ТАРЖИМАДА ГРАММАТИК ҚУРИЛМАЛАРНИНГ МИЛЛИЙ-МАДАНИЙ ЎЗИГА ХОС ЖИҲАТЛАРИНИ АНИҚЛАШ МАСАЛАЛАРИ

15

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)

ТАРЖИМАДА ГРАММАТИК ҚУРИЛМАЛАРНИНГ

МИЛЛИЙ-МАДАНИЙ ЎЗИГА ХОС ЖИҲАТЛАРИНИ

АНИҚЛАШ МАСАЛАЛАРИ

А.А.Зоиров

ЎзМУ, немис филологияси кафедраси ўқитувчиси

https://doi.org/

10.5281/zenodo.15621637

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Qabul qilindi: 01-iyun 2025 yil

Ma’qullandi: 03-iyun 2025 yil

Nashr qilindi: 09-iyun 2025 yil

Грамматикада воқеликнинг англашинуви,

тафаккур қилиш механизмининг кетма-кетлиги

яширинган. Маълумки, турли маданиятларда

воқеликнинг англашинуви, тафаккур қилиниши ва

уларнинг иникоси турлича бўлади.

KEY WORDS

миллий-маданий

ўзига

хослик, тафаккурлар механизми,

грамматиканинг

миллий-

маданий

қобиғи,

тил

бирликларининг

когнитив

таҳлили.

Миллий-маданий ўзига хослик каби жиҳатларни биз кўпгина ҳолларда сўзлар орқали

мужассам қиламиз. Борлиқнинг лисоний тасвири ҳақидаги фикр-мулоҳазаларимиз сўз

бойлигимиз деб аталмиш лексик бирликлар ёрдамида ифодаланади. Лексик

бирликларнинг, яъни “лексиканинг имконияти грамматикага қараганда юқоридир” –

дейди таниқли тилшунос олим Ю.Д. Апресян. “У (сўз) жами лисоний кенгликни эгаллаб

олган. Уни тушуниш осонроқ, у грамматикадан фарқли ўлароқ ташқи оламни, ундаги

мавжуд унсурларни тўғридан-тўғри номлайди ва ифодалайди. Грамматика эса унчалик

даражада шаффоф эмас. Лекин тилшуносларнинг тан олишича, ҳар бир тил ўзининг

ўзгарувчан лисоний категориялари орқали мулоқот қилувчиларга муайян маънони

ифодалашга ёрдам беради”

1

[Мельчук 1997: 265]. Грамматикада воқеликнинг

англашинуви, тафаккур қилиш механизмининг кетма-кетлиги яширинган. У

воқеликни англашнинг алгоритмини ўзида мужассам қилади. У тилнинг умумий

қурилмасида марказий ўринни эгаллайди [Ярцева 2000:13]. У тилнинг фонетик тизими

қатори ташқи таъсирлардан ҳоли. Демак унда “халқ руҳи” аниқ ва асл ҳолида

сақланади. У, ва айниқса морфология, ташқи таъсирлардан ҳолидир [Мартине 2000: 18-

21]. Юқорида қайд этилган фикрлар асосида тилшунослар грамматика билан

этнофалсафа ўртасидаги муносабатларини аниқлашга ҳаракат қиладилар (қаранг:

[Wierzbicka 1991: 22-167, 292-357]). Грамматиканинг миллий ўзига хослик

жиҳатларини аниқлаш учун “ҳамма тиллар ҳам бир хил қоида-қонуниятлар асосида

қурилмаган” деган фаразга таяниб иш тутиш кераклиги уқтирилмоқда [Дурст-

Андерсен 1995: 31].
Ҳар бир тил “воқеликдаги, тафаккурдаги ва лисоний қурилмалар ўртасидаги

тофовутларни” ўзича ва ўзгача белгилайди, чунки тафаккурлар механизми бир хил

қолипда эмас ва улар турлича фаолият юритади. “ <...> ҳар бир тилнинг грамматик

1

Ушбу ва бундан кейинги иқтибос (цитата) таржималари бизники. Ў. У.

16

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)

қурилмаси ўзига хос муайян қоидалар асосида шаклланган ва воқеликда англанган

шаклларни ўзига хос равишда ифодалайди” [Дурст-Андерсен 1995: 31]. Бу каби

фикрларни тасдиқлаб, баъзи тишунослар “грамматика интелектни бошқаради” дея

таъкидламоқдалар

[Кибрик

1994:

136].

Юқоридаги

фикр-мулоҳазалар

–

грамматиканинг миллий ўзига хослигини таҳлил қилиш ниҳоятда мушкул вазифа

эканлигидан далолат беради.
Тилнинг

тафаккур

билан,

мантиқий

кетма-кетликларнинг

грамматик

репрезентациялар билан боғликлиги масаласи тилшуносларни турлича юзаки,

шошилинч ва асосланмаган хулослар қилишга олиб келди. Грамматиканинг миллий-

маданий қобиғи мавжудлиги, унинг нозик жиҳатлари – борлиқнинг лисоний

тасвирини ва миллий-лисоний ўзига хослик масалаларини тадқиқ қилиш натижасида

янада аён бўлаверди. Грамматиканинг миллий-маданий қобиғи “унинг турлича

лисоний ва воқелик ҳодисаларини таснифлаши ва уларнинг ифодаланишини

ўрганиши билан боғлиқ. Грамматик қурилмалар ёрдамида муайян воқеликлар тилда

ифодаланади.” [Якобсон 1998: 231]. Грамматика ифодаланиши зарур бўлган нолисоний

воқеликни бўлакларга ажратади ва муайян лисоний шаклда тақдим этади. Р. Якобсон

таъкидлашича, ҳар бир грамматик категория ўртасидаги фарқ – улардаги ахборотнинг

семантик жиҳатдан турлича эканлигидадир. [Якобсон 1998: 235]. Ундан ташқари

мазкур семантик жиҳатдан турлича бўлган ахборотлар маданий қобиққа эга. Улар

муайян тилда мулоқот қилувчи жамоатлар учун хос бўлиб, воқеликнинг концептлашув

шаклининг ўзига хослиги билан фарқланади. Шунга асосан грамматиканинг миллий

ўзига хослигини аниқлаш ва тадқиқ қилишда турлича қарашлар мавжуд. Ҳар бир

грамматик шакл лисоний белги сифатида ифода бораси (плани) ва мазмун борасига эга.

Шунга асосан, грамматик шаклнинг маданий қобиғи нафақат ифода борасида, балки

мазмун борасида ҳам намоён бўлади. Ундан ташқари грамматиканинг миллий ўзига

хослиги у ёки бошқа бир шаклнинг кўпроқ қўлланилиши билан ҳам намоён бўлади. П.В.

Дурст-Андерсен таъкидлашича: “Муайян бир тилнинг грамматик категорияси ва

синтактик структураси сўзловчининг мулоқотга мойиллиги асосидаги, яъни у ўзининг

эмоция ва фикрларини изҳор қилиш учун қўллаган лисоний белгиларидан ёки

тингловчи учун аталган гап шаклидаги сигнал ва символ ҳисобланмиш ахборотлардан

иборат” [Дурст-Андерсен 1995: 31]. Шу билан бирга ҳар бир тилнинг структураси –

сўзловчига, тингловчига ёки воқеликка тегишли вазифаларни бажаради. Шундай

қилиб, тил структурасининг юқорида қайд этиб ўтилган ҳар бир вазифаси феълнинг

замон, аспект ва майл тизими ёрдамида концептлашиб, супертип ҳосил қилади. Мазкур

супертип бирор-бир воқеликнинг турлича ифодаланишига сабаб бўлади [Дурст-

Андерсен 1995:32]. Шунга асосан, грамматикада тилнинг миллий ўзига хослиги

супертип ва тизим даражасида намоён бўлади. Тил меъёри ва нутқ ҳам ўзига хосликка

эга, лекин улар бунчалик мураккаб даражага эга эмас. Грамматикага бўлган бу каби

қарашлар грамматиканинг ментал қобиғи мавжуд эканлигини яна бир бор

тасдиқлайди.
Ҳар бир тил у ёки бу супертипга хос белгиларга эга эканлигини ва тилнинг

гиперпарадигмаларини тадқиқ қилиш натижасида грамматиканинг ўзига хос миллий

хусусиятларини аниқлаш мумкин [Мурясов 2001: 86]). Р.З. Мурясов юқорида

келтирилган фикрларга асосланиб, бошқирд тилидаги ўтган замон шаклининг

миллий-маданий ўзига хос компоненти мажуд эканлигини аниқлади. Бу хусусият ўтган

замон шаклининг меморатив-эпик ва соғиниш, қумсаш (ностальгия) оттенкасини бера

олиши билан боғлиқ [Мурясов 2002: 47, 58].
Грамматиканинг маданий ўзига хослигини аниқлаш учун грамматик тизим

бирликларининг когнитив функцияларини таҳлил қилиш ҳам қўл келади. Бунда

17

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)

мулоқот ҳолати муҳим аҳамият касб этади. Мулоқот ҳолатида “сўзловчининг шахси,

унинг “ўз”лиги”ни [Апресян 1995: 644-647], тингловчи ва кузатувчининг позициясини

белгилаш [Апресян 1995: 639-644] ёрдамида грамматик тизимнинг миллий ўзига

хослигини аниқлаш мумкин. Сўзловчининг шахси, унинг “ўз”лиги “ижтимоий

борлиқнинг оддий бир фрагментидир. Бу фрагментга нафақат сўзловчининг ўзи, балки

уни ўраб турган борлиқ ҳам киради...” [Апресян 1995:645-646].
Шундай қилиб, таржима жараёнида грамматик қурилмаларнинг милий-маданий ўзига

хослигини аниқлаш учун тил бирликларини когнитив таҳлил қилиш керак. Бунда

лисоний белгининг прагматик хусусиятларини инобатга олиш муҳим. Грамматик

тизим бирликларининг прагматик хоссалари сўзловчи, тингловчи (адресат) ва

мулоқот ҳолати билан боғлиқ. Демак, муайян бир тилнинг миллий-маданий ўзига

хослигини аниқлашда нафақат анъанавий грамматика қоидаларига, балки грамматик

бирликларнинг мулоқот жараёнидаги прагматик, когнитив хусусиятларига ҳам

аҳамият қаратиш лозим.

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати

1.

Апресян Ю.Д. Избранные труды, т.2. Интегральное описание языка и

системная лексикография. – М.: Школа «Языки русской культуры», 1995. –767 с.
2.

Дурст-Андерсен П.В. Ментальная грамматика и лингвистический супертип //

Вопросы языкознания. 1995. – № 6. – С. 30-42.
3.

Кибрик А.А. Когнитивные исследования по дискурсу // Вопросы

языкознания. 1994. – № 5. – С . 126-139.
4.

Мартине А. Предисловие // Вайнрайх У. Языковые контакты. Состояние и

проблемы исследования. – Благовещенск: БГК им. И.А. Бодуэна де Куртене, 2000. – С.

18-21.
5.

Мельчук И.А. Курс общей морфологии. Том 1. – Москва, Вена: «Языки русской

культуры». Венский славистический альманах. Изд. Группа «Прогресс», 1997. – 416 с.
6.

Мурясов Р.З. Некоторые проблемы контрастивной аспектологии // Вопросы

языкознания. 2001. – № 5. – С. 86-112.
7.

Мурясов Р.З. Сопоставительная морфология немецкого и башкирского

языков. Глагол. – Уфа: РИО БашГУ, 2002. – 174 с.
8.

Якобсон Р. Избранные работы по лингвистике. – Благовещенск: БГК им. И.А.

Бодуэна де Куртене, 1998. – 448 с.
9.

Ярцева В.Н. Теория взаимодействия языков и работа У.Вайнрайха «Языковые

контакты» // Вайнрайх У. Языковые контакты. Состояние и проблемы исследования. –

Благовещенск: БГК им. И.А. Бодуэна де Куртене, 2000. – С. 5-17.
10.

Wierzbicka A. Semantische Grammatik. – Amsterdam: John Benjamins B.V., 1991. –

615 S.