoliyatini abilitation individual dasturi tomonidan ularga ishonib topshirilgan
bajarish haqida axborot ularning tashkiliy-huquqiy shakllari tibbiy va ijtimoiy
ekspertiza, ijtimoiy-psixologik reabilitatsiya va abilitatsiya quyidagi bo‘limlarda
taqdim etiladi: ijtimoiy-psixologik reabilitatsiya bo‘yicha maslahat; psixologik
diagnostika; psixologik tuzatish; ijtimoiy-psixologik trening; nogironlarning ijtimoiy-
psixologik patronaji, nogiron oila.
Psixologik tashxisning aniq vazifalariga qarab, eksperimental metodlardan
foydalangan holda, shu jumladan, nogiron (nogiron bola) holatining dinamikasini
yanada baholash zarurligini hisobga olgan holda, yoki patologik holat bilan bog‘liq
ravishda o‘zgargan sharoitlarda nogiron (nogiron bola) ning uyg‘un rivojlanishiga
to‘sqinlik qiluvchi shaxsiy xususiyatlarni baholashni hisobga olgan holda, aqliy
faoliyatning tuzilishi va buzilishi darajasini baholash amalga oshiriladi.
Psixologik diagnostika maqsadi psixologik reabilitatsiya (abilitatsiya) ish
dasturini ishlab chiqish (zarur bo‘lsa) va reabilitatsiya (abilitatsiya) faoliyati
samaradorligini baholash (davlat dinamikasini baholash) hisoblanadi.
Psixologik diagnostika quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
1
D.S.Qaxarova “Inklyuziv ta‘lim texnologiyasi” Toshkent. 2014.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
185
1) mavzu bo‘yicha dastlabki hujjatlarni tahlil qilish (tibbiy va ijtimoiy);
2) psixodiagnostikaning maqsad va vazifalarini aniqlashtirish va uning dasturini
rejalashtirish;
3) suhbat;
4) psixologik reabilitatsiya-ekspert diagnostikasi;
5) psixodiagnostik ma’lumotlarni qayta ishlash va tahlil qilish;
6) psixodiagnostika natijalari bo‘yicha xulosa tayyorlash;
7) nogironni reabilitatsiya qilishning individual dasturining psixologik
komponentini ishlab chiqish, ijtimoiy-psixologik reabilitatsiya xizmatlarining
mazmuni va yo‘nalishini aniqlashtirish.
2
Reabilitatsiya salohiyatining psixologik komponentini, ijtimoiy reabilitatsiya
sohasidagi nogironlarning reabilitatsiya imkoniyatlarini baholash yuqori aqliy
vazifalarning operatsion va dinamik xususiyatlari, aqliy faoliyatni o‘zboshimchalik
bilan tartibga solish darajasi, kasallik va nogironlik holatiga shaxsiy xususiyatlar va
reaktsiyalar holatidan kelib chiqqan holda amalga oshiriladi.
Ijtimoiy-psixologik tashxisning xususiy, ammo juda muhim vazifalaridan biri
depressiya holatlarini va o‘z joniga qasd qilish xavfini aniqlashni erta aniqlashdir.
Psixologik diagnostika jarayonida surunkali og‘riq sindromi, izolyatsiya, oilaviy
ajralish, umidsizlik hissi va o‘z joniga qasd qilish xatti-harakati uchun boshqa xavf
omillariga alohida e’tibor beriladi.
Psixologik tuzatish turli darajadagi stresning yuqori tibbiy ijtimoiy holativa
biomaydonini normallashtirish uchun zarurdir. Psixologik tuzatishning maqsadi-
mavjud buzilishlarni maksimal darajada qoplash va aqliy jarayonlarning salbiy
o‘zgarishlarini oldini olishdir.
Buzilishning tuzilishi va darajasiga qarab turli xil tuzatish yondashuvlari,
jumladan, patologik va neyropsikologik usullar qo‘llanilishi mumkin.
Psixologik tuzatish har doim nogiron bilan ishlash bilan chegaralanmaydi va bu
jarayonda barcha ijtimoiy muhitni o‘z ichiga olishi mumkin.
Psixologik tuzatish simptomatik (rivojlanishdagi anormallik belgilari bo‘yicha)
va sabablarni bartaraf etishga (rivojlanishdagi anormallik manbasini bartaraf etishga)
bo‘linishi mumkin.
Psixologik tuzatish faoliyati hissiy-hissiy va faoliyatga, hissiy sohaga, xulq-
atvorga, shaxsga yo‘naltirilishi mumkin.
2
L.R.Muminova, R.Sh.Shomaxmudova, Z.M.Axmedova. “Inklyuiziv ta’lim” o‘quv qo‘llanma. Toshket 2019.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
186
Psixologik tuzatish maqsadlari ijtimoiy rivojlanish holatini optimallashtirish,
palataning faoliyatining ayrim jihatlarini rivojlantirish, psixologik neoplazmalarni
shakllantirish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Ijtimoiy-psixologik trening-bu psixotravmatik vaziyatlarning, neyropshik
nogironlikdan oqibatlarini bartaraf etishga qaratilgan faol psixologik ta’sir, kasallik,
jarohatlar, jarohatlar yoki ijtimoiy muhit sharoitlari tufayli zaiflashgan, ammo yangi
ijtimoiy sharoitlarda muvaffaqiyatli moslashish uchun zarur bo‘lgan, turli ijtimoiy
rollarni muvaffaqiyatli bajarishga imkon beradigan qobiliyatlarni shakllantirishga
qaratilgan, professional, ijtimoiy va boshqalar) va haqiqatan ham ijtimoiy
munosabatlar va hayotning turli sohalariga qo‘shilishi mumkin.
Ijtimoiy-psixologik treningni o‘tkazish doirasida nogironning tajribalari bilan
ish olib boriladi, faol psixologik trening o‘tkaziladi (natijada psixologik,
kommunikativ vakolatni oshirish), yangi koping-strategiyalarni shakllantirish.
Psixologik trening shaklida ishlashning guruh shakli yoshi va mavjud
patologiyadan qat’i nazar, nogironlarga yordam berishning samarali vositasi bo‘lishi
mumkin. Psixologik treningni ijtimoiy-psixologik reabilitatsiya va nogironlarni
abilitatsiya qilishning boshqa shakllari bilan bir qatorda, og‘riq holatiga va "nogiron"
ning yangi ijtimoiy mavqeiga va yoki shaxsiy ijtimoiy ko‘nikmalar, ko‘nikmalar,
ijtimoiy faollikni oshirish va h. k.
Psixologik profilaktika - bu psixologik bilim, ijtimoiy-psixologik ko‘nikmalarini
oshirish va ularning ijtimoiy-psixologik mazmun muammolari ustida, o‘zlari ustida
ishlash uchun bu bilim foydalanish uchun ehtiyoj (motivatsiya) shakllantirish sotib
olish uchun nogiron yordam, shuningdek, nogiron shaxsning to‘liq ruhiy faoliyati
uchun shart-sharoitlar yaratish (bartaraf etish yoki oila, ish va nogiron kiritilgan
bo‘lgan boshqa ijtimoiy guruhlar psixologik bezovtalik omillar kamaytirish) avvalo,
ijtimoiy munosabatlar.
Ijtimoiy-psixologik patronaj nogironlarni oilada, ishlab chiqarishda, umuman
jamiyatda moslashish muammolari bilan bog‘liq ruhiy noqulaylik holatlarini o‘z
vaqtida aniqlash uchun muntazam ravishda nazorat qilishdir, psixologik yordam
ko‘rsatish.
Nogironlarga psixologik yordam ko‘rsatishning o‘ziga xos xususiyati
kasallikning o‘ziga xos ko‘rinishlari va unga shaxsiy reaktsiyalar, shuningdek, uning
yuqori harakatlanishi bilan bog‘liq. Ta’riflangan reabilitatsiya tadbirlari aniq
belgilangan chegaralarga ega emas va ularning ishlarida psixolog turli xil
birikmalarda yotadigan usullardan foydalanishi mumkin.
Ijtimoiy-psixologik reabilitatsiya usullari orasida muayyan patologik jarayonlar
va funktsional buzilishlarga xos bo‘lgan, bu asosan nuqson strukturasining o‘ziga xos
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-38_Issue-1_April-2025
187
xususiyati va patologik jarayon bilan bog‘liq bo‘lmagan o‘ziga xos bo‘lmagan, ammo
uning oqibatlari, jumladan, nogiron shaxsning kasallik.
Xulosa qilib aytganda, nogironligi bo‘lgan shaxslarning jamiyatdagi o‘rnini
mustahkamlash, ularning ijtimoiy-psixologik holatini yaxshilashda psixologik
xizmatlar katta ahamiyatga ega. Bu xizmatlar nafaqat ruhiy salomatlikni saqlashga,
balki ularning to‘laqonli hayot kechirishlariga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. 2020 yil 23
sentyabr.O‘RQ-637-son.
2. 2020-2025 yillarda Xalq ta’limi tizimida inklyuziv ta’lim Inklyuziv ta’limni
rivojlantirish Konsepsiyasi. 13.10.2020-yil PQ 4860-son.
3. L.R.Muminova, R.Sh.Shomaxmudova, Z.M.Axmedova. “Inklyuiziv ta’lim”
o‘quv qo‘llanma. Toshket 2019.
4. D.S.Qaxarova “Inklyuziv ta’lim texnologiyasi” Toshkent. 2014.
5. F.U.Qodirova, X.Sh.Yunusova. Inklyuziv va maxsus ta’limning filologik
asoslari. Chirchiq 2022.
6. A.A.Xaitov Akmeologik pozitsiyani rivojlantirish tuzilmasi va uning tarkibiy
komponentlari. ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023
7. Xaitov Abduqosim Abdulakim o‘g‘li. Bo‘lajak o‘qituvchilarni ekologik
savodxonligini oshirishda akmeologik yondashuv. «Интернаука», 2020
