234
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
OGAHIY ASARLARIDA ARABCHA VA FORSCHA
O‘ZLASHMALARNING SEMANTIK-PRAGMATIK
XUSUSIYATLARI
Sapayeva Surayyo Baxodirovna
U
rganch Ranch texnologiya universiteti magistranti
https://doi.o
rg/
10.5281/zenodo.15599866
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:16-may 2025 yil
Ma’qullandi:18-may 2025 yil
Nashr qilindi: 31-may 2025 yil
Mazkur maqolada XIX asr o‘zbek adabiy tilining
yirik namoyandalaridan biri Muhammad Rizo Ogahiy
asarlaridagi arabcha va forscha o‘zlashma so‘zlarning
semantik va pragmatik jihatdan ifoda vositasi
sifatidagi o‘rni tahlil qilinadi. O‘zlashmalar poetik
matnda qanday vazifalarni bajarishi, ularning stilistik
yuklamalari va kommunikativ qiymati yoritiladi.
Tahlil davomida Ogahiy tiliga xos bo‘lgan uslubiy
xususiyatlar
va
tarixiy-lisoniy
kontekstda
o‘zlashmalarning tutgan o‘rni ko‘rib chiqiladi.
KEY WORDS
Ogahiy, o‘zlashma, arabcha,
forscha, semantika, pragmatika,
poetik til, stilistika.
KIRISH
Til — millatning madaniyati, tafakkuri va tarixining aksidir. Har qanday til o‘z tarixiy
taraqqiyotida boshqa tillar bilan aloqa natijasida o‘zgarib, boyib boradi. O‘zbek tili ham bu
jarayondan chetda qolmagan. Xususan, arab va fors tillari bilan uzoq davom etgan aloqalar
natijasida o‘zbek tilining leksik boyligi ancha kengaygan. Bu jarayon ayniqsa yozma
adabiyotda yaqqol ko‘zga tashlanadi. Ayniqsa, diniy, tarixiy va badiiy asarlarda bu ta’sir
chuqur aks etadi.
XIX asr o‘zbek adabiy tilining yirik namoyandalaridan biri Muhammad Rizo Ogahiy o‘z
asarlarida arabcha va forscha o‘zlashmalardan faol foydalangan. Uning tarixiy asarlari,
g‘azallari va nasriy matnlari bu borada katta lingvistik ahamiyat kasb etadi. Ogahiy asarlari
orqali o‘zbek tilining leksik va stilistik imkoniyatlarini, ayniqsa o‘zlashma so‘zlar vositasida
ifoda imkoniyatlarini o‘rganish mumkin.
Ushbu maqola ana shunday o‘zlashma so‘zlarning Ogahiy tilida qanday qo‘llanganini, ularning
semantik va pragmatik funksiyalarini tahlil qilishga bag‘ishlanadi. Shu bilan birga, Ogahiy
ijodida arabcha va forscha o‘zlashmalarning stilistik roli, poetik matndagi kommunikativ
yuklamasi ham keng yoritiladi. Maqola tilshunoslik, xususan, tarixiy leksikologiya va matn
lingvistikasi nuqtai nazaridan yozilgan.
1. O‘zlashma tushunchasi va tarixiy manzarasi
Til taraqqiyoti jarayonida boshqa tillardan so‘zlar kirib kelishi tabiiy hodisa hisoblanadi. Bu
jarayon “o‘zlashma” atamasi bilan ifodalanadi. O‘zlashmalar til tizimining barcha darajalarida
– fonetika, leksika, morfologiya va sintaksisda namoyon bo‘lishi mumkin. O‘zlashmalar o‘zbek
tilida ham qadimdan mavjud bo‘lib, ayniqsa arab va fors tillaridan kirgan so‘zlar diniy, ilmiy,
adabiy va ma’naviy-ma’rifiy sohalarda keng qo‘llanilgan.
235
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
Arabcha o‘zlashmalar asosan Qur’on va diniy manbalar orqali kirib kelgan bo‘lsa, forscha
o‘zlashmalar ko‘proq she’riyat, adabiyot va kundalik hayot vositasi sifatida singdirilgan. Bu
ikki tilning o‘zbek tiliga bo‘lgan ta’siri asrlar davomida izchil davom etib kelgan va XIX asrda,
xususan Ogahiy ijodida o‘zining eng yuksak namoyonini topgan.
2. Ogahiy ijodidagi arabcha va forscha o‘zlashmalarning leksik-semantik ko‘lami
Ogahiy asarlarida arabcha va forscha so‘zlar ko‘plab semantik maydonlarda uchraydi. Ular
diniy-axloqiy, siyosiy-tarixiy, ijtimoiy-maishiy, madaniy-estetik sohalarda keng tarqalgan.
Masalan, “adl”, “ilm”, “hikmat”, “sabr” kabi arabcha so‘zlar axloqiy va diniy tushunchalarni
ifodalasa, “guli”, “shabnam”, “mahbub”, “so‘zangor” kabi forscha o‘zlashmalar go‘zallik, tabiat
va lirik hislarni aks ettiradi.
Bu so‘zlarning semantik jihatlari o‘zbek tilidagi mos tushunchalar bilan bevosita bog‘liq
bo‘lmagan hollarda ham konnotativ va stilistik yuklamasi orqali yangi ma’no qatlamlarini
hosil qilgan.
3. Pragmatik vazifalar: matndagi kommunikativ rol
O‘zlashma so‘zlar Ogahiy tilida faqat leksik boylik emas, balki muayyan stilistik va pragmatik
yuklamaga ega. Diniy nutq uslubida arabcha so‘zlar jiddiylik, muqaddaslik, aniqlikni ifodalasa,
forscha so‘zlar poetik, emotsional va lirik konnotatsiyani ta’minlaydi.
Masalan, arabcha “taqvo”, “ixlos”, “duo” kabi so‘zlar islomiy tushunchalar va muqaddas
ma’nolarni yetkazishda vosita bo‘lsa, forscha “dilbar”, “noz”, “shirinso‘z” kabi so‘zlar she’riy
tuyg‘ular va estetik tasvirlarda ishlatiladi.
Ogahiy asarlarida bu so‘zlar tanlangan vaziyat va kontekstga muvofiq qo‘llanilib, o‘quvchiga
emotsional ta’sir o‘tkazish, muallif niyatini chuqur anglatish vositasiga aylanadi.
4. Stilistik-ijodiy funksiyalar
Ogahiy asarlarida arabcha va forscha o‘zlashmalarning stilistik roli juda keng. Shoir poetik
matn yaratar ekan, o‘zlashmalardan she’riy tasvir vositasi sifatida mohirona foydalanadi.
Ayniqsa, radd, qofiya va badiiy tasvir vositalarida bu so‘zlar muhim ahamiyat kasb etadi.
Bundan tashqari, o‘zlashmalar vositasida Ogahiy turli uslublar orasida o‘tish, konnotativ
ma’nolar yaratish, poetik ritmni boyitish kabi uslubiy maqsadlarga ham erishgan. Bu jihatlar
shoirning ijodiy qobiliyati va lisoniy mahoratini ifodalaydi.
XULOSA
Muhammad Rizo Ogahiy asarlaridagi arabcha va forscha o‘zlashmalar o‘zbek tilining leksik
boyligini, tarixiy taraqqiyotini, poetik salohiyatini aks ettiruvchi muhim manba hisoblanadi.
Ularning semantik chuqurligi, pragmatik aniqligi va stilistik qiymati shoir ijodining nafaqat
badiiy, balki tilshunoslik nuqtai nazaridan ham o‘rganilishini zarur qiladi. Arabcha
o‘zlashmalar Ogahiyda diniy-axloqiy tushunchalarni ifodalashda, forscha o‘zlashmalar esa
tasviriy va estetik funksiyalarni bajarishda asosiy rol o‘ynagan.
Xususan, arabcha o‘zlashmalar orqali shoir axloqiy-ruhiy qadriyatlarni, ilohiy tushunchalarni,
ijtimoiy adolat kabi g‘oyalarni ifodalagan bo‘lsa, forscha o‘zlashmalar vositasida go‘zallik,
tabiat manzaralari, lirik tuyg‘ular va nozik his-tuyg‘ularni tasvirlagan. Bularning barchasi
236
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
Ogahiy poetikasining boyligi, uslubiy yuksakligi va til madaniyatining rivojiga qo‘shgan
hissasini yaqqol ko‘rsatadi.
Ogahiy o‘zlashmalardan foydalanishda til me’yorlariga, badiiy uslubga, poetik aniqlikka
e’tibor bergan. Bu esa uning asarlarini nafaqat adabiy, balki lingvistik tahlil uchun ham muhim
manbaga aylantiradi. Ushbu maqola orqali Ogahiy asarlarining lisoniy xazinasini, arabcha va
forscha o‘zlashmalarning bugungi tilshunoslik uchun qanday ahamiyatga ega ekanini yana bir
bor ko‘rish mumkin bo‘ldi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Ogahiy, M. R. (1999). Ta’rikhi Farg‘ona. Toshkent: Fan nashriyoti.
2.
Jo‘raev, A. (2008). Ogahiy va uning tarixiy asarlari. Toshkent: Akademnashr.
3.
Karimov, B. (2012). O‘zbek tilining tarixiy leksikologiyasi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi nashriyoti.
4.
Alimov, Sh. (2015). Til va uslub. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
5.
G‘afurov, N. (2004). O‘zbek tili stilistikasi. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Oliy va
o‘rta maxsus ta’lim vazirligi nashriyoti.
6.
Mirzaeva, M. (2020). Arabcha va forscha o‘zlashmalarning o‘zbek tilidagi stilistik
funksiyasi. // Filologiya masalalari, №2, 34–39-betlar.
7.
Radjabov, A. (1996). O‘zbek tili tarixi. Toshkent: O‘qituvchi.
8.
Bahora, S., & Parvina, N. (2024). Samarali muloqot qoida va tamoyillari. Zamonaviy
ta’lim tizimini rivojlantirish va unga qaratilgan kreativ g’oyalar, takliflar va yechimlar, 7(73),
107-109.
9.
Sadikova, B. (2024). Ziddiyat va muvozanat: italyan maqollarida antinomiya va
korrelyatsiyaning oʻrni. Наука и инновация, 2(28), 83-86.
10.
Nizomiddinovna, S. N., & Maxmurovna, S. B. (2025). Lexical and semantic analysis of
antonymic correlated italian proverbs on friendship and love. Web of Scientists and Scholars:
Journal of Multidisciplinary Research, 3(3), 21-25.
11.
Boboxonov, A. (2001). Ogahiy tilining leksik xususiyatlari. // O‘zbek tili va adabiyoti,
№4, 25–28-betlar.
12.
Makhmurovna, S. B., & Dahiya, R. Analysis of Italian and Russian Paroemias Reflecting
the Concept of Time.
