23
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
KENG DUNYOQARASH – YORQIN KELAJAK KAFOLATI
Aliqulova Saodat Abduraimovna
Samarqand viloyati Qo'shrabot tumani
77-IDUM biologiya fan o'qituvchisi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15621686
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 03-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 09-iyun 2025 yil
Ushbu maqolada o‘quvchilarning dunyoqarashini
kengaytirish, ularni ijodiy fikrlashga undash va san’atga
bo‘lgan
qiziqishini
shakllantirishning
zamonaviy
ta’limdagi ahamiyati yoritilgan.Ijodkorlik va keng
fikrlashni shakllantirishga qaratilgan metodlar, amaliy
tavsiyalar hamda san’atning estetik va tarbiyaviy
ahamiyati haqida fikrlar bayon etilgan.
KEY WORDS
Dunyoqarash,ijodkorlik,
san’at ta’limi, estetik tarbiya,
o‘quvchi shaxsini rivojlantirish,
ijodiy fikrlash, madaniy meros,
ta’lim
jarayoni,
innovatsion
metodlar, maktabda san’at
Bugungi globallashuv, axborot texnologiyalari va madaniy xilma-xillik sharoitida yoshlarda
keng dunyoqarash, mustaqil fikrlash va ijodiy yondashuvni shakllantirish zarurati tobora
ortib bormoqda. Ta’lim jarayonida faqat akademik bilimlarni o‘rgatish emas, balki
o‘quvchilarni keng fikrlashga, go‘zallikni ko‘ra olishga, san’at orqali o‘zini anglashga undash
zamonaviy pedagogikaning muhim vazifasiga aylangan. Ayniqsa, san’at, ijodkorlik va
madaniyat orqali shaxsning ichki salohiyatini ochib berish imkoniyati beqiyosdir. Zamonaviy
ta’limning asosiy maqsadi - o‘quvchiga tayyor bilimlarni berish emas, balki uni
mustaqil va
tanqidiy fikrlay oladigan
shaxs sifatida shakllantirishdir. Bugungi jamiyatda o‘z fikriga ega,
ma’lumotni tahlil qila oladigan va ongli qaror qabul qiladigan shaxslar katta qadrlanadi.
Mustaqil va tanqidiy fikrlaydigan o‘quvchi - bu shunchaki bilim oluvchi emas, balki uni
hayotga tadbiq eta oladigan, yangilikka ochiq va jamiyatda o‘z o‘rnini topa oladigan yetuk
shaxsdir. Shu sababli har bir o‘qituvchi bu ko‘nikmalarni dars va sinfdan tashqari
mashg‘ulotlarga integratsiya qilishga e’tibor qaratishi zarur.
Ushbu maqolada o‘quvchilarning dunyoqarashini kengaytirish, ijodiy salohiyatini
rivojlantirish hamda san’atga mehr uyg‘otish yo‘nalishlarida olib borilishi kerak bo‘lgan
ishlarga ilmiy-nazariy va amaliy yondashuvlar haqida so‘z yuritiladi.
Dunyoqarash — bu shaxsning atrof-muhit, jamiyat va hayotga bo‘lgan munosabatlari,
qarashlari va fikr yuritish doirasini ifodalaydi. Bolalik davridayoq shakllanadigan
dunyoqarash turli omillar, xususan, oila, ta’lim, kitobxonlik, ommaviy axborot vositalari,
tengdoshlar va o‘qituvchilar ta’sirida kengayadi. Shunday omillardan biri — sinfdan tashqari
tarbiyaviy ishlar
.
O‘quvchining dunyoqarashini shakllantirishda quyidagi faoliyatlar samarali hisoblanadi:
Ijtimoiy loyihalarda ishtirok;
Bahs-munozaralar, davra suhbatlari;
Kitobxonlik klublari;
Muzey, kutubxona va tarixiy obidalarga ekskursiyalar;
Teatr, kino, san’at galereyalariga tashrif;
24
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
Atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha tadbirlar.
1. Dunyoqarash – inson tafakkurining ko‘zgusi
Dunyoqarash – bu shaxsning hayotga, odamlar va jamiyatga, tabiatga bo‘lgan qarashlar
tizimidir. O‘quvchilarda sog‘lom dunyoqarashni shakllantirish, ularni hayotiy hodisalarga
ongli yondashishga o‘rgatish ta’lim-tarbiyaning ustuvor yo‘nalishlaridandir. Keng
dunyoqarashga ega o‘quvchi:
har xil madaniyatlar, g‘oyalarni tushunadi va hurmat qiladi;
tanqidiy va ijodiy fikrlaydi;
global muammolarni anglay oladi va ularni yechishga qiziqadi;
Bunday yondashuv maktab dasturlariga faqat fanlar asosida emas, balki ijtimoiy hayot,
madaniyat, adabiyot, tarix va san’at elementlarini joriy qilish orqali amalga oshiriladi. Masalan,
o‘quvchilarga turli millatlarning san’at asarlari, urf-odatlari, tarixiy shaxslari haqida ma’lumot
berish orqali ularning tafakkuri boyiydi, empatiya va tolerantlik xususiyatlari shakllanadi.
2. Ijodkorlik – yangi avlod tafakkurining kaliti
Ijodkorlik – bu mavjud tajriba asosida yangilik yaratish, har qanday muammoni noodatiy
yo‘llar bilan hal qilish qobiliyatidir. XXI asrda ijodiy fikrlash - o‘quvchilarni nafaqat san’atga,
balki barcha sohalarda muvaffaqiyatga olib chiqadigan eng muhim kompetensiyalardan
biridir.
Ta’limda ijodkorlikni rivojlantirish quyidagi yo‘llar orqali amalga oshiriladi:
O‘quvchilarni mustaqil fikrlashga undaydigan topshiriqlar (masalan, muammoli
vaziyatlar, loyiha ishlari);
Yozma va og‘zaki ijodga rag‘bat (she’r, esse, hikoya, dramatik sahna);
O‘yinli metodlar, rolli o‘yinlar, teatrlashtirilgan chiqishlar;
Texnologiyalar orqali (digital storytelling (raqamli hikoyachilik), grafika, animatsiya,
podkastlar (audio shaklida yozib olingan suhbat) yaratish).
Ijodiy muhitda tarbiyalangan o‘quvchi o‘z fikrini erkin ifoda etadi, yangilikdan qo‘rqmaydi va
o‘zini jamiyatda erkin tutadi.
3. San’at – qalb tarbiyasi va did shakllantirish vositasi
San’at – bu shunchaki musiqa, rasm yoki raqs emas. Bu o‘quvchi qalbiga go‘zallik, sezgi va
estetik tarbiyani olib kiruvchi muhim vositadir. Ta’lim jarayonida san’at elementlari orqali
o‘quvchilar:
o‘z tuyg‘ularini ifoda etishni o‘rganadilar;
atrof-muhitga, insonlarga nisbatan mehr va e’tiborli bo‘ladilar;
ruhiy sog‘lomlik, stressdan chiqish, o‘zini anglash kabi fazilatlarni rivojlantiradilar;
Shu sababli, maktablarda musiqa, tasviriy san’at, teatr, milliy hunarmandchilik turlari,
madaniy meros va xalq og‘zaki ijodi asosida tashkil etiladigan mashg‘ulotlar o‘quvchilarning
estetik dunyoqarashini boyitadi.
Masalan, "Ijod haftaligi", "San’at festivali", "Madaniyat kuni", "Men sevgan rassom" kabi
tadbirlar bolalarda qiziqish uyg‘otadi, o‘z qobiliyatlarini kashf qilishga yordam beradi.
4. Amaliy takliflar: maktabda qanday yo‘l tutish mumkin?
O‘qituvchilar, maktab rahbariyati va ota-onalar quyidagi amaliy ishlarni amalga oshirish
orqali bu yo‘nalishda sezilarli natijalarga erishishlari mumkin:
1.
To‘garak va klub faoliyatlari:
adabiyot klubi, rasm to‘garagi, teatr studiyasi, dizayn
va amaliy san’at guruhlari.
2.
Ijodiy tanlovlar:
insholar, rasmlar, drama sahnalari, milliy madaniyat mavzusida
videoroliklar, “Yosh rassom” ko‘rgazmalari.
3.
Mahalliy san’atkorlar bilan uchrashuvlar:
rassom, shoir, aktyorlar bilan mahorat
darslari va interaktiv suhbatlar.
4.
Kutubxona va muzey bilan integratsiya:
madaniy maskanlarga sayohatlar,
ko‘rgazmalarda ishtirok.
25
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
5.
Ota-onalarni jalb qilish:
milliy madaniyat va san’at namoyishlari, oilaviy ijodiy
kechalar.
Xulosa qilib aytganda, o‘quvchilarning dunyoqarashini kengaytirish, ularni ijodiy fikrlashga va
san’atga qiziqtirish – bu faqatgina qo‘shimcha faoliyat emas, balki ularning shaxsiy rivojlanishi
va kelajakdagi hayotiy muvaffaqiyati uchun mustahkam poydevordir.Ta’lim tizimi bu borada
faollik ko‘rsatsa, kelajakda biz nafaqat bilimli, balki keng dunyoqarashga ega, go‘zallikni
anglaydigan, madaniyat va san’atni qadrlaydigan avlodni voyaga yetkazamiz. Shuning uchun
maktabda bu yo‘nalishdagi ishlarni izchil va tizimli amalga oshirish bugungi kunning dolzarb
masalasidir. Sinfdan tashqari ishlarda o‘quvchining qiziqishlari, hayotga munosabati, estetik
didi, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga munosabati shakllanadi. U shunchaki bilim emas,
balki o‘zini anglagan, jamiyatda o‘z o‘rnini topa oladigan yetuk shaxs bo‘lib voyaga yetadi.
Ta’lim-tarbiya jarayonini ana shunday har tomonlama faol, keng dunyoqarashli, zamonaviy
fikrlovchi o‘quvchilar shakllanishiga xizmat qiladigan mashg‘ulotlar bilan boyitish -
pedagoglarning asosiy vazifasidir.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 29-apreldagi O‘zbekiston
Respublikasi Xalq ta’limi tizimini tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish Kontseptsiyasi
to‘g‘risida”gi 57-12 son qarori.
2. B.Namdar, M.Kucuk. Preservice Science Teachers’ Practices of Critiquing and Revising 5E
Lesson Plans. Journal of Science Teacher Education. 2018, May.
3.X.Xodjayev.
Umumiy
pedagogika
nazariyasi
va
amaliyoti.
Darslik.
-T."Sano
standandart"nashiriyoti. 2017.
4. Khaydarov, S. A. (2021). The role of the use of fine arts in teaching the history of the
country. International scientific and practical conference. CUTTING EDGE-SCIENCE. In
Conference Proceedings (pp. 41-43).
5. II-Ustozlar Forumi materiallari, 2024
6. Lex.uz
