215
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
BASLAWISH KLASS MATEMATIKA SABAQLARINDA
ANALIZ HÁM SINTEZ METODLARÍ
Normatov Shadibeg Bayramklichevish
Ájiniyaz atındaǵı NMPI Tálim hám tárbiya
teoriyası hám metodikası baǵdarı 1-basqısh magistrantı
https://doi.o
rg/
10.5281/zenodo.15582320
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:16-may 2025 yil
Ma’qullandi:18-may 2025 yil
Nashr qilindi: 31-may 2025 yil
Bul maqala baslawısh klass matematika
sabaqlarında analiz hám sintez metodlarının áhmiyeti
hám olardı qollanıw usılların hár tárepleme úyrenedi.
Maqalada oqıwshılardıń logikalıq pikirlew qábiletlerin
rawajlandırıwda usı metodlardıń ornı, quramalı
matematikalıq túsiniklerdi ápiwayılastırıw hám
máselelerdi sheshiwde olardan nátiyjeli paydalanıw
jolları tallanǵan. Sonday-aq, maqalada ámeliy
mısallar
hám
didaktikalıq
usınıslar
arqalı
oqıtıwshılarǵa sabaq procesinde analiz hám sintez
metodların interaktiv usıllarda qollanıw boyınsha
kórsetpeler berilgen. Izertlew nátiyjeleri sonı
kórsetedi, bul metodlar oqıw materialın tereń
ózlestiriwge járdem beredi hám baslawısh klass
oqıwshılarınıń kognitivlik kónlikpelerin sezilerli
dárejede arttıradı.
KEY WORDS
Baslawısh
klass,
matematika, analiz metodi, sintez
metodi,
didaktika,
logikalıq
pikirlew,
máseleler
sheshiw,
kognitiv kónlikpeler.
Matematika - bul tek esaplawlar hám qaǵıydalar kópligi emes, al logikalıq pikirlew,
mashqalalardı sheshiw hám dóretiwshilik qatnastı rawajlandıratuǵın pán. Baslawısh klass
matematika sabaqlarında oqıwshılardıń bul kónlikpelerin qáliplestiriwde analiz (tallaw) hám
sintez (ulıwmalastırıw) metodları áhmiyetli rol oynaydı. Bul metodlar oqiw procesinde óz ara
baylanıslı halda qollanılıwı lazım bolıp, balalardıń bilimlerdi tereń ózlestiriwine, túsinikler
arasındaǵı baylanıslardı tabiwga hám óz betinshe pikirlewge járdem beredi.
Baslawısh klass matematikası oqıwshılarda tek ǵana esaplaw kónlikpelerin qáliplestiriw emes,
al logikalıq pikirlew, mashqalalardı sheshiw hám dóretiwshilik qatnas jasaw qábiletlerin
rawajlandırıwdı da maqset etedi. Bul proceste analiz (analiz) hám sintez (ulıwmalastırıw)
metodları áhmiyetli orın tutadı. Bul metodlar arqalı oqıwshılar matematikalıq túsiniklerdi
tereńirek túsinedi, mashqalalardı bóleklerge ajıratıp úyrenedi hám keyin olardı birlestirip,
tolıq sheshim tabadı.
Analiz hám sintez (grek. analysis - ajıratıw hám synthesis - birlestiriw) - adamlar dúnyanı
biliw procesinde paydalanatuǵın, óz ara tıǵız baylanısqan tekseriw usılları. Analiz oyda
yamasa ámelde zat hám hádiyseni quramlı bóleklerge bóliw, sintez bolsa bul bóleklerdi oyda
yamasa ámelde bir pútin etip birlestiriw, zattı bir pútin halda izertlew. Insan átirapındaǵı hám
hár qıylı ózgesheliklerge iye bolgan obyektiv barlıq quramalı hám sonıń menen birge belgili
zat hám hádiyselerden ibarat. Olardı úyreniw hám biliw ushın quramlıq bólimlerge ajıratıw,
yaǵnıy analiz (tallaw) etiw kerek. Biraq usı usıl járdeminde ǵana olardı tolıq biliw múmkin
emes, sonıń ushın onı sintez benen tolıqtırıw zárúr. Sintez analiz nátiyjelerine tayangan halda
216
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
zat yaki hádiyseni bir pútin etip birlestiredi. Analiz hám sintez óz ara baylanıslı bolıp, analizsiz
sintez tereń bilim bermeydi, soniń menen birge sintez arqalı juwmaqlanbagan analiz de jeterli
emes. Analiz hám sintez iskerliginiń orayı bas miy úlken yarımsharlarınıń qabıǵı bolıp
esaplanadı, biraq bul iskerlik jámiyetlik óndiris procesinde hám tiykarında payda boladı hám
ámelge asırıladı. Pikirlew procesinde analiz hám sintez abstrakt (abstrakt) túsinikler
járdeminde júzege keletuǵın hám abstrakciya, ulıwmalastırıw hám basqalar menen bekkem
baylanısqan logikalıq pikirlew usılları sıpatında kórinedi.[1]
Analiz metodı,
bir pútin zattı (máselen, matematikalıq máseleni) oniń quramlıq bólimlerine
ajıratıp, hárbir bólimdi óz aldına úyreniwge tiykarlanadi. Basqasha aytqanda, quramalılıqtı
ápiwayılastırıw hám onıń elementlerin túsiniw bolıp tabıladı. [2]
Baslawısh klass matematika sabaqlarında analizdiń qollanılıwı:
* Máseleni túsiniw: Oqıwshılar máseleni oqıp, ondaǵı berilgenler (maǵlıwmatlar) hám
tabılıwı kerek bolgan nárse (soraw) ni ajıratadı. Máselen, "Qutıda 5 qızıl hám 3 jasıl alma bar.
Jámi neshe alma bar?" máselesinde "5 qızıl alma" hám "3 jasıl alma" berilgen, "jámi neshe
alma bar?" bolsa soraw bólimi esaplanadı.
* Sanlardı jiklew: Kóp tańbalı sanlardı birlik, onlıq, júzlik hám taǵı basqa cifrlarga jiklew
(mısalı, 245 sanın 2 júzlik, 4 onlıq hám 5 birlikke júklew). Bul jagday sanlardıń quramın
túsiniwge járdem beredi.
* Geometriyalıq figuralardı talqılaw: Úshmúyeshliktiń tárepleri hám múyeshlerin, kvadrattıń
qásiyetlerin (tárepleri teń, múyeshleri tuwri) bólek-bólek úyreniw.
* Mısallardı bóleklerge ajıratıw: Quramalı arifmetikalıq ańlatpalardı kishi bóleklerge ajıratıp
sheshiw (mısalı, (12+8) - 5 ańlatpasında dáslep qawsırmanıń ishin esaplaw, keyin alıw).
Analiz metodınıń abzallıqları:
* Oqıwshılarǵa máseleni tereńirek túsiniwge járdem beredi.
* Logikalıq pikirlewdi rawajlandıradı.
* Qıyınshılıqlardı basqıshpa-basqısh sheshiwge úyretedi.
Sintez metodı
bolsa analizge qarama-qarsı bolıp, qanday da bir pútinlikti payda etiw ushın
onıń ayırım bólimlerin birlestiriw, olardan jańa bir pútinlik jaratıwdan ibarat. Bul bilimlerdi
ulıwmalastırıw hám jańa túsinikler payda etiw procesi bolıp tabıladı.
Baslawısh klass matematika sabaqlarında sintezdiń qollanılıwı:
* Másele sheshimin birlestiriw: Analiz arqalı ajıratılǵan maǵlıwmatlardı birlestirip, máseleniń
sorawına juwap tabıw. Joqarıdaǵı alma máselesinde 5 qızıl almanı 3 jasıl alma menen qosıp,
jámi 8 alma bar ekenligin tabıw.
* Sanlardı dúziw: Birlik, onlıq, júzliklerden pútin sanlardı payda etiw (máselen, 3 júzlik, 7
onlıq hám 2 birlikten 372 sanın payda etiw).
* Túsiniklerdi ulıwmalastırıw: Birneshe uqsas figuralardıń qásiyetlerin birlestirip, olardıń
uliwma atın (máselen, tórtmúyeshlik) aytiw.
* Arifmetikalıq anlatpalardı jıynaw: Bir neshe ápiwayı ámellerdi birlestirip, quramalı
ańlatpanı payda etiw yáki onıń nátiyjesin tabıw.
Sintez metodınıń abzallıqları:
* Oqıwshılarda bilimlerdi ulıwmalastırıw qábiletin qáliplestiredi.
217
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
* Jana túsiniklerdi ózlestiriwge járdem beredi.
* Dóretiwshilik pikirlew hám mashqalalarǵa kompleksli qatnas jasawdı rawajlandıradı.
Analiz hám sintez metodlarınıń óz ara baylanıslılıǵı.
Analiz hám sintez metodları bir-birin tolıqtıratuǵın procesler bolıp tabıladı. Matematikalıq
máselelerdi sheshiwde dáslep máseleni analizlep, onıń quramlı bólimlerin anıqlaw, keyin
tabılǵan bólimlerdi sintezlep, máseleniń sheshimin tabıw áhmiyetli. Máselen, awızeki
máselelerdi sheshiwde:
* Analiz: Máseleni diqqat penen oqıw, ondaǵı tiykarǵı maǵlıwmatlardı hám sorawdı ajıratıw.
* Sintez: Ajıratılǵan maǵlıwmatlardan paydalanıp, máseleni sheshiw ushın zárúr bolǵan
arifmetikalıq ámeldi tańlaw hám nátiyjeni tabıw.
Misal: Baǵda 7 alma teregi hám onnan 3 ke kóp almurt teregi bar. Baǵda jámi neshe miyweli
terek bar?
Analiz:
* Alma terekleri sanı: 7.
* Almurt terekleri alma tereklerinen 3 ke kóp.
* Soraw: Jámi neshe miyweli terek bar?
Sintez:
* Almurt terekleri sanın tabıw: 7 + 3 = 10 (almurt teregi).
* Jámi terekler sanın tabıw: 7 + 10 = 17 (jámi terek).
Juwmaqlap aytqanda, analiz hám sintez metodları baslawısh klass matematika sabaqlarında
oqıwshılardıń tek esaplaw kónlikpelerin emes, al matematikalıq pikirlew, logikalıq pikirlew,
mashqalalardı sheshiw hám bilimlerdi ulıwmalastırıw qábiletlerin de rawajlandırıwda
tiykarǵı qural esaplanadı. Oqıtıwshılar sabaq procesinde bul metodlardı nátiyjeli qollanıw
arqalı balalardıń matematikalıq dúnya qarasın keńeytip, olardı keleshekte quramalıraq
matematikalıq túsiniklerdi ózlestiriwge tayarlaydı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Avazboyev, B. R. (2012). Matematika o‘qitish metodikasi. Toshkent: Yangi asr avlodi.
2.
Jumayev M. Y., Xolmurzayev Sh. M., Murodov, Sh. - M., 2015. Matematika o‘qitish
metodikasi. Darslik. Toshkent: Fan va texnologiya.
3.
Менлинский, Б. М. (1983). Педагогика Учебник Ташкент: Учитель. (Классический
источник по основным принципам и дидактическим аспектам педагогики). Shukurov, R.
S.,
4.
Nazarov, S.M. (2010). Matematika o‘qitish metodikasi. O‘quv qo‘llanma. - Toshkent: Fan.
5.
Леонтьев, А. Н. (1975) Активность Сознание Личность (Движение.) Число
Личность Москва: Политиздат. (Могут быть также узбекские издания, переведенные с
русского языка или созданные на его основе.)
