226
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
BASLAWıSH KLASS OQıWSHıLARıNıŃ KREATIV
QÁBILETLERIN RAWAJLANDıRıW FAKTORLARı.
Jiyenbayeva Gózzal Alpısbay qızı
Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogika
instituti 1-kurs magistrantı
https://doi.o
rg/
10.5281/zenodo.15599779
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:16-may 2025 yil
Ma’qullandi:18-may 2025 yil
Nashr qilindi: 31-may 2025 yil
Dóretiwshilik baslawısh klass oqıwshılarınıń
jeke rawajlanıwında sheshiwshi rol oynaytuǵın
turmıslıq qábilet bolıp tabıladı. Budan tısqarı pikir
júrgiziw, jańa ideyalar jaratıw hám mashqalalarǵa
innovaciyalıq sheshimler tabıw qábiletin óz ishine
aladı. Jas oqıwshılarda dóretiwshilikti rawajlandırıw
tek ǵana olardıń kognitivlik qábiletlerin arttırıp
qalmastan, bálkim olardıń emocionallıǵın, sociallıq
kónlikpeleri hám ulıwma ósiwine járdem beredi.
Búgingi jedellik penen rawajlanıp baratırǵan dúnyada
dóretiwshilik hár qashanǵıdan da áhmiyetli.
KEY WORDS
Dóretiwshilik,
baslawısh
klass, faktor, qábilet, oqıwshılar,
kreativ
iskerlik,
tárbiyalaw,
qızıǵıwshılıq, sociallıq kónlikpe.
Dóretiwshilik - bul balanıń jeke rawajlanıwın sezilerli dárejede jaqsılaytuǵın turmıslıq qábilet.
Baslawısh klass oqıwshılarında dóretiwshilikti tárbiyalaw ushın muǵallimler izleniwshilik,
qızıǵıwshılıq hám ózin-ózi kórsetiwge iytermeleytuǵın ortalıq jaratıwı kerek. Bul
dóretiwshilik jumıstı oqıw baǵdarlamasına kirgiziw, qıyalıy oyınlar ushın imkaniyatlar jaratıw
hám ósiw pikirlewdi xoshametlewdi óz ishine aladı. Bul arqalı oqıtıwshılar oqıwshılardıń
dóretiwshilik potencialın rawajlandırıwǵa, bilimlendiriw hám innovaciyalar ushın tiykar
jaratıwǵa járdem beriwi múmkin. Keyingi bólimlerde biz baslawısh klass oqıwshılarında
dóretiwshilikti nátiyjeli rawajlandırıwı múmkin bolǵan hár qıylı strategiya hám ámeliyatlardı
kórip shıǵamız. Bularǵa qıyalıy oyınlardı xoshametlew, kórkem ónerdi oqıw baǵdarlamasına
kirgiziw, mashqalalardı sheshiw iskerligin úgit-násiyatlaw hám xoshametlewshi oqıw
ortalıǵın jaratıw kiredi. Usı jantasıwlardı ámelge asırıw arqalı muǵallimler óz oqıwshılarınıń
dóretiwshilik qábiletlerin rawajlandırıwǵa járdemlem beriwi hám olardı keleshektegi
tabıslarǵa tayarlawı múmkin.
Baslawısh klass oqıwshılarında dóretiwshilikti rawajlandırıwdıń bir neshe nátiyjeli
strategiyaları:
1. Qıyalıy oyındı xoshametlew, qıyalıy oyın dóretiwshiliki rawajlanıwdıń tiykarı.
2. Oqıwshılarǵa rol oynaw, gúrriń etiw hám kózqarasların qollanıw imkaniyatın beriw.
3. Quwırshaq oyınları, kiyiniw oyınları hám oylap tabılǵan scenariyler sıyaqlı ilajlar balalarǵa
túrli kózqaraslar hám scenariylerdi úyreniw imkaniyatın beredi hám sol arqalı olardıń
dóretiwshilik oylawın kúsheytedi.
Qıyalıy oyındı xoshametlew. Oyın baslawısh klass oqıwshılarınıń dóretiwshiligin arttırıw
rawajlandırıwdıń tiykarı bolıp tabıladı. Bul balalarǵa óz pikirleri hám sezimlerin úyreniwge,
mashqalalardı sheshiw qábiletin rawajlandırıwǵa hám abstract pikirlew qábiletin arttırıwǵa
múmkinshilik beredi. Endi, qıyalıy oyındı qanday nátiyjeli xoshametlew haqqında tolıǵıraq
kórip shıǵamız. Rol oynaw balalarǵa birewdiń ornına ótiw hám dúnyanı basqa kózqarastan
kóriw imkaniyatı beredi. Bunı tómendegiler arqalı ańsatlastırıw múmkin: Dramatikalıq oyın
227
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
orayları: klassta asxana, azıq-awqat dúkanı, shıpaker kabineti yamasa kosmoslıq stanciya
sıyaqlı temalar menen orınlardı ornatıń. Balalardı usı róllerge kiriwine járdem beretuǵın
kostyumlar hám rekvizitler menen támiyinleń.
Gúrrińdi tákirarlaw: Gúrrińdi oqıp bolǵannan soń, oqıwshılardan syujet hám qaharmanlardı
saxnalastırıwdı sorań. Bul olarǵa gúrriń dúzilisin túsiniwge járdem beredi. Gúrriń - bul qıyalıy
oyın ushın kúshli qural. Bul balalardı óz gúrrińlerin jaratıw hám jetkerip beriwin, olardıń til
hám kognitivlik qábiletlerin arttıradı. Gúrrińlerdi klasqa qalay kirgiziw múmkinligin kórip
shıǵatuǵın bolsaq: Buǵan birinshi gezekte, gúrriń sheńberlerin dúziwdi mısal etip alsaq boladı.
Bunda oqıwshılardı dóńgelek stolǵa otırǵızıp, gezekpe-gezek birgeliktegi gúrrińlerine gápler
qosıwın sorań. Bul shınıǵıw arqalı oqıwshılar bir-biriniń ideyalarına súyengen halda tıńlaw
hám dóretiwshilik pikirlewdi qáliplestiredi.
Súwretli kórsetpelerdi misal etip alsaq, gúrriń etiw ushin súwretlerden paydalanıń, súwretti
kórsetiń hám oqıwshılardan kórgenleri haqqında gúrriń jaratıwdı sorań. Bul olardıń kóz-
qarasın oyatadı hám kúndelikli nárseler hám saxnalar haqqında dóretiwshilik pikirlewge
járdem beredi. Keyingi basqısh gúrriń kubları, bunda oqıwshılarǵa gúrriń ideyaların jaratıwǵa
járdem beriw ushın súwretler yamasa sózlerden paydalanıń. Olar gúrriń etiw ushın payda
bolǵan súwretler yamasa sózlerden paydalanıwı múmkin.
Oqıwshılardıń dóretiwshilik qábiletin rawajlandırıwǵa qaratılǵan isenimli scenariyler dúziw.
Bunda oylap tabılǵan scenariyler oqıwshılardı qıyalıy oyınǵa tartıwdıń jáne bir nátiyjeli usılı
bolıp tabıladı. Bul scenariyler real turmıslıq jaǵdaylarǵa yamasa pútkilley fantastikalıq
álemlerge tiykarlanıwı múmkin. Qızıqlı shamalaw scenariylerdi qalay jaratıw múmkin.
Máselen, shıǵarma mashqalaları. Shıǵarma scenariylerin dúziń, onda oqıwshılar izertlewshi,
ilimpazlar yamasa sırlardı sheshetuǵın detektivler. Olar óz qıyalları járdeminde jeńiwi kerekli
bolǵan másláhátler hám qıyınshılıqlardı usınıń. Máselen, fantaziya dúnyaları. Oqıwshılardı
ayrıqsha qaǵıydalar, belgiler hám parametrler menen ózleriniń qıyalıy dúnyaların dóretiwge
shaqırıw. Olar karta sızıwları, gúrrińler jazıwı hám ózleriniń qıyalıy dúnyasınan saxna kórinisi
múmkin. Ekinshisi, kúndelikli jaǵdaylar. Bunda bazarǵa sayaxat, plyajda bir kún yamasa baǵda
seyil etiw sıyaqlı kúndelikli jaǵdaylardan oylap tabılǵan oyın ushın tema sıpatında paydalanıń.
Bul balalarǵa qáwipsiz, basqarılatuǵın ortalıqta sociallıq óz-ara qatnasıqlardı hám
mashqalalardı sheshiwde járdem beredi. Oqıwshılardıń dóretiwshilik qábiletin
rawajlandırıwda quwırshaq teatrı hám dramanıń ornı ayrıqsha. Quwırshaq teatrı hám
dramalıq sóylew hám rol atqarıw ushın anıq qural usınıw arqalı qıyalıy oyındı sezilerli
dárejede arttırıwı múmkin. Quwırshaq teatrı hám dramanı birlestiriwdiń ayırım usılları bar.
Bularǵa quwırshaq teatrın alsaq, oqıwshılardı quwırshaqlar hám quwırshaq teatrı menen
támiyinlew. Olardı skriptler hám rekvizitler menen tolıq ózleriniń quwırshaq tamashaların
jaratıwǵa járdem beriw. Bul iskerlik olardıń gúrriń etiw qábiletin rawajlandırıwǵa járdem
beredi hám eger, olar toparlarda islese, birge islesiwdi rawajlandıradı. Improvizaciya:
dóretiwshilik pikirlewdi xoshametlew ushın improvizaciya dramalıq oyınlardan paydalanıw.
"Keyingi ne boladı?" sıyaqlı háreketler. Bul jerde oqıwshılar dawam etip atırǵan gúrrińdi hám
xarakterdegi sorawlarǵa juwap beretuǵın "Qaharmanlar intervyuları" júdá qızıqlı bolıwı
múmkin.
Drama sabaqları: Drama sabaqların ótkeriw, onda oqıwshılar teatrdıń hár qıylı tárepleri,
máselen, aktyorlıq, rejissyorlıq hám saxna dizaynı haqqında bilip aladı. Bul dóretiwshilikti
úyreniwdiń qızıqlı hám keń kólemli usılı bolıwı múmkin.
Oqıtıwshılar qıyalıy oyınlar ushın hár qıylı imkaniyatlardı usınıw arqalı baslawısh klass
oqıwshılarınıń dóretiwshilik qábiletlerin rawajlandırıwǵa, olardıń sociallıq kónlikpelerin
arttırıwǵa hám ulıwma kognitiv rawajlanıwına járdem beriwi múmkin.
Oqıw baǵdarlamasına kórkem óner pánin integraciyalaw. Dóretiwshilikti rawajlandırıw ushın
baslawısh mektep oqıw baǵdarlamasına kórkem ónerdi kirgiziw úlken áhmiyetke iye. Kórkem
óner bilimlendiriwi óz ishine súwretlew óneri (sızıw, súwretlew, músinshilik), saxna kórkem
óneri (muzika, ayaq oyın, drama) hám ádebiy kórkem óner (dóretiwshilik, poeziya) sıyaqlı.
228
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
keń kólemli jumıs túrlerin qamtıp aladı. Mektep oqıw baǵdarlamasına kórkem ónerdi nátiyjeli
engiziwdiń tolıq usılları. Bunda, sızıw hám boyaw, kúndelikli kórkem óner waqtı,
oqıwshılarǵa súwret salıw yamasa súwret salıw menen shuǵıllanıw ushın hár kúni waqıt
ajıratıw. Reńli qálemler, markerler, akvareller.hám akril boyawlar sıyaqlı hár túrli
materiallardı usınıw. Oqıwshılardıń kóz aldına keltiriwleri yamasa real turmıstaǵı baqlawlar
tiykarında kórkem óner dóretiwge shaqırıw.
Tematikalıq joybarlar: Máwsimler, bayramlar yamasa belgili xudojnikler sıyaqlı temalar
átirapında kórkem joybarlardı shólkemlestiriń. Bul oqıwshılarǵa hár qıylı kórkem usıllar hám
mádeniy dástúrlerdi úyreniwge járdem beredi. Kórkem óner jurnalları: Oqıwshılardı turaqlı
túrde dóretiwshilik ideyalardı sızıw hám jazıp alıwı múmkin bolǵan kórkem jurnallardı
saqlawǵa shaqırıw. Bul visual pikirlew hám bildiriw ádetin rawajlandırıwǵa járdem beredi.
Skulptura hám 3D kórkem óneri: Ílaydan modellestiriw: Oqıwshılarǵa úsh ólshemli kórkem
óner jaratıwǵa járdem beriw ushın ılaydan modellestiriwdi engiziw. Qayta islengen kórkem
óner joybarları: Músinlerdi jaratıw ushın karton, shiyshe qaqpaq hám plastik shiyshe sıyaqlı
qayta islengen materiallardan paydalanıw. Bul qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw hám
dóretiwshilikti rawajlandırıwǵa járdem beredi.
Birgeliktegi diywal súwretleri: Oqıwshılar birgelikte úlken diywal súwretlerin jaratıw ushın
islewge shaqırıw. Bul toparlıq jumıstı rawajlandıradı hám olarǵa individual úlesler qalayınsha
bir pútin kórkem shıǵarmanı jaratıwı múmkin ekenligin kóriwge imkan beredi. Oqıwshılardıń
dóretiwshilik qábiletin rawajlandırıwda atqarıw óneriniń ornı. Bunda turaqlı muzika
sabaqları: Oqıwshılar qosıq aytıw, ásbaplar shertiwdi úyreniw hám tiykarǵı muzika teoriyasın
túsiniw. múmkin bolǵan turaqlı muzika sabaqların rejelestiriw. Oqıwshılardı hár qıylı usıllar
hám mádeniyatlar menen tanıstırıw ushın hár qıylı muzikalıq janrlardı qosıw.
Muzika hám háreket: ayaq oyın, ritmli qol shappatlaw hám dene perkussiyası sıyaqlı
háreketler arqalı muzikanı fizikalıq háreket penen birlestiriw. Bul qural sheberligin hám
muzikalıq túsinikti arttıradı. Muzika dóretiwshiligi: Oqıwshılardıń ózleriniń qosıqları yamasa
muzikalıq kompoziciyaların dóretiwge shaqırıw. Bunı ańsatlastırıw ushın klaviatura, baraban
hám ksilofon sıyaqlı ápiwayı ásbaplardı usınıw.
Ayaq oyın ustaxanaları: Oqıwshılar balet, xip-xop, folklor hám zamanagóy sıyaqlı hár qıylı
ayaq oyınlar usılların úyrenetuǵın seminarlardı shólkemlestiriw. Bul olarǵa túrlishe túsinik
formaların qádirlewge járdem beredi. Xoreografiya joybarları: Oqıwshılarǵa ózleriniń ayaq
oyın tártiplerin xoreografiyalawǵa ruxsat beriw. Bul dóretiwshilikti, muwapıqlastırıwdı hám
isenimdi rawajlandıradı. Ayaq oyın oqıw rejesi menen birlestiriw: ayaq oyınnan basqa
pánlerdi úyretiw ushın paydalanıń, mısalı, ilimiy túsinikler yamasa tariyxıy waqıyalardı
bildiriw ushın háreketten qollanıw.
Juwmaqlap aytqanda, baslawısh klass oqıwshılarında dóretiwshilikti rawajlandırıw olardıń
hár bir hár tárepleme rawajlanıwı ushın úlken áhmiyetke iye. Oqıw baǵdarlamasına qıyalıy
oyın, kórkem óner, mashqalalardı sheshiw iskerligi hám xoshametlewshi ortalıqtı kirgiziw
arqalı muǵallimler tárbiyalı hám dinamikalıq oqıw ortalıǵın jaratıwı múmkin. Ósiw pikirlew,
qızıǵıwshılıq hám birge islesiwdi xoshametlew oqıwshılardıń dóretiwshilik qábiletlerin jáne
de arttıradı. Texnologiyadan dóretiwshilik paydalanıw hám oqıwshılardıń dóretiwshilik
háreketlerin belgilew de olardıń dóretiwshilik izlenislerine bolǵan qızıǵıwshılıǵın hám
isenimin saqlap qalıwdıń tiykarı.
PAYDALANÍLGAN ÁDEBIYATLAR:
1. Bereketevich, K. S. (2020). Improvement of vocational Training of Pupils ın Secondary
Schools. International Journal of Psychosocial Rehabilitation, 24 (1).
2. Qoraev, S. (2016). Specific features of interdisciplinary coherence and interoperability.
“Education, Science and Innovation,” 2 (2), 45-50.
229
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
3. Qoraev, S. (2016). Pánler aralıq ajıralmaslıq hám óz ara baylanıstı támiyinlewdiń ayrıqsha
qásiyetleri. “Tálim, pán hám nnnovaciya”, 2 (2), 45- 50.
4. Qoraev, S. B. (2020). Professional tálimde oqıw ámeliyatların shólkemlestiriwdiń ayrıqsha
qásiyetleri. Academic Research ın Educational Sciences, 1 (3), 1281-1286.
5. Bereketyevich, Q. S., & Baxıtlıovna, A. S. (2021). Xalıq aralıq programma studentleri
tiykarında innovciyalıq tálim ortalıǵın jaratıw. Integration of science, education and practice.
6. Qoraev, S. B., & Joldasov, I. S. (2021). Kásip-óner mektepleri iskerligin ámeliy shınıǵıwlar
natiyjeliligin asırıw arqalı jetilistiriw máseleleri. Academic research ın educational sciences, 2
(2).
7. Tilekova, M., & Qoraev, S. (2020). Oqıtıwshılar kreativlik qábiletlerin rawajlandırıw
boyınsha usınıslar. Academic Research ın Educational Sciences, 1 (4), 184-189.
8. Qoraev, S. B. (2016). Pánlerdi oqıtıwda siyasiy gruppalastırılgan tálim texnologiyasın
engiziw máseleleri. Tálim texnologiyaları, 2, 45-50
9. Qorayev, S. B., & Janbayeva, M. S. (2021). Baslawısh klass oqıw sabaqlarında klastan tısqarı
islerdi shólkemlestiriw. academic research ın educational sciences, 2 (4) 149 -153.
10. Qorayev, S. B., & Allayorova, S. B. (2021). Baslawısh klass oqıwshıların pirls xalıq aralıq
bahalaw programması sistemasına tayarlaw procesin jetilistiriw máseleleri. Academic
research ın educational sciences, 2 (2), 443-448.
11. Qoraev, S. B. (2018). Ulıwma orta bilim beriw mákemelerinde oqıw-islep shıǵarıw
komplekslerin shólkemlestiriwdiń aktuallıǵı. Tálim, pán hám innovatsiya, 4, 28-31.
12. Muxamedov, G. I., & Qoraev, S. B. (2019). Oqıw -islep shıǵarıw kompleks shınıǵıwların alıp
funkciyaların asırıw barıwda pedagogmuxandislerdiń principlerı. Mug'allim hám kásiplik
úzliksiz bilimlendiriw', 2, 71-74.
13. Qoraev, S. B. (2020). Professional tálimde oqıwshılardı kásip-ónerge tayarlaw procesin
jetilistiriw jolları. Úzliksiz tálim, 1, 88-92.
14. Qoraev, C. B. (2021). Professional tálimde kásiplik ámeliy shınıǵıwlar mazmunı jáne onı
jetilistiriw jolları. Academic research ın educational sciences, 2 (4), 1573-1581.
15. Qurbonova, M., & Qoraev, S. (2020). Baslawısh tálimde oqıwshılardıń oqıw-biliw
kompetenciyaların qáliplestiriw. Academic Research ın Educational Sciences, 1 (4), 795-801.
16. Qorayev, S. B., & Janbayeva, M. S. (2021). Baslawısh klaslarda klastan tısqarı islerdi
shólkemlestiriwdiń zamanagóy principlerI. Academic research ın educational sciences 2 (CSPI
conference 1), 1492-1496.
