95
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
OLIY HARBIY TA’LIM TIZIMIDA KURSANTLARDA
FUQAROLIK MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH VA
BO‘LAJAK OFITSERLARDA MA’NAVIY-AXLOQIY
BARKAMOLLIKNI YUKSALTIRISH MASALALARI
Ubaydullaev Alisher Dalavoyevich
Texnik ta’minot kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15645582
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 03-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 11-iyun 2025 yil
Mazkur maqolada oliy harbiy ta’lim tizimida
kursantlarda fuqarolik madaniyati va ma’naviy-axloqiy
yetuklikni shakllantirishning dolzarbligi tahlil qilingan.
Harbiy ta’limda fuqarolik madaniyati, axloqiy tarbiya va
liderlik fazilatlarini uyg‘un holda rivojlantirish bo‘yicha
taklif va yondashuvlar berilgan.
KEY WORDS
Fuqarolik madaniyati, ma’naviy
tarbiya, harbiy ta’lim, kursant,
axloqiy yetuklik, liderlik, ofitser,
ijtimoiy mas’uliyat, harbiy etikasi,
vatanparvarlik.
Bugungi globallashuv davrida davlatning barqaror taraqqiyoti nafaqat iqtisodiy va harbiy
salohiyat bilan, balki aholining fuqarolik madaniyati, axloqiy qarashlari va ijtimoiy mas'uliyati
bilan chambarchas bog‘liqdir. Ayniqsa, davlat xavfsizligi va mustahkamligi uchun mas'ul
bo‘lgan harbiy xizmatchilar, ofitserlar va ularni tayyorlovchi oliy harbiy ta’lim muassasalari
zimmasiga ikki tomonlama vazifa yuklanadi: birinchisi – harbiy bilim va malaka berish,
ikkinchisi – yuqori darajadagi ma’naviy-axloqiy va fuqarolik tarbiyani shakllantirish.
Zamonaviy harbiy ta’lim tizimi shunchaki jismoniy va intellektual tayyorgarlik bilan
cheklanmasligi, balki shaxsiy fazilatlar, axloqiy qarashlar, jamiyat oldidagi burch va
mas’uliyatni anglashni ham o‘z ichiga olishi kerak. Xususan, kursantlarda fuqarolik
madaniyatini rivojlantirish orqali ular kelajakda nafaqat professionallar, balki jamiyatda
yetakchi shaxslar, yuksak ma’naviyatli, el-yurt taqdiriga befarq bo‘lmagan ofitserlar sifatida
shakllanishi ko‘zda tutiladi.
Fuqarolik madaniyati – bu shunchaki huquq va majburiyatlarni bilish emas, balki
jamiyatga daxldorlik hissi, qonun ustuvorligini tan olish, inson huquqlarini hurmat qilish,
ijtimoiy faollik va vatanparvarlik kabi qadriyatlarni ongli ravishda qabul qilishdir. Harbiy
ta’limda ushbu qadriyatlar shakllanishi yosh avlod ongiga barvaqt singdirilsa, bu
ofitserlarning harbiy xizmatdan tashqari sohalarda ham ijtimoiy rolini oshirishga xizmat
qiladi.
O‘zbekiston Respublikasining ta’limga, ayniqsa, harbiy kadrlar tayyorlash tizimiga
bo‘lgan e’tibori yuqoriligini hisobga olgan holda, oliy harbiy ta’lim tizimi vakillarida yuqori
fuqarolik madaniyati va mustahkam axloqiy qarashlarni shakllantirish dolzarb masala bo‘lib
qolmoqda. Bu borada Prezidentning harbiy xizmatchilar oldiga qo‘ygan talablarida ham
faqatgina jangovar tayyorgarlik emas, balki "ofitser ma’naviyati" tushunchasi alohida e’tirof
etilgan.
Shu nuqtayi nazardan olib qaraganda, mazkur maqolada oliy harbiy ta’lim tizimidagi
kursantlarda fuqarolik madaniyatini shakllantirish va bo‘lajak ofitserlarning ma’naviy-axloqiy
yetukligini oshirishning nazariy va amaliy jihatlari yoritiladi. Xususan, bu jarayonning
96
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
metodik yondashuvlari, ma’naviy qadriyatlarni singdirish vositalari, xorijiy tajriba bilan
taqqoslash va milliy asosda takliflar berish maqola asosini tashkil etadi.
Fuqarolik madaniyati tushunchasi va uning harbiy ta’limdagi ahamiyati.
Fuqarolik madaniyati – bu shunchaki siyosiy yoki huquqiy savodxonlikni bildiruvchi
tushuncha emas, balki insonning o‘z jamiyatidagi o‘rnini anglash, qonun-qoidalar va ijtimoiy
me’yorlarga nisbatan ongli munosabat bildirish, Vatan taqdiriga daxldorlik hissi bilan yashash
kabi murakkab ijtimoiy-axloqiy hodisani ifoda etadi. Bu madaniyat shaxsning ijtimoiy ong
darajasi, huquqiy bilim va saviyasi, ijtimoiy faolligi, axloqiy mas’uliyati hamda vatanparvarlik
tuyg‘ularining uyg‘unligidan tarkib topadi.
Harbiy ta’lim tizimi vakillari – kursantlar uchun fuqarolik madaniyati ayniqsa dolzarb
hisoblanadi. Sababi, ular kelajakda nafaqat harbiy rahbarlar, balki jamiyatda ijtimoiy rol
o‘ynovchi, o‘z harakati va qarori bilan ommaga namuna bo‘ladigan shaxslardir. Shuning uchun
oliy harbiy ta’lim jarayonida kursantlarga nafaqat jangovar tayyorgarlik, balki yuqori
darajadagi fuqarolik mas’uliyatini singdirish ham zarur.
Fuqarolik madaniyati kursantlarda bir nechta asosiy jihatlarni shakllantirishga xizmat
qiladi:
Vatanga sadoqat
: Harbiy xizmatchining bosh fazilati bu — Vatanga muhabbat va
sadoqatdir. Fuqarolik madaniyatiga ega kursant bu qadriyatni chuqur anglaydi va unga
amal qiladi.
Qonuniylikni hurmat qilish
: Harbiy tizimda intizom va qonun ustuvorligi asosiy
tamoyildir. Kursantning huquqiy madaniyati yuqori bo‘lsa, u xizmat jarayonida ham,
hayotda ham adolat va qonun doirasida harakat qiladi.
Ijtimoiy faollik
: Ma’naviy jihatdan yetuk bo‘lgan kursant o‘z jamoasida faol,
tashabbuskor, mas’uliyatli bo‘ladi. U harbiy jamoaning ruhiy muhitini
sog‘lomlashtirishda, yoshlarni tarbiyalashda faol ishtirok etadi.
Axloqiy barqarorlik
: Harbiy xodim turli bosimlar, tanqid, ziddiyatli vaziyatlar oldida
ruhiy va axloqiy barqaror bo‘lishi kerak. Bu esa fuqarolik ongining tarkibiy qismi
bo‘lgan axloqiy qarashlarga bog‘liqdir.
Shuningdek, fuqarolik madaniyati harbiy kursantda davlat ramzlariga, milliy
qadriyatlarga hurmat, ijtimoiy birdamlik va hamjihatlik kabi ijtimoiy fazilatlarni
shakllantiradi. Bu borada O‘zbekiston Respublikasida ishlab chiqilgan “Ma’naviyat va ma’rifat”
dasturlari, Vatan himoyachilari kuni munosabati bilan o‘tkaziladigan tadbirlar, tarixiy
xotiralar asosida olib borilayotgan tarbiyaviy ishlar muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda.
Harbiy taʼlimdagi axloqiy tarbiya usullari.
Maʼnaviy-axloqiy tarbiya – bu harbiy
taʼlim tizimining ajralmas tarkibiy qismi bo‘lib, kursant shaxsiyatining ichki dunyosini, axloqiy
tamoyillarini va ijtimoiy-ruhiy barqarorligini shakllantirishga qaratilgan tizimli faoliyatdir.
Harbiy kadrlar tayyorlashda nafaqat kasbiy mahorat, balki yuqori darajadagi axloqiy fazilatlar,
irodaviy tayyorgarlik, liderlik salohiyati ham alohida e’tibor talab etadi. Aynan shu sababli,
oliy harbiy taʼlim muassasalarida axloqiy tarbiya masalasi nafaqat dars jarayonida, balki
o‘quvdan tashqari faoliyatda ham keng qamrovda olib borilishi zarur.
Shaxsiy namuna tamoyili.
Harbiy taʼlimda samarali axloqiy tarbiyaning eng kuchli
vositalaridan biri bu – ustoz va komandirlarning shaxsiy namunasi hisoblanadi. Kursantlar
o‘z ustozining axloqiy pokligi, halolligi, muomala madaniyati va intizomi orqali ong ostida
harbiy xizmatga, kasbga, Vatanga bo‘lgan munosabatni shakllantiradi. Bu esa "ko‘z bilan
ko‘rgan, quloq bilan eshitgandan kuchliroq ta’sir qiladi" degan pedagogik tamoyilning
isbotidir.
Maʼnaviyat mashg‘ulotlari va tematik suhbatlar.
Harbiy o‘quv yurtlarida muntazam
o‘tkaziladigan "Maʼnaviyat va maʼrifat" mashg‘ulotlari, tarixiy shaxslar faoliyatiga
bag‘ishlangan suhbatlar, xalq qahramonlari va zamonaviy ofitserlar faoliyati bilan
tanishtiruvchi uchrashuvlar kursantlarning ichki olamida kuchli tarbiyaviy iz qoldiradi. Bu
suhbatlar milliy g‘urur, tarixiy xotira, Vatanga muhabbat kabi tuyg‘ularni uyg‘otadi.
97
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
Adabiyot va san’at orqali tarbiya.
Adabiyot, kino, teatr va musiqa vositalari orqali
kursantlarda axloqiy-ruhiy kechinmalar uyg‘otish ham samarali metodlardan biridir.
Jumladan, Ikkinchi jahon urushi, Afg‘on urushi yoki hozirgi zamonaviy jangovar harakatlar
aks ettirilgan badiiy film va asarlar orqali ofitserlarning fidoyiligi, halolligi va
vatanparvarligi haqida suhbatlar o‘tkaziladi. Bu usul shaxsda ongli va emotsional
darajadagi ma’naviy qabulni ta’minlaydi.
Tarixiy-ma’rifiy ekspeditsiyalar va muzeylarga tashriflar.
Harbiy muzeylar, tarixiy
yodgorliklar, qahramonlar qabristonlari va diqqatga sazovor joylarga tashriflar orqali
kursantlarda yurt tarixiga, ota-bobolar merosiga hurmat, milliy identitet va o‘zlikni anglash
tuyg‘ulari mustahkamlanadi. Bu tashriflar – bevosita emotsional ta’sirga ega bo‘lgan, hissiy
xotirada saqlanib qoluvchi tarbiyaviy jarayondir.
Jamoaviy psixologik treninglar va muhokamalar.
Axloqiy tarbiyaning zamonaviy
usullaridan yana biri bu – interaktiv psixologik treninglar, guruhiy muhokamalar va axloqiy
dilemma mashqlaridir. Bu orqali kursantlar turli ijtimoiy-muammoli vaziyatlarda to‘g‘ri
qaror qabul qilishni, axloqiy jihatdan baholashni va o‘z fikrini asoslab berishni o‘rganadilar.
Axloqiy kodeks va xizmat intizomini chuqur o‘zlashtirish.
Harbiylar uchun belgilangan
axloqiy kodeks, xizmat intizomi qoidalari, ofitser odob-axloq normalari kursantlarga
nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham o‘rgatiladi. Bu hujjatlar asosida real xizmatdagi
xatti-harakatlar modelini tushunish va unga rioya qilish axloqiy barqarorlikni
mustahkamlaydi.
Liderlik va axloqiy mas’uliyat.
Zamonaviy harbiy xizmatda liderlik faqat boshqaruv
va buyruq berish bilan emas, balki shaxsiy mas’uliyat, axloqiy yetuklik va ijtimoiy o‘rnak
bo‘lish orqali namoyon bo‘ladi. Lider ofitser jamoadagi har bir shaxsga ta’sir o‘tkazuvchi kuch,
maqsad sari yetaklovchi vosita va insoniy munosabatlar mezonidir. Shuning uchun oliy harbiy
ta’lim tizimida kursantlarda nafaqat rahbarlik ko‘nikmalari, balki bu liderlikka xos axloqiy
mas’uliyatni anglash ham alohida ahamiyat kasb etadi.
Axloqiy liderlik – bu boshqalarni boshqarishda faqat kuch, lavozim yoki qonun asosida
emas, balki shaxsiy fazilatlar, odob-axloq, adolat va halollik asosida yetakchilik qilishdir.
Harbiy liderda bu sifatlar o‘z jamoasi oldida doimo namuna bo‘lish, og‘ir sharoitda to‘g‘ri
qaror qabul qilish va o‘z manfaatidan ko‘ra jamoa manfaatini ustun qo‘yishda namoyon
bo‘ladi.
Harbiy xizmatda har bir qaror inson hayoti, jamoaning xavfsizligi yoki mamlakat
manfaatlariga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli kursantlarga mas’uliyatli qaror qabul
qilish kompetensiyasini shakllantirish, ya’ni huquqiy, axloqiy va professional mezonlarni
birgalikda qo‘llay olish malakasi muhim hisoblanadi.
Liderlik ko‘pincha ziddiyatli vaziyatlarda o‘zini namoyon qiladi. Ofitser harbiy intizom,
insoniylik va adolat orasidagi nozik muvozanatni saqlay olishiga qarab baholanadi. Harbiy
ta’limda shunday situatsion mashg‘ulotlar, axloqiy tanlovlar va guruhiy muhokamalar
o‘tkazilishi kerakki, unda kursantlar murakkab axloqiy vaziyatlarga to‘g‘ri yondashishni
o‘rganadilar.
Axloqiy liderning asosiy fazilatlaridan biri bu – ishonchli bo‘lish va jamoada o‘zaro
hurmat muhitini shakllantirishdir. Oliy harbiy ta’lim jarayonida kursantlar o‘rtasida hurmat,
o‘zaro ko‘mak, halollik va hamjihatlikni rivojlantirish liderlik ruhining poydevorini tashkil
qiladi. Ma’naviy-axloqiy tarbiyada Amir Temur, Jaloliddin Manguberdi, Qutlug‘ Murodov
singari tarixiy yoki zamonaviy harbiy yetakchilarning faoliyati asosida liderlik darslari tashkil
etilishi katta ahamiyatga ega. Ularning harbiy strategiyasi bilan bir qatorda, axloqiy qarorlari,
halolligi va jasorati kursantlar ongida chuqur iz qoldiradi.
Xulosa.
Oliy harbiy ta’lim tizimida kursantlarda fuqarolik madaniyati va ma’naviy-axloqiy
yetuklikni shakllantirish – milliy xavfsizlik, ijtimoiy barqarorlik va professional ofitser kadrlar
tayyorlashning muhim sharti hisoblanadi. Fuqarolik madaniyati nafaqat huquqiy ong va
vatanparvarlik tuyg‘ulari, balki axloqiy barqarorlik, ijtimoiy mas’uliyat va adolatparvarlik kabi
98
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
fazilatlarni o‘z ichiga oladi. Harbiy ta’limda bu qadriyatlarni shakllantirish uchun shaxsiy
namuna, tarixiy-ma’naviy yondashuv, adabiyot va san’at, interaktiv treninglar kabi zamonaviy
tarbiya usullari qo‘llanilishi lozim.
Liderlik va axloqiy mas’uliyat o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, kursantni nafaqat
boshqaruvchiga, balki insoniy fazilatlari bilan o‘rnak bo‘luvchi shaxsga aylantiradi. Harbiy
ofitser jamiyatda adolat, tartib, halollik va fidoyilik ramzi bo‘lishi kerak. Shu bois oliy harbiy
ta’limda fuqarolik madaniyati, axloqiy tarbiya va liderlik fazilatlarini uyg‘un holda
rivojlantirish zamonaviy harbiy kadrlar siyosatining muhim yo‘nalishidir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Abdullayeva D. Fuqarolik jamiyati va yoshlar tarbiyasi. – Toshkent: Ma’naviyat, 2021.
2. Alimova D.M. O‘zbekiston fuqarosining ma’naviy qadriyatlari. – Toshkent: O‘zbekiston,
2018.
3. Bobonazarova S. Ma’naviyat asoslari. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2017.
4. Egamberdiyev H. Axloqiy tarbiya va pedagogik texnologiyalar. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2020.
5. Maxmudova N., Asatov R. Harbiy pedagogika va psixologiya asoslari. – Toshkent:
Akademiya, 2022.
