18
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
BOLALAR HUQUQLARINING XALQARO-HUQUQIY
MUHOFAZASI: ZAMONAVIY TENDENSIYALAR VA
INSTITUTLAR"
Ashurova Nilufar О‘ktamovna,
О‘zbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizligi universiteti
Jinoiy-huquqiy fanlar kafedrasi dotsenti,
Yuridik fanlar bо‘yicha falsafa doktori (PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15621659
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 03-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 09-iyun 2025 yil
Maqolada voyaga yetmaganlarning huquqlarini xalqaro
huquq doirasida muhofaza qilish masalalari tahlil
qilingan. Xalqaro inson huquqlari tizimida voyaga
yetmaganlarning huquqlarini ta’minlash va ularni
himoya qilish muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bu borada
ko‘plab xalqaro konvensiyalar, shartnomalar va
tavsiyalar ishlab chiqilgan. Maqolada BMTning Voyaga
yetmaganlarning huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasi
kabi asosiy huquqiy hujjatlar ko‘rib chiqilgan va ularning
amaliy ahamiyati, hamda voyaga yetmaganlarning
ijtimoiy-iqtisodiy va huquqiy holatini yaxshilashga
qaratilgan mexanizmlar tahlil qilingan. Shuningdek,
maqolada voyaga yetmaganlar huquqlarining xalqaro
va
milliy
huquqiy
tizimlardagi
o‘rni,
huquqbuzarliklarning oldini olish va ijtimoiy himoya
vositalari muammolari hamda ularni hal etish
yo‘nalishlari ko‘rib chiqilgan. Voyaga yetmaganlarni
himoya qilish masalasida xalqaro hamkorlikning
ahamiyati va uni kuchaytirish yo‘llari ta’kidlangan.
Maqola
ilmiy-amaliy
ahamiyatga
ega
bo‘lib,
huquqshunoslik sohasidagi
tadqiqotchilar, davlat
idoralari va nodavlat tashkilotlar uchun manba bo‘lib
xizmat qilishi mumkin.
KEY WORDS
xalqaro
huquq,
inson
huquqlari,
bolalar
huquqlari,
konvensiya,
deklaratsiya,
fakultativ protokol, institutsional
mexanizmlar, xalqaro himoya,
voyaga yetmaganlar.
Voyaga yetmagan shaxslarning huquq va manfaatlarini himoya qilish bugungi kunda inson
huquqlari sohasidagi eng dolzarb va ustuvor yo‘nalishlardan biri sanaladi. Ularning tabiiy
biologik va psixologik rivojlanish bosqichlarini inobatga olgan holda, bolalar kattalarga
nisbatan ko‘proq ijtimoiy himoya, g‘amxo‘rlik va moslashtirilgan huquqiy mexanizmlarga
ehtiyoj sezadilar. Shu sababli, zamonaviy xalqaro huquq amaliyotida voyaga yetmaganlar
huquqlarini ta’minlashga qaratilgan keng qamrovli xalqaro-huquqiy normalar tizimi
shakllantirilgan bo‘lib, bu tizim tegishli xalqaro konvensiyalar, deklaratsiyalar, fakultativ
protokollar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar orqali mustahkamlangan.
Ushbu huquqiy mexanizmlar, avvalo, bolalarning shaxs sifatida to‘laqonli va uyg‘un
rivojlanishiga sharoit yaratish, ularni har qanday ekspluatatsiya, zo‘ravonlik, kamsitish va
tahdidli vaziyatlardan himoya qilishga qaratilgan. Xususan, 1959-yil 20-noyabrda BMT Bosh
Assambleyasi tomonidan qabul qilingan Bolalar huquqlari deklaratsiyasida bolalar o‘zlarining
jismoniy va ruhiy jihatdan yetarlicha rivojlanmaganliklari sababli maxsus g‘amxo‘rlik va
19
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
alohida huquqiy himoyaga muhtoj ekani e’tirof etilgan. Ushbu prinsip asosida davlatlar milliy
qonunchilik tizimida ham, xalqaro darajada ham muvofiqlashtirilgan choralarni amalga
oshiradilar.
Bu borada 1989-yilda qabul qilingan Bolalar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiya alohida o‘rin
tutadi. Ushbu konvensiya bolalarning yashash, rivojlanish, fikr bildirish, ta’lim olish, sog‘liqni
saqlash va ekspluatatsiyadan himoyalanish huquqlarini kafolatlaydi hamda ushbu
huquqlarning amalga oshirilishi bo‘yicha davlatlarga majburiyat yuklaydi. Shu bilan birga,
1993-yildagi Xalqaro farzandlikka olish bo‘yicha bolalarni himoya qilish va hamkorlik
to‘g‘risidagi Gaaga konvensiyasi[1] ham muhim huquqiy asoslardan biri bo‘lib, xalqaro
miqyosdagi asrab olish jarayonlarida bolaning manfaatlarini ustuvor qo‘yishni ta’minlaydi va
noqonuniy farzandlikka olish holatlarining oldini olishga xizmat qiladi.
Shuningdek, 2000-yilda qabul qilingan va Bolalar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyaga
qo‘shimcha bo‘lgan Fakultativ protocol[2] orqali bolalar savdosi, bolalar fohishaligi va bolalar
pornografiyasiga qarshi kurashish bo‘yicha xalqaro huquqiy majburiyatlar belgilanadi.
Mazkur hujjat davlatlardan nafaqat mazkur jinoyat turlariga qarshi qat’iy choralar ko‘rishni,
balki jabrlangan bolalarni reabilitatsiya qilish va ularga kompleks yordam ko‘rsatishni ham
talab qiladi.
Ta’kidlash joizki, bolalar huquqlarini himoya qilish xalqaro hamjamiyat tomonidan insoniyat
taraqqiyotining asosiy tamoyillaridan biri sifatida qaralib, ushbu yo‘nalishda qabul
qilinayotgan xalqaro-huquqiy hujjatlar davlatlarning ichki siyosati va qonunchilik tizimini
xalqaro standartlarga muvofiqlashtirishga xizmat qilmoqda.
1945 yildan boshlab inson huquqlarini xalqaro miqyosda himoya qilish jarayoni bosqichma-
bosqich rivojlanib bordi va bu evolyutsion jarayon bir nechta tarixiy bosqichlarni o‘z ichiga
oladi. Mazkur tasnif professor S.V. Chernichenko tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, u o‘zining
“Xalqaro huquq nazariyasi”[3] asarida inson huquqlarining xalqaro-huquqiy muhofazasi
shakllanishining asosiy bosqichlarini tizimli ravishda yoritib bergan.
1945 yildan boshlab inson huquqlarini xalqaro miqyosda himoya qilish evolyutsiyasi bir
necha bosqichlarni o‘z ichiga oladi. Mazkur bosqichlash professor S.V. Chernichenko
tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, u o‘zining “Xalqaro huquq nazariyasi” nomli ilmiy asarida
inson huquqlarining xalqaro-huquqiy himoyasi shakllanish jarayonini tizimli tarzda tahlil
qilgan.
Jumladan, birinchi bosqich 1945 yildan 1980-yillarning boshlariga qadar bo‘lgan davrni
qamrab oladi. Bu davrning asosiy xususiyati inson huquqlari bo‘yicha xalqaro standartlarni
yig‘ish va ularni umumiy prinsiplar shaklida belgilab olish bilan tavsiflanadi. Mazkur jarayon
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Ustavining 1945 yilda qabul qilinishi bilan boshlandi. BMT
Ustavida inson huquqlariga hurmat prinsipiga alohida o‘rin ajratilgan bo‘lib, hujjatning 1-
moddasi 3-bandida tashkilotning asosiy maqsadlaridan biri sifatida "inson huquqlari va
asosiy erkinliklarga hurmatni, irqi, jinsi, tili va diniy e’tiqodidan qat’i nazar, rag‘batlantirish va
rivojlantirishda xalqaro hamkorlikni amalga oshirish" belgilab qo‘yilgan.
Bu tamoyillar xalqaro huquq doirasida inson huquqlari muhofazasining konseptual asosini
yaratdi. Mazkur bosqichda inson huquqlarini huquqiy jihatdan tizimli mustahkamlash
yo‘lidagi navbatdagi muhim qadam sifatida 1948 yilda BMT Bosh Assambleyasi tomonidan
qabul qilingan Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi[4] xizmat qiladi. Ushbu
deklaratsiya asosiy inson huquqlarining ro‘yxatini, ularning mohiyatini va mazmunini aniqlab
berdi. Bu hujjat o‘z mazmuniga ko‘ra majburiy bo‘lmagan huquqiy xarakterga ega bo‘lsa-da,
xalqaro odat huquqi shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi.
Keyinchalik, 1966 yilda qabul qilingan Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro
pakt[5] hamda Ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt[6] mazkur
deklaratsiyada ko‘rsatilgan huquqlarga huquqiy maqom berdi. Shu tariqa, yuqoridagi uchta
asosiy hujjat: 1948 yilgi Deklaratsiya, 1966 yilgi ikki xalqaro pakt inson huquqlari sohasidagi
20
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
“Inson huquqlari deklaratsiyalar majmuasi” sifatida e’tirof etiladi va hozirgi zamonaviy
xalqaro inson huquqlari tizimining negizini tashkil qiladi.
Mazkur bosqichdagi keyingi rivojlanish bosqichi inson huquqlari sohasida ilgari shakllangan
umumiy tamoyillarni huquqiy jihatdan yanada chuqurlashtirish va ularni konkretlashtirish
jarayoni bilan tavsiflanadi. Ayniqsa, 1980-yillarga kelib inson huquqlarini xalqaro miqyosda
qo‘llashning dolzarb yo‘nalishlarini qamrab olgan va sohaga ixtisoslashtirilgan 80 dan ortiq
xalqaro shartnomalar ishlab chiqilganligi mazkur davrning asosiy xususiyatlaridan biri bo‘lib
xizmat qiladi. Bu esa xalqaro huquqda inson huquqlarini himoya qilishga oid asosiy normativ-
huquqiy standartlar tizimi shakllanganligini yaqqol ifodalaydi. Bunday keng qamrovli
hujjatlar to‘plami fuqarolik va siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy hamda madaniy huquqlardan tortib,
ayollar, bolalar, milliy ozchiliklar, nogironlar, qochqinlar va boshqa ijtimoiy guruhlarning
maxsus himoyaga muhtoj bo‘lgan huquqlarini qamrab olgan huquqiy asoslarni yaratdi. Shu
jihatdan, bu bosqich inson huquqlari bo‘yicha universal, regional va sohaga oid normativ
bazaning huquqiy shakllanishi bilan birga, ularning amaliy qo‘llanilishi va xalqaro monitoring
tizimining shakllanishida ham muhim burilish nuqtasi bo‘ldi.
Professor S.V. Chernichenko bu jarayonni inson huquqlarini xalqaro darajada tizimlashtirish
bosqichi sifatida ta’riflagan bo‘lsa, L.V. Pavlova esa uni inson huquqlari xalqaro himoyasining
zamonaviy evolyutsiyasi doirasidagi sifat jihatidan yangi bosqichi deb baholaydi[7].
Mazkur yondashuvda ilgari surilgan asosiy xulosalarga biz qisman qo‘shilamiz. Darhaqiqat,
1980-yillarga kelib inson huquqlarini xalqaro darajada muhofaza qilishga doir me’yoriy-
huquqiy asoslar sezilarli darajada rivojlandi. Xususan, inson huquqlarini har tomonlama
qamrab oluvchi ko‘plab xalqaro shartnomalarning ishlab chiqilishi va qabul qilinishi ushbu
sohadagi universal tamoyillarni konkretlashtirish va sohaga moslashtirish imkonini berdi. Bu
esa, o‘z navbatida, xalqaro huquq doirasida inson huquqlarini tartibga soluvchi standartlar
tizimini shakllantirishga xizmat qildi. Shuningdek, ushbu bosqichda inson huquqlarining
sohaga oid jihatlari – ayollar, bolalar, qochqinlar, nogironlar, ozchiliklar va boshqa ijtimoiy
guruhlarning huquqiy maqomini aniqlashtirishga alohida e’tibor qaratilganini alohida
ta’kidlash lozim.
Biroq, biz bu davrni “inson huquqlari bo‘yicha asosiy xalqaro standartlar tizimi to‘liq
shakllandi” degan qat’iy xulosani bildiruvchi pozitsiya sifatida baholashga ehtiyotkorlik bilan
yondashamiz. Chunki xalqaro hujjatlar sonining ortishi ularning amaliy natijadorligi va
ta’sirchanligini avtomatik tarzda ta’minlamaydi. Ayrim konvensiyalarning universalligi va
bajarilish darajasi, shuningdek, monitoring mexanizmlarining samaradorligi muayyan
savollarni keltirib chiqaradi. Bundan tashqari, ba’zi davlatlar tomonidan muhim xalqaro
hujjatlarning ratifikatsiya qilinmasligi yoki ularni cheklovlar bilan qabul qilinishi ham ushbu
tizimning izchilligiga va haqiqiy global qamroviga ta’sir ko‘rsatmoqda.
Shu boisdan, biz mazkur bosqichni inson huquqlarining xalqaro-huquqiy muhofazasini
kuchaytirishga xizmat qilgan muhim tarixiy bosqich sifatida baholagan holda, uning
tamomlangan, yakuniy tizim sifatida ko‘rilishini nisbatan shartli deb hisoblaymiz.
Institutsional rivojlanish bosqichida inson huquqlarini xalqaro miqyosda himoya qilish
tizimini takomillashtirishga qaratilgan institutsional chora-tadbirlar va mexanizmlar jadal
rivoj topdi. Xususan, inson huquqlari sohasida maxsus xalqaro tashkilotlar, shuningdek
shartnomaviy va nashartnomaviy nazorat organlarining faoliyati tizimli asosda kengaytirildi.
Mazkur institutlar doirasida xalqaro monitoring, hisobot berish, ekspert baholash va
individual shikoyatlarni ko‘rib chiqish kabi mexanizmlarning joriy etilishi inson
huquqlarining xalqaro darajada real himoya qilinishiga xizmat qildi.
Mazkur institutsional tizimning shakllanishi inson huquqlarini xalqaro huquq doirasida
samarali muhofaza qilishning nazariy va amaliy asoslarini mustahkamlashda muhim rol
o‘ynadi. BMTning inson huquqlari bo‘yicha shartnomaviy qo‘mitalari, Yevropa Inson
huquqlari sudi, Amerika Inson huquqlari komissiyasi kabi organlar faoliyatining kuchayishi
ushbu yo‘nalishdagi rivojlanish tendensiyalarining yaqqol ko‘rinishidir.
21
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
Shu bilan birga, bu institutsional evolyutsiya yakunlangan deb hisoblab bo‘lmaydi. Chunki
zamonaviy global muammolar, mintaqaviy ixtiloflar, inson huquqlarining buzilishi
holatlarining murakkablashuvi mavjud tizimning doimiy ravishda takomillashtirilishini talab
qilmoqda. Shu sababli, inson huquqlarini xalqaro darajada himoya qilish mexanizmlarining
institutsional asoslari hozirgi kungacha ham faol rivojlanish bosqichida qolmoqda va xalqaro
hamjamiyat tomonidan bu boradagi sa’y-harakatlar izchil davom ettirilmoqda.
Albatta, quyida Siz taqdim etgan matnni ilmiy-akademik uslubda, silliqlashtirilgan, rasmiy
tilda bayon qilinib, manbasi bilan birgalikda shakllantirib beraman:
Xalqaro miqyosda bolalar huquqlarini himoya qilish tizimi inson huquqlarining xalqaro
himoyasi sohasining ajralmas tarkibiy qismi sifatida e’tirof etiladi. Shu boisdan, ushbu
yo‘nalishga inson huquqlarini himoya qilishning umumiy tamoyillari va asosiy xalqaro-
huquqiy normalari to‘liq tatbiq etiladi. Biroq bolalar huquqlari masalalari xalqaro inson
huquqlari tizimida alohida mustaqil sohaga ajratilishi, bir qator obyektiv tarixiy, ijtimoiy va
biogenetik omillar bilan asoslanadi.
Avvalo, tarixan bolalarning ijtimoiy maqomi ko‘p hollarda kattalar huquqlariga nisbatan past
baholangan bo‘lib, bolalarning huquqiy mavqei va ijtimoiy himoyasi ko‘plab hollarda
e’tibordan chetda qolgan. Shu sababli, bolalar huquqlarini xalqaro darajada mustahkamlash
bo‘yicha qabul qilingan normativ-huquqiy mexanizmlar, avvalo, ularni teng huquqli insonlar
sifatida tan olish va kattalar bilan teng imkoniyatlarga ega bo‘lishlarini ta’minlashga
qaratilgan.
Bundan tashqari, bolalarning jismoniy va ruhiy yetilmaganliklari ularni ijtimoiy
noqulayliklardan himoya qilishga xizmat qiladigan alohida huquqiy mexanizmlarni joriy
etishni zaruratga aylantiradi. Ya’ni, bolalar nafaqat umumiy inson huquqlarining sub’yekti
sifatida, balki o‘ziga xos ehtiyoj va imkoniyatlarga ega bo‘lgan maxsus toifa sifatida xalqaro
huquqda mustahkam o‘rin egallaydi. Shu asosda bolalarga nisbatan qo‘shimcha kafolatlar,
maxsus himoya mexanizmlari va ularni ekspluatatsiyadan, zo‘ravonlikdan, befarqlikdan
asrashga qaratilgan me’yorlar ishlab chiqilgan.
Mazkur yondashuv xalqaro huquq nazariyasi va amaliyotida o‘zining ilmiy-huquqiy
asoslanishini topgan bo‘lib, mazkur sohadagi yetakchi tadqiqotchilar tomonidan bolalar
huquqlarining xalqaro muhofazasi xalqaro huquqning mustaqil instituti sifatida qaralmoqda.
Jumladan, O.M. Starovoytovning fikricha, bolalar huquqlarining xalqaro himoyasi o‘ziga xos
tamoyillar, normativ manbalar va institut-sional mexanizmlarga ega bo‘lgan alohida huquqiy
tizim sifatida shakllangan[8].
Darhaqiqat, bolalar huquqlarining xalqaro himoyasi zamonaviy xalqaro huquq tizimida
mustaqil institut sifatida shakllanib ulgurgan bo‘lib, u o‘ziga xos tamoyillar, normativ asoslar
va institutsional mexanizmlar majmuasiga ega. Ushbu yondashuv nafaqat nazariy, balki
amaliy jihatdan ham asosli bo‘lib, bolalarga nisbatan maxsus huquqiy yondashuv zarurligini
e’tirof etadi.
Bolalar o‘zlarining jismoniy va ruhiy jihatdan yetilmaganligi sababli kattalar bilan teng
sharoitda bo‘lishlari uchun alohida himoya mexanizmlariga muhtojdirlar. Bu esa xalqaro
hamjamiyat tomonidan ularning huquqlarini ta’minlashga qaratilgan maxsus konvensiyalar,
protokollar va monitoring tizimlarini yaratishga olib kelgan. Shu nuqtai nazardan, bolalar
huquqlarini inson huquqlari tizimining tarkibiy qismi sifatida umumiy tamoyillarga tayanish
bilan birga, ularning ehtiyojlariga moslashtirilgan mustaqil huquqiy institut sifatida ham
e’tirof etish zaruratini to‘liq qo‘llab-quvvatlaymiz.
Xususan, O.M. Starovoytov tomonidan ilgari surilgan fikr – bolalar huquqlarining xalqaro
huquqda mustaqil institut sifatida shakllanganligi haqidagi xulosa – bizning nuqtai
nazarimizga hamohang bo‘lib, ushbu sohaga xos huquqiy me’yorlar tizimi, ixtisoslashtirilgan
xalqaro organlar faoliyati va huquqiy manbalar mazmuni bilan bevosita tasdiqlanadi.
Shunday qilib, bolalar huquqlarining xalqaro-huquqiy himoyasi zamonaviy xalqaro huquq
tizimida muhim va mustaqil institut sifatida shakllangan bo‘lib, u inson huquqlarini umumiy
22
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
himoya qilish tizimining tarkibiy qismi bo‘lishi bilan birga, o‘ziga xos me’yoriy asoslar,
tamoyillar va institutsional mexanizmlarga ega maxsus sohaga aylangan. 1945 yildan boshlab
inson huquqlarini xalqaro miqyosda tartibga solish bosqichma-bosqich takomillashib kelgan
bo‘lsa, ayniqsa 1980-yillardan keyin huquqiy hujjatlarning sohaga oid konkretlashuvi bu
sohada sifat jihatdan yangi bosqichni yuzaga keltirdi.
Bolalarning jismoniy va psixologik yetilmaganligi, ularning ekspluatatsiya va befarqlikdan
himoyalanishga ehtiyoji, shuningdek, ijtimoiy tenglikka erishish zarurati ushbu toifaga oid
maxsus xalqaro huquqiy mexanizmlarni joriy etishni obyektiv zaruratga aylantirdi. O.M.
Starovoytov tomonidan ilgari surilgan yondashuvni to‘liq qo‘llab-quvvatlagan holda, bolalar
huquqlarining xalqaro himoyasi mustaqil huquqiy institut sifatida nafaqat nazariy, balki
amaliy jihatdan ham shakllanib ulgurganini, mavjud konvensiyalar, fakultativ protokollar,
monitoring mexanizmlari va xalqaro hamkorlik asosida samarali faoliyat yuritayotganini
ta’kidlash joizdir. Shu tariqa, xalqaro hamjamiyat tomonidan bolalar huquqlarini ta’minlash
borasida olib borilayotgan chora-tadbirlar zamonaviy xalqaro huquqning universal
tamoyillariga mos ravishda izchil takomillashmoqda.
FOYDALANIGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
ГААГСКАЯ КОНВЕНЦИЯ О ЗАЩИТЕ ДЕТЕЙ И СОТРУДНИЧЕСТВЕ В ВОПРОСАХ
МЕЖДУНАРОДНОГО
УСЫНОВЛЕНИЯ:
ДОГОВОР
DOC.
105-51
И
ЕЕ
ИМПЛЕМЕНТATSIОННОЕ ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВО S. 682 : Комитет по международным
отношениям : Бесплатная загрузка, заимствование и потоковое вещание : Архив
Интернета
2.
Fakultativ protokol Bola huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyaga bolalar savdosi,
bolalar fohishaligi va bolalar pornografiyasiga oid fakultativ protokol. – Nyu-York, 2000 yil 25
may. – [O‘zbekiston Respublikasining 2008 yil 11 dekabrdagi O‘RQ-188-son Qonuni bilan
ratifikatsiya qilingan]. – // Lex.uz: https://lex.uz/docs/2683911 (murojaat qilingan sana:
22.05.2025).
3.
Черниченко С. В. Теория международного права. Т. 2. М., 1999. С. 391—392.
4.
Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi. – BMT Bosh Assambleyasining 1948
yil 10 dekabrdagi rezolyutsiyasi.
5.
Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt. – Nyu-York, 1966 yil 16
dekabr.
6.
Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt. – Nyu-York,
1966 yil 16 dekabr.
7.
Черниченко С. В. Указ. соч. С. 392; Павлова Л. В. Международная защита прав
человека и ее эволюция на современном этапе // Белорусский журнал международного
права и международных отношений. 1996. № 1. С. 23
8.
О.М.Старовойтов. Международная защита прав ребенка как институт
международного права. Белорусский журнал международного права и международных
отношений 2002 — № 3. // https://evolutio.info/ru/journal-menu/2002-3/2002-3-
starovoitov
