92
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
BOSHLANGʻICH SINFLARDA OʻQUVCHILARNING
BILIMLARINI OSHIRISHDA DIDAKTIK
MATERIALLARNING OʻRNI
Temirova Zuxra Aslanovna
Navoiy shahri 23-maktab. Boshlangʻich taʼlim oʻqituvchisi
Xalilova Munira Ortiqovna.
Navoiy shahri 23-maktab. Boshlangʻich taʼlim oʻqituvchisi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15645549
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 03-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 11-iyun 2025 yil
Ushbu maqolada boshlangʻich sinf o‘quvchilarining
bilimlarini oshirishda didaktik materiallarning oʻrni va
ahamiyati
tahlil
qilinadi.
Maqolada
didaktik
vositalarning turlari, ular yordamida dars jarayonini
tashkil etishning samarali usullari, o‘quvchilarning yosh
xususiyatlariga
mos
yondashuvlar,
shuningdek,
interaktiv texnologiyalarning o‘rni yoritilgan. Pedagogik
tajribalar va xorijiy mamlakatlar ta’lim tizimlarining
ilg‘or yondashuvlari asosida didaktik materiallar
o‘quvchilarning o‘zlashtirish ko‘rsatkichlarini oshirishda
qanday natija berayotgani tahlil qilinadi. Maqola
boshlang‘ich ta’lim tizimida dars sifatini oshirishga
qaratilgan amaliy tavsiyalar bilan yakunlanadi.
KEY WORDS
Didaktik
materiallar,
boshlang‘ich
sinf,
bilimlarni
oshirish, interaktiv vositalar, ta’lim
samaradorligi,
ko‘rgazmali
qurollar, o‘quv jarayoni, ta’lim
texnologiyalari.
Kirish
Zamonaviy ta’lim tizimida boshlang‘ich sinflarda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni samarali tashkil
etish muhim masala sanaladi. Boshlang‘ich ta’lim bosqichi o‘quvchilarning keyingi bilim olish
jarayoni uchun poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Shu bois, bu bosqichda o‘quvchilarda bilim,
ko‘nikma va malakalarni mustahkamlash, ularning aqliy va ijtimoiy rivojlanishini ta’minlash
uchun ta’lim metodlari, vositalari, xususan didaktik materiallardan to‘g‘ri foydalanish katta
ahamiyat kasb etadi.
Didaktik materiallar deganda o‘quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirishga qaratilgan,
tushunchalarni shakllantirish, mustahkamlash va chuqurlashtirishga xizmat qiluvchi turli
ko‘rgazmali, bosma, elektron va interaktiv vositalar tushuniladi. Ular o‘quvchilarning darsga
bo‘lgan qiziqishini oshirish, o‘zlashtirish darajasini yaxshilash va mustaqil fikrlash
ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Asosiy qism
Didaktik materiallar bu o‘quvchilarning bilim olish jarayonini yengillashtiruvchi, ularni darsga
jalb etuvchi, darsni jonlantiruvchi vositalar bo‘lib, ular quyidagi turlarga bo‘linadi:
Bosma materiallar
: darsliklar, qo‘llanmalar, tarqatma materiallar, testlar;
Ko‘rgazmali materiallar
: xaritalar, maketlar, diagrammalar, rasm va fotosuratlar;
Texnik vositalar
: audio va video yozuvlar, proyektor, televizor, multimedia vositalari;
Interaktiv materiallar
: elektron darsliklar, interaktiv dasturlar, onlayn platformalar
(masalan, LearningApps, Wordwall, Google Classroom).
93
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
Ushbu materiallar o‘quvchilarning bilim darajasiga mos ravishda tanlansa, ularning mavzuni
chuqurroq tushunishiga, bilimni ongli o‘zlashtirishiga va mustaqil fikrlash ko‘nikmasining
rivojlanishiga xizmat qiladi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari 6–10 yosh oralig‘idagi bolalardir.
Bu yoshdagi bolalarning fikrlash, idrok qilish va e’tibor markazi hali to‘la shakllanmagan
bo‘ladi. Ular ko‘proq amaliy faoliyat, o‘yin, qiziqarli topshiriqlar orqali bilim olishga moyil. Shu
sababli, didaktik materiallar ularning psixologik xususiyatlariga mos ravishda tanlanishi lozim.
Masalan, 1-sinflarda ko‘rgazmali vositalar (rangli rasm, grafik, o‘yinli topshiriqlar) ustuvor
bo‘lsa, 3-4 sinflarda bosma va interaktiv materiallar (testlar, elektron darslar) samarali natija
beradi. Didaktik materiallar yordamida mavzu mohiyati sodda, lo‘nda va tushunarli tarzda
yoritiladi, bu esa o‘quvchilar uchun bilimlarni samarali o‘zlashtirishga yordam beradi.
Boshlang‘ich ta’limda didaktik materiallarni darsning turli bosqichlarida (kirish, tushuntirish,
mustahkamlash, nazorat) turlicha shakllarda tatbiq etish mumkin:
Kirish bosqichida
: motivatsiyani kuchaytirish uchun rasm, video, hayotiy misollar asosida
mavzuga kirish;
Tushuntirish bosqichida
: mavzuni tushuntirishda maket, diagramma, slaydlar, interaktiv
taqdimotlardan foydalanish;
Mustahkamlash bosqichida
: savol-javoblar, interaktiv o‘yinlar, testlar orqali bilimni
tekshirish;
Nazorat bosqichida
: onlayn viktorinalar, tarqatma testlar, yakuniy baholash topshiriqlari
orqali o‘zlashtirish darajasini aniqlash.
Darsda didaktik materiallardan foydalanish o‘quvchini faollikka undaydi, uning fikrini erkin
bayon qilishiga, savollarga javob topishga va o‘z bilim darajasini baholashga imkon yaratadi.
Pedagogik kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, didaktik materiallardan muntazam va maqsadli
foydalanilgan darslarda o‘quvchilarning bilim saviyasi va darsga bo‘lgan qiziqishi ancha
yuqori bo‘ladi. Masalan, 2024-yil Buxoro viloyati boshlang‘ich sinflarida olib borilgan
monitoringda darslarda interaktiv vositalar bilan boyitilgan sinflarda o‘quvchilarning umumiy
o‘zlashtirish ko‘rsatkichi 87% ni, an’anaviy darslarda esa 68% ni tashkil etgan.
Shuningdek, xorijiy tajribalardan (Finlyandiya, Janubiy Koreya, Yaponiya) ma’lumki,
boshlang‘ich bosqichda o‘quvchilarning bilimini oshirishda multimediaviy darslar,
robototexnika asosidagi mashg‘ulotlar va ko‘rgazmali amaliy tajribalar muhim rol o‘ynaydi.
Bu esa O‘zbekistonda boshlang‘ich ta’limda didaktik vositalardan foydalanishni yanada
kengaytirish zarurligini ko‘rsatadi.
Xulosa
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun bilim olish jarayoni qiziqarli, interaktiv va mazmunli
bo‘lishi kerak. Bu esa didaktik materiallardan samarali foydalanish orqali amalga oshadi.
Didaktik vositalar: O‘quvchilarning bilim olishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi; Ularning eslab
qolish, tushunish va mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi; Mavzularni tushunishda
murakkablikni kamaytiradi va ongli o‘zlashtirishga xizmat qiladi.
O‘qituvchilar dars jarayonini rejalashtirishda o‘quvchilarning yosh va psixologik
xususiyatlarini inobatga olgan holda, didaktik materiallarning shakl va usullarini tanlashi
zarur. Innovatsion texnologiyalar va raqamli vositalar yordamida bu materiallar yanada qulay,
qiziqarli va samarali tus oladi. Shu bilan birga, boshlang‘ich ta’lim tizimiga mos interaktiv
platformalarni joriy etish, o‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanmalar ishlab chiqish, didaktik
materiallar bazasini boyitish orqali ta’lim sifati va samaradorligini oshirish mumkin. Zero,
sifatli boshlang‘ich ta’lim kelajak avlodning mustahkam poydevori hisoblanadi.
94
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ахмедова, Н. (2021).
Бошланғич таълимда педагогик технологиялардан
фойдаланиш усуллари
. Тошкент: Ўқитувчи нашриёти.
2.
Xodjayeva, G. (2019).
Didaktik materiallardan foydalanishning nazariy asoslari
.
Toshkent: Fan va texnologiya.
3.
Karimova, M. (2020). “Interfaol dars jarayonida ko‘rgazmali vositalarning o‘rni”,
Boshlang‘ich ta’lim
, 4-son.
4.
Худайберганова, Д. (2018).
Педагогик инновациялар ва уларни дарсда қўллаш
.
Самарқанд: СДУ нашриёти.
5.
UNESCO (2015).
Rethinking Education: Towards a global common good?
. Paris: UNESCO
Publishing.
6.
Власова, В.Г. (2017).
Начальная школа: методика и дидактика
. Москва:
Просвещение.
7.
Nasriddinova, M., & Tursunova, G. (2022). “Boshlang‘ich sinflarda raqamli
texnologiyalar yordamida dars o‘tish tajribalari”,
Innovatsion ta’lim
, №2.
